دارابوز پەلەنىڭ ءداۋىرى

اۋلادا كورشى-قولاڭنىڭ بالالارىمەن دوپ تەۋىپ, ءتۇرلى جارىستارعا قاتىسىپ, ءوزىنىڭ ەرەكشە دارىن يەسى ەكەنىن بايقاتقان پەلەگە جەرگىلىكتى جاتتىقتىرۋشى ۆالدەمار دە بريتونىڭ بىردەن كوزى ءتۇستى. كەزىندە برازيليا قۇراماسىندا ويناپ, سول ەلدىڭ بىرقاتار بەلدى كومانداسىنىڭ سۇرمەرگەن شابۋىلشىسى بولعان ول بوزبالانى سان-پاۋلۋ قالاسىنا جەتەكتەپ اكەلىپ, «سانتوس» كلۋبىنىڭ باپكەرلەرىنە تابىستادى. وسىلايشا, 1955 جىلى 15 جاستاعى پەلە العاشقى كەلسىمشارتىنا قول قويىپ, ايتۋلى كوماندانىڭ جەيدەسىن كيدى. 1956 جىلى «كورينتيانس» كلۋبىمەن كەزدەسۋدە العاش رەت جاسىل الاڭعا شىققان جاس دارىن سول ماتچتا گول سوقتى. سول كۇننەن باستاپ ول نەگىزگى قۇرامدا ويناي باستادى. بۇل رەتتە پەلە باپكەرلەر سەنiمiن تولىعىمەن اقتاپ, سول كەزدىڭ وزىندە-اق برازيليا بiرiنشiلiگiنiڭ بەتكەۇستار ويىنشىلارىنىڭ بiرi ءارى بىرەگەيىنە اينالدى.

كلۋبتىق دەڭگەيدەگى جارىستارداعى ورەلى ونەرىنىڭ ارقاسىندا كوپ ۇزاماي پەلە برازيليانىڭ ۇلتتىق قۇراماسى ساپىنا قابىلداندى. باس باپكەر ۆيسەنتە فەولا 17 جاستاعى بوزبالانى 1958 جىلى شۆەتسيادا وتەتىن الەم چەمپيوناتىنا قاتىساتىنداردىڭ تىزىمىنە قوستى. سكانديناۆيا تۇبەگىندەگى دوپ دوداسىنىڭ العاشقى ەكى كەزدەسۋىندە ول تىزەسىنەن العان جاراقاتى سالدارىنان قوسالقى تىزىمدە قالىپ قويدى. كسرو-مەن وتكەن توپتىق ءتۋرنيردىڭ سوڭعى ويىنىندا جيلمار, دە سوردي, ن.سانتوس, زيتو, بەلليني, ورلاندو, ديدي, گاررينچا, ۆاۆا جانە زاگاللو سىندى جۇلدىزدارمەن بىرگە جاس پەلە دە جاسىل الاڭعا شىقتى. بۇل باسەكە 2:0 ەسەبىمەن برازيليالىقتاردىڭ پايداسىنا شەشىلدى.

شيرەك فينالدا وڭتۇستىك امەريكانىڭ وعلاندارى ۋەلسپەن شەبەرلىك بايقاستى. بۇل باسەكەدە برازيليا ءوز قارسىلاستارىن ازەر ۇتتى. ەسەپ – 1:0. كەزدەسۋدىڭ 66-مينۋتىندا جالعىز گولدى ءداپ سول پەلە سوقتى. جارتىلاي فينالدا فرانتسيانى تاس-تالقان ەتتى. ەسەپ – 5:2. وسى ويىندا پەلە ءۇش رەت نىسانانى ءدال كوزدەپ, حەت-تريك اۆتورى اتاندى. فينالدا ءدال سونداي ەسەپپەن الاڭ يەلەرىنەن باسىم ءتۇستى. بۇل جولى پەلە ەكى مارتە مەرگەندىك تانىتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە برازيليا قۇراماسى ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت الەم چەمپيونى اتانسا, پەلەنىڭ ەسىمى وسىنداي مارتەبەلى اتاققا قول جەتكىزگەن الەمدەگى ەڭ جاس فۋتبولشى رەتىندە تاريحتا قالدى. سونىمەن قاتار ول وسى بىرىنشىلىكتىڭ ەڭ ۇزدىك جاس ويىنشىسىنا تيەسىلى ارنايى سىيلىقتى دا يەلەندى. ال سۇرمەرگەندەر سايىسىندا داڭقتى جيۋست فونتەننەن عانا قالىپ قويىپ, گفر-ءدىڭ وكىلى حەلمۋت رانمەن بىرگە ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردى ءوزارا ءبولىستى. بۇل جارىستا ايتۋلى فرانتسيالىق شابۋىلشى 13 مارتە نىسانانى ءدال كوزدەگەن ەدى.

شۆەتسيادا وتكەن دوپ دوداسىنان كەيىن پەلەنىڭ ەسىمى تورتكۇل دۇنيەگە ءماشھۇر بولدى. ەل اراسىندا بەدەلى ارتىپ, مارتەبەسى ءوسىپ, اتاق-ابىرويى شارىقتاي ءتۇستى. ءباسپاسوز بەتتەرiندە ونىڭ ونەرiنە سۇيسiنگەن, تامسانعان, تابىنعان جۋرناليستەردiڭ قۇلاش-قۇلاش ماقالالارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى جارىق كورىپ جاتتى. تەلەديدار مەن راديونى قوسساڭىز دا ءدال سونداي جاعداي. «پەلە – ۆۋندەركيند!», «پەلە – فەنومەن!», «پەلە – بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس!», «پەلە – تەڭبىل دوپتىڭ تەڭدەسسىز شەبە­رى!», «پەلە – فۋتبول كورولى!..» دەپ شۋ­لاپ جاتتى. وسىنداي ماداق سوزدەر الەمنىڭ ءار قۇرلىعى مەن ءار قيىرىنان ەستىلدى. راسىندا دا, برازيليالىق فۋتبولشى قانداي دا قۇرمەتكە لايىق ەدى. وعاش ەش كۇمان جوق. وسىلايشا, پەلەنىڭ ءداۋىرى باستالدى.

1962 جىلى چيلي مەن 1970 جىلى مەكسيكادا وتكەن الەم چەمپيوناتتارىندا بارلىق قارسىلاسىن قاپى قالدىرعان برازيليا قۇراماسى باس جۇلدەنى ولجالادى. ەدسون ارانتيس دۋ ناسيمەنتۋ سول جارىستىڭ ەكەۋىندە دە ونەر كورسەتتى. وكىنىشكە قاراي, چيليدە ول ءوز دەڭگەيىندە ويناي المادى. ەسكى جاراقاتىنىڭ اسقىنۋى سالدارىنان نەبارى ەكى رەت جاسىل الاڭعا شىققان ايتۋلى شابۋىلشى ءبىر عانا گول سوقتى. 1966 جىلى انگليادا جالاۋى جەلبىرەگەن جارىستا برازيليالىقتار ءوز توبىندا ءۇشىنشى ورىندا قالىپ قويىپ, پلەي-وفف جولداماسىنان قاعىلدى. بۇل جولى دا كەيىپكەرىمىز ءبىر عانا گولمەن شەكتەلدى. ەسەسىنە مەكسيكادا جەر-جاھاننان جينالعان جانكۇيەرلەر پەلەنىڭ تەڭدەسسىز ونەرىنە تاعى دا قۇلشىنا قول سوقتى. توپتىق تۋرنيردە «فۋتبول كورولى» چەحوسلوۆاكيانىڭ قاقپاسىنان ساڭىلاۋ تاۋىپ, رۋمىنيامەن كەزدەسۋدە ەكى رەت دوپتى توردا تۋلاتتى. ال فينالدىق سايىستا يتاليانىڭ قاقپاسىن ءدال كوزدەدى. ناتيجەسىندە, برازيليا ءۇش دۇركىن الەم چەمپيونى اتانسا, پەلە وسى جارىستىڭ تەڭدەسسىز تەڭبىل دوپ شەبەرى دەپ تانىلدى.

پەلەنىڭ ەكى اياعىنىڭ دا سوققىسى جويقىن ەدى. ونىڭ تەپكەن دوبىنىڭ باعىتى مەن ۇشۋ تراەكتورياسىن ءدوپ بولجاۋ قيىن بولاتىن. ول جىلدام, ەپتi, جانكەشتى, ەڭبەكقور ءارى سان ايلالى. جانكۇيەرلەر ءۇشىن پەلەگە بىرنەشە قارسىلاسىن الداپ كەتiپ, دوپتى قاقپاعا سۇڭگىتە سالۋ تۇككە تۇرمايتىن نارسە سەكىلدى كورىنەتىن. جاي بiر ەرمەك سەكiلدi. ول ءتۇرلى فينتتەر ورىنداعاندا دوپتى قاي اياعىمەن iلiپ اكەتەتiنiن بiلۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. تiپتەن, iشكi تۇيسiگiڭمەن سەزگەن جاعدايدىڭ وزiندە برازيليالىقتىڭ شابۋىلىنا توسقاۋىل قويۋ قيىننىڭ قيىنى-تىن. ويتكەنi, پەلە بارلىق ەلەمەنتتi كوز iلەسپەس جىلدامدىقپەن ورىندايتىن.

«فۋتبول كورولى» ورتا بويلى (173 سانتيمەتر) بولسا دا, بارiنەن دە بيiك سەكiرەتiن. ول باسپەن سوققى جاساعاندا كوزدەگەن نۇكتەدەن دوپ بiر ميلليمەترگە دە اۋىتقىمايتىن. ال قۇيىنداي جۇيتكىگەندە شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمايتىن. كەيىپكەرىمىز 100 مەترلىك قاشىقتىقتى شامامەن 11 سەكۋندتا جۇگىرىپ وتەتىن. ال ونىڭ شىرەنە تەپكەن دوبى اريفمەتيكالىق دالدiكپەن كوزدەگەن جەرiنە ءدوپ تۇسەتىن. بiر سوزبەن ايتساق, فۋتبول دەپ الاتىن اسا كۇردەلi ونەردە ول بiلمەيتiن ەش سىر, ول بiلمەيتiن ەش قۇپيا جوق ەدى.

پەلە جايىندا اڭگىمە قوزعالعاندا, مىنا بiر اڭىزعا بەرگىسىز وقيعانى ايتپاي كەتپەۋگە تاعى بولمايدى. 1969 جىلى جولداستىق كەزدەسۋ وتكىزۋ ءۇشىن برازيليانىڭ «سانتوس» كلۋبى نيگەرياعا ساپار شەگەدى. ول كەزدە اتالعان مەملەكەتتە ازامات سوعىسى ءورشiپ تۇردى. دەسەك تە پەلەنiڭ ونەرىنە تابىنۋشىلار ەكى جاقتا دا تىم كوپ بولسا كەرەك, ولار «فۋتبول كورولىنىڭ» ونەرىن ءوز كوزدەرىمەن كورۋ ءۇشىن سوعىستى ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋ تۋرالى مامىلەگە كەلەدى. جاۋلاسىپ جاتقان قوس تاراپتىڭ جاۋىنگەرلەرi لاگوستاعى ستاديونعا جينالىپ, 90 مينۋت بويى ماتچتى تاپجىلماي تاماشالايدى. ءسويتiپ, ميلليوندار كۋميرىنىڭ ەلگە تابانى تيگەن ساتتەن باستاپ, ۇشاققا مiنiپ كەرi قايتقانعا دەيiنگi ەكi تاۋلiك بويى نيگەريادا بەيبiتشiلiك ورنادى. مiنە, سپورتتىڭ, فۋتبولدىڭ جانە پەلەنiڭ قۇدiرەتi وسىندا!

«ميلليونداردىڭ ويىنى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان بۇل ونەردە كوز ارباعان بيىكتەردىڭ بارلىعىن باعىندىرىپ, ءوزىن دارا ءارى تەڭدەسسىز تۇلعا رەتىندە ءبىراۋىزدان مويىنداتقان پەلەنىڭ سپورتتىق كارەراسى 1977 جىلى اياقتالدى. سول جىلدىڭ 1 قازانىندا اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالاسىنداعى «Giants» ستاديونىندا قوشتاسۋ ماتچى ءوتتى. تاريحي ويىندى تاماشالاۋعا كەلگەن جۇلدىزداردىڭ قاراسى مول بولدى. وزگەلەردى ايتپاعاندا, اقش پرەزيدەنتى دجيممي كارتەردىڭ ءوزى دە ستاديونعا ارنايى اتباسىن بۇرىپ, برازيليالىق جۇلدىزعا قوشەمەت كورسەتتى.

سودان بەرى تابانى كۇرەكتەي 43 جىل ۋاقىت وتسە دە, حالىقتىڭ پەلەگە دەگەن قۇرمەتى مەن ىقىلاسى ءالى دە ايرىقشا. «فۋتبول كورولi» قاي ەلگە بارسا دا ونى كورۋگە, ونىمەن كەزدەسىپ, جۇزدەسۋگە قۇشتار جانداردىڭ قاتارى قالىڭ. الپاۋىت كومپانيالار, ىرگەلi كاسiپورىندار, اۋقاتتى فيرامالار وزدەرi شىعاراتىن ونىمدەر مەن تاۋارلاردا برازيليا جۇلدىزىنىڭ سۋرەتىن بەينەلەۋگە قۇشتار. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن سونداي بiر كەرەمەت تالعاممەن جاسالعان بەينەروليكتi كوزiم شالدى. فۋتبول كورولى ءوزىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن كوفەنi جارنامالاپ جاتىر ەكەن. ء«دامi كەرەمەت, حوش يiستi, لەزدە ءشولىڭiزدi باسىپ, شارشاعانىڭىزدى ۇمىتتىرادى. وسى سۋسىندى iشسەڭiز, ۇنەمi سەرگەك جۇرەسiز جانە دە ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىڭىز كۇرت ارتادى», دەپ ابدەن ماقتادى. سول مەزەتتە جۋرناليستەردىڭ ءبىرى «ونى ايتپاساڭىز دا بولادى, ءوزىمىز دە ءبارىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىرمىز. بiراق بiزدiڭ بiلگiمiز كەلەتiنi, بۇل سۋسىنعا ءسىزدىڭ قانداي قاتىسىڭىز بار؟ بۇل كوفە نەلiكتەن سiزدiڭ ەسiمiڭiزبەن اتالادى؟», دەپ توسىننان سۇراق قويدى. ادەتتەگىدەي, بۇل جەردە دە پەلە ەش توسىلعان جوق. ول جىلى جىميدى دا «ونىڭ ەش قۇپياسى جوق. برازيلياداعى جاقسى, ساپالى, قۇنارلى, قۇندى دۇنيەلەردىڭ بارلىعى دا «پەلە» دەپ اتالادى» دەپ قىسقا عانا جاۋاپ قايتاردى. مىنە, حح عاسىردىڭ ەڭ ۇزدىك فۋتبولشىسى اتاعىنا يە ەدسون ارانتيس دۋ ناسيمەنتۋدىڭ شىنايى بولمىسى وسىنداي!

پەلە جايلى قىزىقتى دەرەكتەر:

- پەلە – ءۇش دۇركىن الەم چەمپيونى اتانعان الەمدەگى تۇڭعىش جانە ازىرگە جالعىز فۋتبولشى. ونىڭ ەسىمى وسىنداي مارتەبەلى اتاققا قول جەتكىزگەن ەڭ جاس ويىنشى رەتىندە دە تاريحتا قالدى. برازيليا قۇراماسىنىڭ ساپىندا بارلىعى 92 رەت جاسىل الاڭعا شىققان ول 77 گولدىڭ اۆتورى اتاندى.

- برازيليانىڭ جۇلدىزى 21 جىلعى سوزىلعان ءوزىنىڭ سپورتتىق كارەراسىندا نەبارى ەكى كوماندانىڭ عانا نامىسىن قورعادى. ولار – برازيليانىڭ «سانتوسى» مەن اقش-تىڭ «كوسموسى». ەكى كلۋبتىڭ ساپىندا دا پەلە جاسىنداي جارقىلداپ, ميلليونداعان جانكۇيەردىڭ جۇرەگىن جاۋلادى.

- رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جاسىل الاڭعا 1363 مارتە شىققان پەلە 1289 گولدىڭ اۆتورى اتاندى. ءبىر عاجابى, 90 رەت حەت-تريك جاساسا, 30 رەت ءتورت جانە 4 رەت بەس دوپتان سالدى. تاعى ءبىر كەزدەسۋدە سەگiز دوپتى قارسىلاستار قاقپاسىنا ەنگiزدi. ال 1959 جىلعى ماۋسىمدا 19 جاستاعى پەلە 103 ويىندا 126 گول سوعىپ, تورتكۇل دۇنيە جانكۇيەرلەرىن بiر تاڭعالدىردى.

- 1961 جىلى ايگiلi «ماراكانا» ستاديونىندا تاريحي وقيعا تiركەلدi. پەلە ءوز ايىپ الاڭىنان باستاپ, «فلۋمينەنسە» كلۋبىنىڭ ون بىردەي ويىنشىسىن الداپ ءوتiپ, دوپتى توردا تۋلاتتى. ماماندار ونى «عاسىر گولى» دەپ باعالادى.

- فۋتبول كورولiنiڭ «مەن – پەلەمiن» دەپ اتالاتىن كiتابى جارىق كورگەن كەزدە ونىڭ ءومiربايانىنا قانىق بولعىسى كەلگەن برازيليانىڭ كوپتەگەن ساۋاتسىز جاستارىنىڭ وقۋ مەن بiلiمگە دەگەن قۇشتارلىعى كۇرت وياندى.

- فۋتبولمەن قوش ايتىسقاننان كەيىن دە پەلە كوپشىلىك نازارىنان تىس قالعان جوق. اتاپ ايتساق 1995-1998 جىلدارى برازيليادا سپورت مينيسترi قىزمەتiن اتقاردى, يۋنەسكو ەلشىسى بولدى, كۇنى كەشەگىگە دەيىن بۇۇ مەن يۋنيسەف تاراپىنان جاسالاتىن قايىرىمدىلىق شارالارىنا ۇزدiكسiز قاتىسىپ كەلەدى.

- فيفا-نىڭ شەشىمى بويىنشا پەلە «حح عاسىردىڭ ەڭ ۇزدىك فۋتبولشىسى» دەپ تانىلسا, حوك تاراپىنان وعان «حح عاسىردىڭ ەڭ كەرەمەت سپورتشىسى» اتاعى بەرىلدى. باسقا دا بەدەلدى ۇيىمدار مەن بەلدى باسىلىمداردىڭ دەنى برازيليانىڭ ماقتانىشىن تەڭبىل دوپتىڭ تەڭدەسسىز شەبەرى رەتىندە مويىندادى.

- پەلە تۋرالى «كىشكەنتاي عاجايىپ» (1981 جىل), «بۇل – پەلە» (1974), «قاڭعىباستار مەن فۋتبول كورولى» (1986), «پەلە ماڭگىلىك» (2004), «پەلە: اڭىزدىڭ تۋى» (2016) جانە تاعى باسقا بىرقاتار كوركەم جانە دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى. بۇل تۋىندىلاردى سان ميلليون ادام كوردى. ءوزى دە ««جەڭىسكە قاراي جۇگىرۋ» (1982) فيلمىنە ءتۇسىپ, نەمىس كونتسلاگەرىندەگى تۇتقىنداردىڭ ءبىرىنىڭ ءرولىن سومدادى. ودان بولەك, ول بىرنەشە كiتاپ جازدى, ولەڭ شىعارىپ, ءان ايتتى.

- قوس سپورتتىڭ كورولى – پەلە مەن مۇحاممەد ءالي ءبىر-بىرىمەن جاقسى ارالاسىپ, سىيلاسقان ەكەن. ەكەۋىنىڭ ازىلدەرى دە جاراسىپتى. قوشتاسۋ ماتچىنان كەيىن پەلەنى قۇشاعىنا قىسىپ, قۇتتىقتاعان سوڭ ءالي «سالىستىرمالى تۇردە الساق, بوكسقا قاراعاندا فۋتبول ادەمى سپورت. وعان داۋ جوق. بىراق سوعان قاراعاندا مەن الدەقايدا ادەمىمىن. ونى سەن مويىندايتىن شىعارسىڭ», دەپ جىلى جىميعان ەكەن.