قازاقستاننىڭ جاسامپاز ميسسياسىن حالىقارالىق قاۋىمداستىق مويىندادى, ەلباسىنا بەيبىتشىلىك جانە الدىن الۋ ديپلوماتياسى سىيلىعى تابىس ەتىلدى
قازاقستاننىڭ جاسامپاز ميسسياسىن حالىقارالىق قاۋىمداستىق مويىندادى, ەلباسىنا بەيبىتشىلىك جانە الدىن الۋ ديپلوماتياسى سىيلىعى تابىس ەتىلدى
ۆاشينگتوننان جولداعان ماقالالارىمىزدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋروپا مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنا جاساعان ساپارى ءساتتى باستالعاندىعىن, امەريكا تورىندە ەلباسىمىزعا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىلگەندىگىن, يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتە ەلباسى ءسوزى ۇلكەن ىقىلاسپەن تىڭدالىپ, قولداۋعا يە بولعاندىعىن حابارلاعان ەدىك. ال بۇگىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساپارى تابىسپەن قورىتىندىلاندى دەپ ايتا الامىز.
ءيا, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەتەلدىك وسى ساپاردان ۇلكەن ابىرويمەن ورالدى. حالىقارالىق ارەناداعى قازاقستان بەدەلىن اسقاقتاتىپ قايتتى. ەگەر قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى كوپ قىرلى بەيبىتسۇيگىش سىرتقى ساياساتى تۇرعىسىنان اڭگىمە قوزعايتىن بولساق, اتا-بابامىزدىڭ سان عاسىرلىق اڭساعان ارمانىنداي كوگىلدىر تۇسكە بولەنگەن كوك بايراعىمىز سولتۇستىك جارتى شاردىڭ الىپ مەملەكەتتەرىنە جەلكىلدەپ بارىپ, جەلبىرەپ قايتتى دەپ جاسقانباي ايتۋعا بولادى.
جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالعان ءسامميتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا ەلباسىنا العاشقىلار قاتارىندا ءسوز بەرگەن تۇستا اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ ءوزى قازاقستاندى يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى الەمدەگى كوشباسشى ەل دەپ اتاپ, ەلباسىنىڭ وسى سالاداعى جانە مەملەكەت باسقارۋداعى قىزمەتىن جوعارى باعالادى. ءارينە, الىپ ەلدىڭ باسشىسى مۇنداي باعانى بەكەردەن-بەكەر بەرمەگەندىگى تۇسىنىكتى.
اتالعان باعانىڭ ماعىناسىنا تەرەڭدەتىپ بويلاۋ ءۇشىن ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان 1990-شى جىلداردىڭ باسىنا قايتا ورالايىق.
جەر شارىنىڭ جارتىسىنا ىقپال ەتكەن الىپ يمپەريا قۇلاعان سوڭ ونىڭ قاناتىنىڭ استىنان جان-جاققا ىدىراپ شىققان جاس مەملەكەتتەردىڭ مۇنان كەيىنگى باق-تالايى قالاي بولاتىندىعى بەلگىسىز ەدى. كوپتەگەن ساياساتكەرلەر ولاردىڭ بولاشاعىنا كۇمانمەن قارادى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ قازاقستان بولاشاعىنا قاتىستى ايتىلعان بولجامدار كوبىنەسە قورقىنىشتى بولىپ كەلدى. ماسەلەن, كەڭەس وداعىنىڭ قۇلايتىندىعىن ون-ون بەس جىلداي ۋاقىت بۇرىن بولجاۋىمەن جانە سول بولجامنىڭ راسقا اينالۋىمەن اتى شىعىپ, سۇڭعىلا ساياساتكەر ەكەندىگى مويىندالعان, سول تۇستاعى اقش پرەزيدەنتى رەيگاننىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەر ءجونىندەگى كەڭەسشىسى بولعان بجەزينسكيدىڭ ايتۋى بويىنشا ۇزاق جىلدار بويى وزدەرىنىڭ دەربەس مەملەكەت قۇرۋ تاجىريبەسىنەن ايىرىلعان ورتالىق ازيا ەلدەرى ەندىگى كەزەكتە بولاشاق بالكان تۇبەگىنە, ياعني ەتنوستىق كيكىلجىڭدەردىڭ مەكەنىنە اينالۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. بجەزينسكي وسىنداي قاتەر ەڭ الدىمەن قازاقستاننان تۋىنداۋى ءمۇمكىن ەكەندىگىن وسى ەلدە تاريحي تۇرعىدان قالىپتاسقان بىرقاتار فاكتورلاردى العا تارتا وتىرىپ, دالەلدەي جازدى.
قۇدايعا شۇكىر, ءبىز ەڭ الدىمەن بىلگىش سانالاتىن ساياساتشى ءسوزىندەگى وسى قاتەردەن قۇتىلدىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرماعا جاقىن جىلى ىشىندە سان ۇلتتىڭ باسى قوسىلعان قازاقستان ەلباسىنىڭ سارا ساياساتى ناتيجەسىندە جەر شارىنداعى ۇلتارالىق كيكىلجىڭدەر ورنىعۋى ءمۇمكىن مەكەننەن سول سان ۇلتتىڭ دوستىعى جاراسقان, ەل ءىشىنىڭ بەرەكەسى ارتقان, ەكونوميكاسى جاقسى دامۋ ۇستىندەگى ەلگە اينالدى. مۇنى ءبىر دەڭىز.
ەكىنشىدەن, سەمەي يادرولىق پوليگونىندا قىرىق جىل بويى جەر ۇستىندە جانە جەر استىندا ءجۇرگىزىلگەن قۋاتتى جارىلىستار سالدارىنان ەكولوگياسى بۇزىلىپ, حالىق بارىنشا زارداپ تارتىپ كەلگەن ەلىمىزدە 1989 جىلى “نەۆادا-سەمەي” حالىقتىق قوزعالىسى پايدا بولدى. ونى حالىقارالىق قاۋىمداستىققا اتى ءمالىم, اقىن ءارى قوعام قايراتكەرى ولجاس ءسۇلەيمەنوۆ باسقاردى. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەرەكشە باتىلدىقپەن شەشىم قابىلداي وتىرىپ, سەمەي پوليگونىن جاپتى. 1993 جىلى قازاقستان تمد-دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارتقا قوسىلدى. قازاقستان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان الەمدەگى ءبىرىنشى ەل بولىپ تابىلادى.
ۆاشينگتوندا وتكەن جاھاندىق ءبىرىنشى سامميتتە قازاقستاننىڭ وسى شەشىمى حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى.
سامميتتەگى ەلباسىنىڭ ءسوزى گازەتىمىزدە جەكە بەرىلدى. سوندىقتان وعان قايتا توقتالىپ قاجەتى جوق. دەگەنمەن, ونداعى ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ سامميتكە قاتىسۋشىلاردى ويلاندىرعاندىعى ابدەن انىق. اسىرەسە, مۇنداي ۇسىنىستاردى قازىردىڭ وزىندە يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىندا ادامزات الدىندا وتە ماڭىزدى جۇمىستاردى تىندىرىپ, الەمگە ۇلگى كورسەتكەن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاريالاۋى بۇل ۇسىنىستارعا بارىنشا وتىمدىلىك بەردى.
ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماشىلىعىمەن كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسقوسۋلارى ءوتىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرقاتارى قازاقستان جەرىندە العاش رەت ۇيىمداستىرىلىپ, الەم نازارىن اۋداردى. ماسەلەن, ازياداعى ەلدەردىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جانە ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىن نىعايتۋ باعىتىنداعى اوسشك حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باسقوسۋلارىن الايىق. بۇل باسقوسۋلارعا ءبىر-بىرىمەن ءدۇردارازدىق تانىتىپ جۇرگەن ءۇندىستان مەن پاكستان سەكىلدى ەلدەردىڭ باسشىلارى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا كەزدەسىپ, ازياداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە وي بولىسكەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار قازاقستان سوڭعى بەس-التى جىلدان بەرى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرى باس قوسىپ, ادامزاتتىڭ الدىنداعى ءتۇرلى قاتەرلەردى تالقىلايتىن تۇراقتى مەكەنگە اينالىپ كەلەدى. وندا ايتىلعان ويلار مەن پىكىرلەر الەم حالىقتارىنىڭ نازارىن اۋدارتتى. شىندىعىن ايتاتىن بولساق, دىنارالىق كەلىسپەۋشىلىك پەن قاقتىعىستار وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامزات باستان كەشىپ كەلە جاتقان كيكىلجىڭدەر اراسىنداعى ەڭ ءبىر كۇردەلىسى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, دىنگە دەگەن كوزقاراس ەڭ الدىمەن دۇنيەنى تانۋعا دەگەن كوزقاراستى قالىپتاستىرادى. بۇل سانا مەن ماتەريا قارىم-قاتىناسىنداعى ەڭ باستى ماسەلە. جەكەلەگەن ادامدار مەن توپتار, ءتىپتى تۇتاس حالىقتار ءۇشىن كەيبىر جاعدايدا دىنگە دەگەن سەنىم بارىنەن دە جوعارى تۇر. وسى ءۇشىن ادامداردىڭ وزدەرىن قۇربان ەتەتىندىگىن ءبارىمىز دە كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز.
دەمەك, الەمدىك دىندەردىڭ جانە كونفەسسيالاردىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر شاڭىراق استىنا جيناۋ دەگەنىمىز وتە كۇردەلى جانە وتە ابزال دۇنيە. ەگەر الەمدىك دىندەر ءبىر-بىرىنە جاقىنداساتىن بولسا, وندا بىرنەشە الەمدىك دىننەن, سان ءتۇرلى كونفەسسيا مەن ۇلتتان تۇراتىن ادامزات قاۋىمى ءتۇرى مەن تىلدىك ايىرماشىلىقتارىنا قاراماستان ءبىر-بىرىمەن جاقىنداسا تۇسكەن, ءوزارا ءتىل تابىسقان بولار ەدى.
ۆاشينگتونداعى باسقوسۋ قازاقستاننىڭ سان تاراۋدان تۇراتىن وسى بەيبىتشىلىك سۇيگىش ساياساتىن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ الدىندا كەڭ كولەمدە تانىتۋدىڭ ءساتتى مۇمكىندىگىن سىيلادى. دەمەك, امەريكا تورىندە اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ اۋزىمەن بەرىلگەن بۇل باعا الەم نازارىن اۋدارتۋىمەن قاتار قازاقستان ابىرويىن كوتەرگەن وتە ءادىل باعا بولدى دەپ ەسەپتەيمىز.
تۇسىنگەن ادام ءۇشىن بەيبىتشىلىك ماسەلەسىنىڭ ءمانى زور. دۇنيەدە بەيبىت ومىردەن, مامىراجاي تىنىشتىقتان, سول تىنىشتىق ورتاسىنداعى گۇلدەنگەن الەمنەن, سول الەمنىڭ ورتاسىنداعى ەركىن اسىر سالعان بۇلدىرشىندەردەن, اتا-انا قۇشاعىنداعى ءسابيدىڭ ءتاتتى كۇلكىسىنەن ارتىق نە بار؟! وسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن دۇرىس باعالاي الىپ ءجۇرمىز بە؟ قازىر الەمنىڭ ءبىر جەرىندە تىنىشتىق بۇزىلسا, بۇكىل الەم حالقى نازار اۋدارىپ, ءدۇرلىگىسە قالاتىن بولدى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەجەلگى كورشىمىز, باۋىرلارىمىز قىرعىزستان باسىنداعى قيىن حالگە قازىر بۇكىل دۇنيە كوز تىگۋدە. قىرعىزستاننىڭ باستالىپ كەتكەن كيكىلجىڭنەن, كيكىلجىڭ عانا ەمەس, ادام ولىمىنە سوقتىرعان ازامات سوعىسى الدىنداعى جاعدايدان امان قالۋى, ەلدىڭ بىرتۇتاستىعىنىڭ ساقتالۋى قازىر الەمگە ىقپالى بار ءىرى مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان تالقىلانۋدا. وسى ەلدەگى باس-اياعى ءبىر اپتاعا سوزىلعان (ونىڭ جالعاسپاۋىن تىلەيمىز) دۇربەلەڭ كاپيتالدىڭ قاشۋىنا الىپ كەلدى. بۇرىندا كەدەي ەل ەدى, ەندىگى جاعدايى نە بولماق؟ ەكونوميكاسىنىڭ قايتادان تۇزەلىپ, دۇرىس جولعا ءتۇسىپ كەتۋى قيىن-اق.
دەمەك, بەيبىتشىلىك دەگەنىمىز قازىرگى ۋاقىتتا تەك تىنىش ءومىر عانا ەمەس, سونىمەن قاتار شەتتەن كاپيتال تارتۋدىڭ, ەل بايلىعىن ارتتىرۋدىڭ باستى جولى دا. وعان مىسالدى الىسقا بارماي-اق ەلباسىنىڭ وسى ساپارىنان دا مولىنان كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, اقش ساپارىنىڭ الدىندا بريۋسسەلدە ەلباسىنىڭ ەۋروپا وداعى كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى حەرمان ۆان رومپەيمەن, ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانكتىڭ پرەزيدەنتى جانە ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق قور ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى فيليپپ مايشتادتپەن كەزدەسۋلەرى ەلىمىزگە ۇلكەن ولجا سالدى. ەۋروپا وداعى باسشىلىعىنىڭ ونىڭ باستى قارجى ۇيىمدارىنىڭ ءبىرى ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانككە بەرگەن رۇقساتىنا سايكەس بانك پەن قازاقستان ۇكىمەتى اراسىندا نەگىزدەمەلىك كەلىسىمنىڭ جاسالۋى ەلىمىزدىڭ وسى بانكتىڭ ءبىر ميلليارد ەۋرو جەڭىلدىكتى ءارى جيىرما جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى نەسيەسىنە يە بولۋعا مۇمكىندىك بەردى.
– ءبىزدىڭ قازاقستانمەن مۇنداي كەلىسىم جاساسۋىمىزدىڭ سەبەبى قازاقستان سوڭعى كەزدەرى ءوزىنىڭ قارقىندى دامۋىمەن الەم نازارىن اۋدارىپ وتىر. ءتىپتى داعدارىس كەزىنىڭ وزىندە دە ونىڭ ەكونوميكاسى العا باستى. دەمەك, ينۆەستيتسيا, جەڭىلدىكتى نەسيە بەرۋ ماسەلەسىندە قازاقستان سەنىمدى ارىپتەس بولا الادى, – دەگەن ەدى بىزگە بەرگەن شاعىن سۇحباتىندا فيليپپ مايشتادت.
ال ەلباسىنىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىنا ساپارى اياسىندا “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانياسى” اق پەن “دجەنەرال ەلەكتريك ترانسپورتەيشن” كومپانياسى اراسىندا استانادا وسىعان دەيىن جۇزەگە اسقان جوباعا قوسىمشا ورالىمدى تەپلوۆوز باعدارلاماسى جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلۋى ەلىمىزگە جاڭا ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋىنە جول اشپاق. بۇل ءجاي عانا قارجى كوزى ەمەس, سونىمەن قاتار ءماشينە جاساۋ سالاسىنداعى قازىرگى زامانعى كۇردەلى تەحنولوگيانى يگەرۋ دەگەن ءسوز.
سونىمەن قاتار قازاقستان ۇكىمەتى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى ۇكىمەتى اراسىندا عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى كەلىسىمنىڭ جاسالۋى ەندىگى كەزەكتە ەلىمىزگە وسى الىپ ەلدىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن يگەرۋ ءمۇمكىندىگىن بەرەدى. وسى ەلمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, بيوتەحنولوگيا, ەنەرگەتيكا جانە باسقا دا الدىڭعى قاتارلى زاماناۋي سالالاردا جاڭا جوبالار جۇزەگە اساتىن بولادى.
مىنە, وسى جاسالىنعان كەلىسىمدەر مەن سوعان سايكەس ەلىمىزگە كەلەتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ بارلىعىن ەڭ الدىمەن ەلىمىزدەگى بەيبىت ءومىردىڭ ناتيجەسى دەۋگە بولادى. “اقشا مەن بايلىق تىنىش ءومىردى سۇيەدى” دەپ ايتىلعانداي, ۇرىس-كەرىس, كيكىلجىڭى مول ەل مەن جەرگە ەشۋاقىتتا ەشكىم سەنىپ قارجى سالمايدى.
بەيبىت ءومىردىڭ قادىرى قانداي بولاتىندىعى تۋرالى تاعى ءبىر مىسال. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن شۆەيتساريا ەۋروپاداعى ەڭ كەدەي ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن. ونىڭ حالقى ءارتۇرلى ەتنيكالىق, مادەني جانە ءدىني ۇلىستاردان تۇرعان ەدى. ەلدىڭ جاعدايىن تۇزەيتىندەي تابيعي رەسۋرستارى دا جوق. جەرى بولسا الاقانداي. باسقا ەلدەرمەن جەڭىل ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋعا تەڭىزگە شىعار جولدان دا قۇرالاقان.
مىنە, وسى شاعىن ەل ءححى عاسىردىڭ باسىندا بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ باعالاۋى بويىنشا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ باي ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 36,2 مىڭ دوللاردان اينالۋدا. بۇل ەل وسىنداي جاعدايعا قالاي جەتتى؟ ەڭ ءبىرىنشى, ول ءوزىنىڭ بەيبىت سۇيگىش ساياساتىن جاريالاپ, الەمدەگى ەشقانداي بلوكتارعا قوسىلمايتىندىعىن مالىمدەگەن بولاتىن. كوپتەگەن ەلدەر شۆەيتساريانىڭ نەيتراليتەتتىگىن رەسمي مويىندادى. وسىدان بارىپ شۆەيتساريا الەمدىك قارجى كوزدەرىن شوعىرلاندىراتىن مەكەنگە اينالدى. وسى جاعداي ونى الدىڭعى قاتارعا الىپ شىقتى.
دەگەنمەن, “زامانىڭ قالاي بولسا, بوركىڭدى سولاي كي” دەپ اتالارىمىز ايتقانداي, شۆەيتساريا ءوزىنىڭ داۋ-جانجالسىز, ىڭ-شىڭسىز ءومىرى ارقىلى جاقسى جاعدايعا جەتكەنىمەن, كەيىنگى جىلدارى دەربەس ءومىر سۇرمەك نەيتراليتەتتىك ساياساتى وعان ەپتەپ بولسىن زيانىن تيگىزە باستاعانداي. سوڭعى كەزدەرى شۆەيتساريالىق بانكتەردىڭ ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا فاشيستەرگە نەسيە بەرگەندىگى, ولاردىڭ قارجىسىن ساقتاپ كەلگەندىگى ۇلكەن اڭگىمە وزەگىنە اينالا باستادى. ەۋروپا وداعىنان تىس تۇرۋى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قىسىمىن كۇشەيتە ءتۇستى.
مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ ينتەگراتسيالانۋعا نەگىزدەلگەن بەيبىت سۇيگىش ساياساتى ەشبىر استارسىز اقيقات شىندىققا اينالىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ەشبىر ەلمەن قيعاشتىعى جوق. بۇل ەلباسىنىڭ كوپقىرلى ساياساتىنىڭ جەمىسى ەكەندىگى انىق.
مىنە, وسىنداي تاقىرىپتاعى اڭگىمەلەر ەلباسىنىڭ ەۋروپا مەن اقش-قا ساپارى بارىسىندا ءبىزدىڭ جۋرناليست اعايىنداردىڭ اراسىندا كوپ ايتىلدى. ءبىز اقش پەن ەۋروپا وداعى باسشىلارىنىڭ ەلباسىن قۇرمەتتەگەنىن كورىپ, سۇيسىندىك. وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدەگى سۇتتەي ۇيىعان تىنىشتىق پەن ەل باسشىلىعىنىڭ دۇرىس ساياسات جۇرگىزۋىنىڭ جەمىسى ەكەندىگىن تۇيسىندىك.
ءسامميتتىڭ سوڭىنا تامان ەلباسى جۋرناليستەر الدىنا شىعىپ, شاعىن سۇحبات بەردى.
– ءبىزدىڭ بۇل يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتكە اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ شاقىرۋى بويىنشا كەلگەنىمىزدى وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر. سامميت بارىسىندا يادرولىق قارۋسىزدانۋ, ونىڭ قارۋلارى مەن ماتەريالدارىن تاراتپاۋ, مۇنداي قارۋلاردىڭ لاڭكەستەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ كەتپەۋ ماسەلەلەرى تالقىلانۋدا. قازاقستاننىڭ وسى ۇردىسكە قوسقان ۇلەسى, الەمدەگى يادرولىق ەڭ ۇلكەن الەۋەتتەن ءوز ەركىمەن باس تارتۋى جاقسى باعالانۋ ۇستىندە. اقش پرەزيدەنتى ءبىزدى بۇل ماسەلەدە كوشباسشى ەل دەپ اتادى. مەن ءوز سوزىمدە قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋلاردان قانشالىقتى زارداپ شەككەندىگىن, ونىڭ زارداپتارىن تارتۋدا جاپونيادان كەيىن ەكىنشى ورىندا بولعاندىعىمىزدى باياندادىم. سەمەي پوليگونىن جاپقاندىعىمىزدىڭ ۇلكەن ءبىر ناتيجەسى وسى سامميتتەن جاقسى كورىنىس بەردى. حالىقارالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرى ءبىزدىڭ قانداي ەل ەكەندىگىمىزدى وسى جاھاندىق جيىندا تاني ءتۇستى, – دەگەن ەلباسى مۇنىڭ ەلىمىزگە بولاشاقتا تيگىزەتىن پايداسى جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى. كوپتەگەن ەلدەردىڭ قازاقستانعا سەنىم ارتا باستاعاندىعىن, ءوز ينۆەستيتسيالارىن سەسكەنبەي سالۋعا كوزدەرى جەتكەندىگىن ايتتى.
ەلباسى اقش-قا كەلگەندەگى باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ونىڭ جاڭا پرەزيدەنتى باراك وبامامەن كەزدەسىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى بەكىتىپ, ونى ودان ءارى دامىتۋدىڭ جولدارىن تالقىلاۋ ەكەندىگىن, ساپار بارىسىندا بۇعان قول جەتكەندىگىن, ارادا جاقسى قارىم-قاتىناس ورنىققاندىعىن اتاپ كورسەتتى.
– مەن بىرنەشە اقش اكىمشىلىگىمەن جۇمىس ىستەسىپ كەلەمىن. بۇل جاڭا اكىمشىلىكپەن قارالعان بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا تولىقتاي ورتاق تۇسىنىستىككە كەلدىك, – دەدى ەلباسى.
باراك وبامامەن بولعان بۇل كەزدەسۋدە ەنەرگەتيكا سالاسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك, شاعىن جانە ورتا بيزنەس ارىپتەستىگى, اۋعانستانداعى جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ جانە قىرعىزستاندا سوڭعى بولىپ وتكەن وقيعالار توڭىرەگىندەگى جانە باسقا دا ماسەلەلەر تالقىلانعان.
سونىمەن قاتار وسى جولعى ساپار بارىسىندا, اتاپ ايتقاندا, بريۋسسەلدە بولعان كەزدە ەۋروپا وداعىنىڭ باسشىلارىمەن دە ءساتتى كەزدەسۋلەر جاسالدى. وسىعان وراي ەلباسى شارۋا كوپ, ۋاقىت تىعىز بولعانىمەن جاسالعان كەزدەسۋلەر مەن اتقارىلعان جۇمىستارعا قاناعاتتاناتىندىعىن ايتتى.
ەلباسى سامميتتە قارالعان ءماسەلەلەردىڭ ماڭىزدىلىعىنا جەكە توقتالدى. بۇگىنگى كۇنى, وندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, يادرولىق لاڭكەستىك ادامزات ومىرىنە ۇلكەن قاتەر ءتوندىرۋدە. لاڭكەستەر زاڭ اياسىنان تىس جانە اسسيمەتريالىق تۇردە ارەكەت جاسايتىندىقتان بۇلارعا باقىلاۋ جاساۋ ماسەلەلەرى قيىنداپ بارادى. ولار ءوز قيمىل-ارەكەتتەرىندە قازىرگى وركەنيەتتىك جەتىستىكتەردى, اقپاراتتىق, اسكەري تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ جۇمىس ىستەيدى. قاجەت ۇيىمدى جەدەل قۇرىپ, تەز تاراتا الادى. ال الەمدىك قاۋىمداستىق بولسا, ولاردىڭ الدىندا ءدارمەنسىز بولىپ قالىپ وتىر. سەبەبى يادرولىق لاڭكەستىك تۋرالى الەمدە بىرىڭعاي كوزقاراس, ولارمەن كۇرەستىڭ بىرىڭعاي تاسىلدەرى قالىپتاسپاعان. ورتاق زاڭدىلىق جوق. سامميت مىنە, وسى ىستەردى ۇيىمداستىرىپ, اتالعان ماسەلەلەردە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ءبىرلىگىن قامتاماسىز ەتىپ, قاجەتتى شارالاردى بەلگىلەۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. مۇنداي سامميت بۇرىن ەشۋاقىتتا بولىپ كورگەن ەمەس. وسىعان وراي ەلباسى اقش پەن رەسەي اراسىندا ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋ-جاراعىن شەكتەۋ جونىندەگى ءۇشىنشى كەلىسىم-شارت جاسالعاننان كەيىن جانە وسى سامميت شەشىمدەرىنەن كەيىن ماسەلەنىڭ ءبىرشاما رەتتەلىپ قالعاندىعىن جەتكىزدى. مۇنىڭ بارلىعى بەيبىتشىلىك ءۇشىن, ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالىپ جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتتى.
ساپار بارىسىندا ەلباسىنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەر مەن ءىرى حالىقارالىق ترانسۇلتتىق كومپانيالار باسشىلارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزگەنى بەلگىلى. ەلباسى وسى ماسەلەلەرگە دە توقتالا كەتتى.
ءباسپاسوز ماسليحاتى بارىسىندا ەلباسى جۋرناليستەردىڭ قويعان ساۋالدارىنا بايلانىستى ءوزىنىڭ سامميتتە سويلەگەن ءسوزى مەن ۇسىنعان ۇسىنىستارىنىڭ ءمانىسى جايىندا باياندادى.
سامميتتە وعان قاتىسۋعا كەلگەن مەملەكەت باسشىلارى يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ءوز كوزقاراستارى مەن ۇسىنىستارىن بىلدىرگەن. ەلباسى تاراپىنان بىرنەشە ۇسىنىس ايتىلعان.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن يادرولىق قاتەردىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى قابىلدانىپ كەلگەن كەلىسىمدەر مەن شەشىمدەر دۇرىس ورىندالماعاندىعى بەلگىلى. مۇنى يادرولىق قارۋ جاساۋعا بىرقاتار ەلدەردىڭ بەلسەنە كىرىسكەندىگىنەن بايقاۋعا بولادى. يادرولىق كلۋبتىڭ بەس مۇشەسى بار. ەندى وعان قوسىمشا ءۇندىستان مەن پاكستان وزدەرىندە وسىنداي قارۋ ءتۇرى بار ەكەندىگىن جاريالاعانمەن يادرولىق كلۋبتىڭ سىرتىندا قالدى. مۇنىمەن قاتار الەمنىڭ تاعى دا جيىرماشاقتى ەلى وسى قارۋدى جاساۋعا ۇمتىلىس تانىتىپ وتىر. مىنە, سوندىقتان دا مەن وسىعان دەيىن يادرولىق قاتەردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى كەلىسىمدەردى قايتا جاڭارتىپ, ولاردىڭ جالپىعا بىردەي مىندەتتى بولۋىن قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتىم, – دەدى ەلباسى.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى قازىر الەمدە يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى بىرقاتار شەشىمدەر قابىلدانعاندىعىن ايتا كەلە وسى قۇجاتتاردىڭ بارلىعىن ءبىر ارنادا توپتاستىرا وتىرىپ, سولاردىڭ نەگىزىندە بىرەگەي قۇجاتتى ازىرلەۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعان.
ۇشىنشىدەن, قازىرگى يادرولىق كلۋبقا مۇشە بولىپ تابىلاتىن ەلدەر وسى كلۋبقا باسقا دا يادرولىق قارۋلارى بار ەلدەردى بىرىكتىرۋى كەرەك. ويتكەنى مۇنداي قاتەرلى ماسەلەدە بارريكادانىڭ ەكى جاعىندا قالۋعا بولمايدى. ول قاراما-قارسىلىقتاردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپشى بولۋى مۇمكىن. ەگەر ولاردىڭ باسى بىرىگىپ, ادامزات الدىندا بۇل قارۋلاردى قولدانباۋ جانە بىرتە-بىرتە قىسقارتۋ جونىندە كەپىلدىك بەرەتىن بولسا, باسقا ەلدەر ونداي قارۋلاردى جاساۋعا ۇمتىلىس تانىتپاعان بولار ەدى. ياعني, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق يادرولىق قارۋى بار ەلدەر بىرىگىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بەكىتۋىمەن باسقا ەلدەردىڭ الدىندا قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە كەپىلدىك بەرۋلەرى قاجەت.
– سونىمەن قاتار مەن كەلەسى سامميتتە يادرولىق قارۋ-جاراقسىز الەم تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلداۋ قاجەتتىگىن ۇسىندىم. بۇل ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ مۇددەسىنە سايكەس كەلەدى. وسى ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى قابىلداندى. ەندى ەكى جىلدان كەيىن وسىنداي سامميت وتەتىن بولدى, – دەدى ەلباسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى اتالعان تاقىرىپتا امەريكا تەلەارناسىنىڭ ءجۋرناليسى قويعان سۇراققا دا جاۋاپ بەرە كەتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى جونىندەگى جاھاندىق سامميت جۇمىسىنا قاتىسۋشى بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەستى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆپەن جانە ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچپەن ءۇش جاقتى كەزدەسۋىندە ءۇش ەلدىڭ تمد اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ماسەلەسى, ءۇش جاقتى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى.
مەملەكەت باسشىسى اقش ۆيتسە-پرەزيدەنتى دجوزەف بايدەنمەن, ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيانمەن, ماگاتە باس ديرەكتورى يۋكيا امانومەن اڭگىمەلەستى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى يۋكيو حاتايامامەن كەزدەسۋىندە قازاقستان مەن جاپونيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ اعىمداعى جاي-كۇيى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆاسى تالقىلاندى.
فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزيمەن كەزدەسۋدە ءوزارا ءمۇددەلەستىك تۋدىراتىن بارلىق باعىتتار بويىنشا قازاقستان-فرانتسۋز ءوزارا ءىس-قيمىلىن كەڭەيتۋ, فرانتسيا پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا جاساعان تاياۋداعى ساپارى بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى اڭگىمە بولدى. يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا جاھاندىق ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر, استاناداعى ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋگە دايىندىق بارىسى جانە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ وزگە قىرلارى تۋرالى پىكىر الماسىلدى.
يوردانيا كورولى ابداللا ءىى-مەن كەزدەسۋدە قازاقستان-يوردانيا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى مەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن دامىتۋ ءماسەلەسى تالقىلاندى. سونداي-اق ەكى ەل كوشباسشىلارىنىڭ نازارى ۆاشينگتون سامميتىنىڭ بارىسى مەن وعان قاتىسۋشىلار تاراپىنان ەنگىزىلگەن ماسەلەلەردىڭ قارالۋ جايىنا ويىستى.
ۆاشينگتوندا قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇردىسىنە وسى ۋاقىتقا دەيىن قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى ۇلكەن باعاسىن الدى. حالىقارالىق ساراپشىلار, جۋرناليستەر ينتەرنەت رەسۋرستارىندا, تەلەارنالار مەن ءباسپاسوز بەتتەرىندە قازاقستاننىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان بەيبىتشىلىك سۇيگىش ساياساتىن ءجيى اتاپ كورسەتىپ جاتسا, ءبىز ەلباسىنىڭ سۋرەتى ءىلىنىپ, اتالعان ىستەگى قازاقستان باستاماشىلىعى تۋرالى جازىلعان كورنەكى قۇرالدار مەن تاقتالاردى ۆاشينگتون كوشەلەرىندە بىرنەشە جەردەن كەزدەستىردىك. ال ءسامميتىڭ وزىندە وعان قاتىسۋشى مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىندەگى قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىق ءرولىن انىق تانىپ, مويىندادى.
حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قازاقستان مەن ونىڭ باسشىسىنىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, حالىقتار مەن ەلدەر اراسىنداعى بەيبىت ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ۇدەرىسىنە قوسقان ۇلەسىن قۇرمەتتەۋ مەن باعالاۋدىڭ ادەمى ءۇلگىسىن نەگىزگى ورتالىعى ۆاشينگتوندا ورنالاسقان “شىعىس-باتىس” ينستيتۋتى كورسەتتى. ەلباسى وسى ينستيتۋتتىڭ ارنايى تاعايىنداعان بەيبىتشىلىك جانە الدىن الۋ ديپلوماتياسى سىيلىعىنا يە بولدى.
“شىعىس-باتىس” ينستيتۋتى 1980 جىلعى حالىقارالىق قاتىناستارداعى “قىرعي-قاباق سوعىستىڭ” كەلەڭسىز سالدارلارىن ەڭسەرۋ, ەۋرواتلانتيكالىق ايماقتا شيەلەنىستى باسەڭدەتۋ, ازاماتتىق قوعام قۇندىلىقتارىن العا جىلجىتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولاتىن. سودان بەرى بۇل ينستيتۋتتىڭ حالىقارالىق ىقپالى ارتىپ كەلەدى. قازىر ونىڭ الەمنىڭ كوپتەگەن ءىرى ەلدەرىندە بولىمشەلەرى جۇمىس ىستەيدى.
“شىعىس-باتىس” ينستيتۋتىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە الدىن الۋ ديپلوماتياسى سىيلىعى اقش-تىڭ ەڭ بەدەلدى ناگرادالارىنىڭ ءبىرى جانە ول مەملەكەتتىك باسقارۋ, قاۋىپسىز الەم قۇرۋ سالاسىنداعى ەرەكشە جەتىستىكتەرى ءۇشىن ءارتۇرلى ەلدەردىڭ ساياسي جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرىنە بەرىلەدى.
ۆاشينگتوندا وتكەن وسىناۋ ماراپاتتاۋ راسىمىنە امەريكا قاۋىمىنىڭ بەتكە شىعار قايماقتارى, قوعام مەن مادەنيەت قايراتكەرلەرى, ءىرى بيزنەس وكىلدەرى, ديپلوماتتار قاتىستى. ماراپاتتاۋ ءراسىمىنىڭ باسىندا ينستيتۋت باسشىلىعى ءسوز الىپ, ەلباسىنىڭ ەڭبەگىن, قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك ءماسەلەسىنە قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن جان-جاقتى باياندادى. بۇل ماراپاتتىڭ اقش-تا ءوتىپ وتىرعان يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاھاندىق جيىنىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بارىن ايتتى.
وسى جيىندا ماراپاتتاۋ الدىندا بىرقاتار قايراتكەرلەر, سونىڭ ىشىندە قازاقستان جاعدايىن جاقسى بىلەتىن ادامدار ءسوز الىپ, ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ەتنوستاردىڭ جانە ءتۇرلى دىندەر مەن كونفەسسيالاردىڭ ەركىن ءومىر سۇرۋىنە ءمۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىرعاندىعىن, حالقىنىڭ بەرەكە-بىرلىگىنىڭ جاقسى ەكەندىگىن, ەكونوميكاسى جىلدان-جىلعا العا باسىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتىپ, مەملەكەتتىڭ ءاۋىزبىرلىگىن ساقتاپ, دۇرىس دامۋىنداعى ەلباسىنىڭ اتقارىپ وتىرعان قىزمەتىنە توقتالدى.
وسى جيىندا ەقىۇ باس حاتشىسى پ.بريشامبو ءسوز الىپ, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەتتىڭ ءبىرلىگىن, حالىقتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاعان ساياساتى ەل ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان كەزدەن-اق باستالىپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي بارىنشا ىقىلاسپەن ساقتالىپ كەلە جاتقاندىعىن, ياعني ۇزاق جىلدارعى جۇيەلى ساياساتتىڭ جەمىسى ەكەندىگىن, ەلباسىنىڭ وسى ارالىقتا جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتى ناعىز الدىن الۋ ديپلوماتياسىنىڭ وزىندىك ءبىر ۇلگىسىنە اينالىپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. تاۋەلسىز قازاقستان ەلىنىڭ مەملەكەتتەردىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋى تۇرعىسىنان العاندا ءالى سونداي ءبىر ۋاقىت قاشىقتىعىن ءجۇرىپ وتپەگەنىمەن از جىلدىڭ ىشىندە-اق الەمدىك قاۋىمداستىققا تانىلىپ, جان-جاقتى جاڭعىرۋ, سونىڭ ىشىندە دەموكراتيالىق تۇرعىدان, ەكونوميكالىق تۇرعىدان, الەۋمەتتىك تۇرعىدان جەدەل دامىپ كەلە جاتقان ەل ەكەندىگىن جينالعاندارعا بايانداپ بەردى. ەلباسىن الىپ وتىرعان مارتەبەلى سىيلىعىمەن قۇتتىقتادى.
مۇنان كەيىن سىيلىق تاپسىرىلدى. جينالعان قاۋىمنىڭ الدىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى قۇرمەتكە وراي ءسوز ءسويلەدى.
– مەن “شىعىس-باتىس” ينستيتۋتىنىڭ وسى جوعارعى ماراپاتى – بەيبىتشىلىك جانە الدىن الۋ ديپلوماتياسى سىيلىعىن, ونىڭ قۇرىلتايشىلارىنا شىن جۇرەكتەن العىسىمدى ايتا وتىرىپ, قابىلدايمىن. سىزدەردىڭ بۇل شەشىمدەرىڭىزدى پلانەتاداعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ىسىنە قوسقان مەنىڭ جەكە ۇلەسىمدى باعالاۋ عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ بەيبىتسۇيگىش ساياساتىن تانۋ دەپ تۇسىنەمىن. ءبىزدىڭ ەلىمىز وڭىردەگى يادرولىق قارۋسىزدانۋ, تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, مادەنيەتتەر مەن دىندەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى قالىپتاستىرۋ ىسىنە ءاردايىم ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇل سىيلىق مەنىڭ ەلىمە بەرىلگەن باعا دەپ ۇعامىن, – دەگەن ەلباسى سىيلىقتىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە جانە بۇكىل الەمدە اتالعان ماسەلەلەر ءتوڭىرەگىندە العا باسۋدا قازاقستاندىقتاردى ىنتالاندىرا تۇسەتىندىگىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار “قىرعي-قاباق سوعىس” جىلدارىندا قۇرىلعان “شىعىس-باتىس” ينستيتۋتىنىڭ ءوز الدىنا حالىقتاردىڭ اراسىنداعى سەنىمسىزدىك كەدەرگىلەرىن ەڭسەرۋ, الەمدە بەيبىتشىلىك ءۇشىن ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ سەكىلدى بارىنشا ابزال ماقسات قويىپ, وسى باعىتتا العا جىلجىپ كەلە جاتقاندىعىن, سوندىقتان دا بۇل ينستيتۋتتىڭ تاعايىنداپ وتىرعان سىيلىعى ۇلكەن مارتەبە بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ پرەزيدەنتى باراك وبامامەن كەزدەسۋىنىڭ قورىتىندىلارىن, يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى جاھاندىق سامميت قورىتىندىسىن جوعارى باعالادى.
– اق ءۇيدىڭ جاڭا اكىمشىلىگىنىڭ قازىردىڭ وزىندە حالىقارالىق قاتىناستارداعى مارەگە وڭ ءناتيجەلەر بەرە باستاعان ساياساتىن قاناعاتتانۋشىلىق سەزىممەن اتاپ وتەمىن. بۇل بىزگە ەقىۇ سەكىلدى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى اناعۇرلىم بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا ءتوراعالىقتى جۇزەگە اسىرۋدا ۇلكەن كومەك بولادى. سوندىقتان قازاقستان ءوز تاراپىنان پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ شىعىس پەن باتىستىڭ جاقىنداسۋى, مۇسىلمان الەمىمەن ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ جونىندەگى باستاماسىنا بارىنشا قولداۋ كورسەتەدى, – دەدى.
ەلباسى ماراپاتتاۋ ءراسىمىنە جينالعانداردى قازاقستاننىڭ ىشىندە ءجۇرىپ جاتقان جۇمىستارمەن, ەلدىڭ الدىنا قويعان ماقساتتارىمەن تانىستىردى. 2003 جىلدان باستاپ ەلورداسى استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءۇش سەزى وتكەندىگىن, وسى ارالىقتا بۇل باسقوسۋ ءدىنارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ بەدەلدى الاڭىنا اينالىپ ۇلگەرگەندىگىن, كەلەسى سەزد 2012 جىلى وتەتىندىگىن جەتكىزدى. قازاقستاننىڭ قازىردىڭ ءوزىندە ازيا مەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ەكى ۇلكەن حالىقارالىق قۇرىلىمعا – اوسشك مەن ەقىۇ-عا جەتەكشىلىك جاساپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتتى.
سونىمەن قاتار حالىقارالىق باسقوسۋلاردا باتىس پەن شىعىس قارىم-قاتىناسى تاقىرىبىنا ءجيى ورالىپ, وسى ماسەلەدەگى كەيبىر تۇسىنبەۋشىلىكتەردىڭ ىشكى سەبەپتەرى مەن قىرلارىن اشىپ كورسەتىپ, ەكى الەمدى جاقىنداستىرا تۇسۋگە ۇنەمى ءمان بەرىپ جۇرەتىن ءبىزدىڭ ەلباسىمىز وسى جولى دا بۇل تاقىرىپتى قوزعاي كەتتى. امەريكادا ۇزاق جىلدارعى بەيبىت ءومىردىڭ ناتيجەسىندە بىرىڭعاي مەنتاليتەتكە نەگىزدەلگەن جالپىعا ورتاق ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسقاندىعىن ايتا كەلىپ, قازاقستان جاعدايىنا توقتالدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كوپۇلتتى ەكەندىگىن, ونداعى ءاربىر ۇلتتىڭ وزىندىك “مەنى” بار ەكەندىگىن, سوندىقتان ەلىمىزدە ءار ۇلتتىڭ وكىلدەرى ءۇشىن ۇلتتىق مەكتەپتەر جۇمىس ىستەپ, گازەت-جۋرنالدار شىعارىلاتىندىعىن ايتتى. مەنتاليتەتتىك ايىرماشىلىقتاردىڭ بولاتىندىعىن, بىراق بۇل ءتۇسىنبەستىككە سالىنۋعا نەگىز ەمەس ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, بىرلىككە, تاتۋلىققا, ءوزارا ۇنقاتىسۋعا شاقىردى. قازىرگى شىنىداي شىتىناپ تۇرعان الەمدە حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن تۇسىنىستىگىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىن, قازاقستان ءوزىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىندا وسى قاعيداتتى باسشىلىققا الاتىندىعىن جەتكىزدى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا “شىعىس-باتىس” ينستيتۋتىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەنادا جۇزەگە اسىرۋعا ۇنەمى ۇمتىلىس تانىتىپ كەلە جاتقان قاعيداتتارىمەن ۇندەس ەكەندىگىنە توقتالىپ, ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىنا جەمىس تىلەدى.
سونىمەن ەلباسىنىڭ ەۋروپا مەن امەريكاعا جاساعان ساپارى ۇلكەن تابىسپەن قورىتىندىلاندى. ەلباسىنىڭ جۇرتشىلىق الدىندا سويلەگەن سوزدەرى كوپشىلىككە وي سالعاندىعىن, قىزۋ قوستاۋعا يە بولعاندىعىن كوردىك. ەۋروپا وداعى قازاقستاننىڭ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتىنا, ەل ىشىندەگى رەفورمالارعا قولداۋ ءبىلدىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە وسى الىپ وداقپەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ودان ءارى جاقسارا بەرمەك. امەريكا قۇراما شتاتتارى قازاقستانمەن اراداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ودان ءارى جالعاستىرىپ جانە ونى نىعايتا تۇسپەك. باراك وباما مەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ اراسىندا جىلى قارىم-قاتىناس ورنادى. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى الىپ امەريكا بىزگە ءبىر تابان جاقىنداي تۇسكەندەي بولدى.
جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى جونىندەگى العاش ءوتىپ وتىرعان كەڭ اۋقىمدى سامميتتە قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش ءۇنى ايقىن ەستىلدى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار سالاسىنداعى بەدەلى ءبىر ساتى جوعارى كوتەرىلىپ, تانىمالدىلىعى ارتا ءتۇستى. وسىعان دەيىنگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە, ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىندە, ءدىن مەن ءدىن, ۇلت پەن ۇلت, ەل مەن ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماسەلەسىندە قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى ايقىندالىپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتان جوعارى باعاعا يە بولدى. وسى جولى يادرولىق قارۋسىزدانۋ, ياعني يادرولىق قارۋ-جاراقتاردان ادا بەيبىت ءومىردى ورنىقتىرۋ ىسىندە كوشباسشى ەل ەكەندىگىمىز كەڭ كولەمدە مويىندالدى. ەلباسىنىڭ ءبىر ساپارى ەلىمىزگە مىنە, وسىنداي ۇلكەن تابىس پەن ابىروي اكەلدى. ەندى وسى باعىتتان جاڭىلماي, ىشكى اۋىزبىرلىگىمىزدى ساقتاي, ەكونوميكامىزدى دامىتا وتىرىپ العا باسا بەرۋىمىز ءجون بولماق!
سۇڭعات ءالىپباي, سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.