اينىماس سەرتىنەن, كيەلى ماڭعىستاۋ
كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى اليك ايدارباەۆ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. وندا اتالعان ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى, تۇرعىنداردىڭ وتكىر تۇرعان ءماسەلەلەرى, مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالاردىڭ وبلىستا جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى, سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ 11 قازاندا جۇكتەگەن تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋ شارالارى باياندالدى.
بريفينگتى جۇرگىزگەن التاي ابيبۋللاەۆ اۋەلى جينالعان قاۋىمدى ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگە كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, ءتول اقشامىزدىڭ ءمان-ماڭىزىن تاراتىپ ايتتى. ءسويتىپ, وسىنداي ايتۋلى كۇنمەن سايكەس كەلگەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەسەپتى شاراسىنا توقتالدى. قويناۋى سان قىرلى قازىناعا تولى قارت تۇبەكتە مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى بارلىق حيميالىق ەلەمەنتتەر بار. ءوڭىر ەلىمىزدەگى اتىراۋ, اقتوبە وبلىستارىمەن جانە تۇركىمەنستان, وزبەكستان ەلدەرىمەن شەكارالاسادى, دەگەن ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ وكىلى, ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ءسوز بولاتىن تاقىرىپتاردى اتاپ ءوتتى.
اينىماس سەرتىنەن, كيەلى ماڭعىستاۋ
كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى اليك ايدارباەۆ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. وندا اتالعان ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى, تۇرعىنداردىڭ وتكىر تۇرعان ءماسەلەلەرى, مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالاردىڭ وبلىستا جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى, سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ 11 قازاندا جۇكتەگەن تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋ شارالارى باياندالدى.
بريفينگتى جۇرگىزگەن التاي ابيبۋللاەۆ اۋەلى جينالعان قاۋىمدى ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگە كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, ءتول اقشامىزدىڭ ءمان-ماڭىزىن تاراتىپ ايتتى. ءسويتىپ, وسىنداي ايتۋلى كۇنمەن سايكەس كەلگەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەسەپتى شاراسىنا توقتالدى. قويناۋى سان قىرلى قازىناعا تولى قارت تۇبەكتە مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى بارلىق حيميالىق ەلەمەنتتەر بار. ءوڭىر ەلىمىزدەگى اتىراۋ, اقتوبە وبلىستارىمەن جانە تۇركىمەنستان, وزبەكستان ەلدەرىمەن شەكارالاسادى, دەگەن ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ وكىلى, ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ءسوز بولاتىن تاقىرىپتاردى اتاپ ءوتتى.
قارت تۇبەكتەگى ەلدىڭ قاتپارلى تىنىس-تىرشىلىگى جونىندە وبلىس اكىمىنىڭ گازەتىمىزدەگى ماتەريالىندا جان-جاقتى ايتىلاتىن بولعاندىقتان, ءبىز نەگىزىنەن شارانىڭ ەكىنشى بولىمىندەگى سۇراق-جاۋاپتا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى ءسوز قىلامىز. بىردەن ايتالىق, وبلىس اكىمىنە جۋرناليستەردىڭ توپەلەتىپ قويعان سۇراقتارىنىڭ بارىنە بىردەي جاۋاپ بەرۋ وڭايعا سوققان جوق. ساۋالدىڭ باسى – اقتاۋدا «جاساپ» وندىرىلگەن پلانشەتتەرگە قاتىستى بولدى. «وتىرىك ءوندىرىلىپ جاتقان ونىمنەن ءوڭىر باسشىسى ءسىز, قالاي بەيحابار قالدىڭىز؟», – دەپ سۇرادى ءتىلشى. اكىم قازىرگى كۇندە بۇل قىلمىستى ىسپەن قۇقىق قورعاۋ ورىندارى شۇعىلدانىپ جاتقانىن, ونىڭ انىق-قانىعى بەلگىلى بولعاندا بۇل سۇراققا تولىق قاندى جاۋاپ بەرەتىنىن ايتتى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جاڭاوزەن تۋرالى دا اڭگىمە قوزعالدى. اكىمنىڭ ايتقانىنا سەنسەك, ونداعى جاعداي قالىپتى. ءتىپتى, قالا كۇن وزعان سايىن جاقسارىپ تا كەلەدى ەكەن. ايتكەنمەن, موناقالادا ماسەلەلەر جوق ەمەس. ماسەلەن, جۇمىس ورىندارى, ياعني تىرشىلىكتىڭ تابىس كوزدەرى تەك مۇناي-گاز سالاسىندا عانا بولعاندىقتان, 120 مىڭنان استام ادام ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قالاداعى تۇرعىنداردىڭ ءبارىن جۇمىسپەن قامتۋ مۇمكىن بولماي تۇر ەكەن. كەزىندە وسى قالانىڭ 60-70 مىڭ جۇمىسشى-مۇنايشى تۇرعىندارىمەن تۇبەكتە جىلىنا 16 ملن. توننا مۇناي شىعارىلعان بولسا, بۇگىندە بۇل جەردەن 5-6 ملن. توننا عانا مۇناي وندىرىلەدى, دەدى اكىم.
جاڭاوزەندەگى حالىق سانى تەك سىرتتان كوشىپ كەلىپ جاتقان ادامداردىڭ عانا ەسەبىنەن ەمەس, تابيعي وسىممەن دە كوبەيىپ جاتىر. جىل سايىن جاڭاوزەندە 3 مىڭنان استام نارەستە دۇنيەگە كەلەدى, دەپ جالعادى ءسوزىن ا.ايدارباەۆ. ءوڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ وتە قيىن ەكەنىن ايتقان وبلىس اكىمى, قايتكەنمەن سالانى وڭالتۋ شارالارىنىڭ ءۇزىلىسسىز جالعاسىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. ءتىپتى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ وندىرگەن مال ەتىن سوندا جۇمىس ىستەپ جاتقان الپاۋىت مۇناي كومپانيالارىنا وتكىزۋ شارالارىن دا مىقتاپ قولعا الىپتى. بۇعان دەيىن جەرگىلىكتى مالدىڭ ەتىن جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاعامىنا پايدالانباي كەلگەن ءىرى ءوندىرىس وشاقتارى, بۇيىرتسا, بۇدان بىلاي ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ بورداقىسىن قورالارىنان سويدىرىپ اكەتەتىن بولادى ەكەن.
قارت تۇبەكتىڭ احۋالى تىم ناشار دەپ ويلاعان ارىپتەستەرىمىزگە دە لايىقتى جاۋاپ بەرىلدى. «ماڭعىستاۋ وبلىسى الماتى قالاسى مەن اتىراۋ وبلىسى قۇرايتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت «دونورلارى» ۇشتiگiنiڭ بiرi بولىپ تابىلادى. مۇناي-گاز ءوندiرۋ سەكتورى مەملەكەتتiك بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قورعا قۇيىلاتىن تۇسiمدەردiڭ ۇلكەن بولiگiن قۇرايدى. ماسەلەن, 2013 جىلدىڭ 9 ايىندا تۇسiمدەردiڭ جالپى كولەمi 662 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن», دەدi وبلىس باسشىسى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اعىمداعى جىلدىڭ 9 ايىندا وڭiردە 13,4 ملن. توننا مۇناي وندiرiلگەن. ناتيجەسىندە وبلىستا حالىق سانى ارتىپ جاتقان كورىنەدى.
«ەڭ الدىمەن, وبلىستىڭ باستى بايلىعى – ءوڭiر تۇرعىندارى جايىندا ايتار بولساق, حالىق سانى ارتۋدا. بۇگiندە وبلىستاعى حالىق سانى 580 مىڭ ادامعا جەتتi. كۇن سايىن ماڭعىستاۋ پەرزەنتحانالارىندا 50 ءسابي دۇنيەگە كەلەدi. تۋ كورسەتكiشi بويىنشا وبلىس رەسپۋبليكادا 1-شi ورىنعا يە. سونىمەن قاتار, iشكi ميگراتسيانىڭ دا ارتقانىن اتاپ وتكiم كەلەدi. بۇل بiزدiڭ ءوڭiردiڭ ءساتتi دامىعانىن جانە كەلەشەگi بار ەكەنiن كورسەتەدi. جىل باسىنان بەرi وبلىستاعى حالىق سانى 14,6 مىڭ ادامعا كوبەيدى, دەپ ءسوزىن ءبىر قايىردى», ا.ايدارباەۆ. وبلىستا حالىق سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى دا جەمىستى جۇزەگە اسىپ جاتىر ەكەن.
«سونداي-اق, جەر تەلىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس تا وتە جوعارى. بۇگiنگi كۇنi وسى ماسەلە بويىنشا اكىمدiكتەرگە بەرiلگەن وتiنiشتەردiڭ سانى 146 مىڭنان اسادى», دەدi وبلىس باسشىسى.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
ايماقتىڭ اجارى دا, ايبىنى دا ارتا تۇسەدى
رەسپۋبليكامىزدىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندە ورنالاسقان ماڭعىستاۋ وبلىسى تۇركىمەنستانمەن, كاسپي تەڭىزى ارقىلى ازەربايجان, يران, رەسەيمەن شەكتەسەدى. وبلىس 1973 جىلى 20 ناۋرىزدا قۇرىلدى. 1988 جىلدىڭ 2 ماۋسىمىندا تاراتىلىپ, 1990 جىلدىڭ 17 تامىزىندا تاريحي «ماڭعىستاۋ» دەگەن اتپەن قايتا وبلىس بولىپ قۇرىلدى. وبلىس ورتالىعى – اقتاۋ قالاسى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جەر كولەمى 16 564,2 مىڭ گا قۇرايدى. جەر قويناۋى مۇناي, گاز, فوسفوريت, كومىر, مارگانەتس, ءارتۇرلى تۇزدار, ۇلۋتاس قورلارىنا باي. ماڭعىستاۋ وبلىسى – قازاقستاننىڭ نەگىزگى دونور وڭىرلەرىنىڭ ءبىرى. وبلىستىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى وڭىردەگى پايدالى قازبالاردىڭ كوپ بولۋىنا, سونىڭ ىشىندە, مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىنىڭ يگەرىلۋىنە بايلانىستى. سوڭعى 20 جىلدىڭ ىشىندە كاسپي تەڭىزىندە ورنالاسقان كوپتەگەن ءىرى مۇناي جانە گاز كەن ورىندارى يگەرىلە باستادى.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, قازاقستاننىڭ مىقتى بولۋى ەڭ الدىمەن ايماقتاردىڭ مىقتى بولۋىن قاجەت ەتەدى. سول سەبەپتى مۇنايلى ماڭعىستاۋدا ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ءار سالادا ۇلەس قوسىپ, وزىندە بار مۇمكىندىكتى كەڭ كولەمدە كادەگە جاراتۋ باعىتىنداعى جۇمىستار نەگىزگە الىنعان. مەملەكەتىمىز ەكونوميكانى ساپالىق تۇرعىدان ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋعا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان نەگىزگى باعدارلامالاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, دامۋ جولىن تاڭدادى. دەمەك, ماڭعىستاۋ وبلىسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدا نىعايتا ءتۇسۋ, تۇرعىندار احۋالىن ارتتىرۋ شارالارى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قويىلعان تاپسىرمالارعا, سونداي-اق باسىم مەملەكەتتىك جانە ستراتەگيالىق, سالالىق باعدارلامالارعا سايكەس قۇرالدى. كيەلى ماڭعىستاۋدا قازىر مۇناي-گاز ءوندىرۋ سەكتورىن, وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ, ايماقتىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسىن, تۋريزم مەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ, سونداي-اق تۇراقتى دامۋ جوبالارىن وركەندەتۋ باسىم باعىتتار بولىپ تابىلادى.
جىل باستالعالى بەرگى 10 اي ماڭعىستاۋ ءوڭىرى ءۇشىن قولايسىز بولعان جوق, وبلىستىڭ جالپى دامۋىندا جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدىك. بۇل ارالىقتا ماڭعىستاۋ وبلىسى رەسپۋبليكا بويىنشا ونەركاسىپتىك ءونىمدى شىعارۋ كولەمىنەن 2-ءشى, قۇرىلىس جۇمىستارى بويىنشا 6-شى, جۇمىسكەرلەردىڭ ورتاشا ايلىق نومينالدى ەڭبەكاقىسى مولشەرى بويىنشا 2-ءشى ورىن بيىگىنەن كورىندى. سونداي-اق, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق بەت-بەينەسىن تانىتا ءتۇسۋ ءۇشىن, تاعى دا دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق, وبلىس 2012 جىل قورىتىندىسى بويىنشا دامۋ دەڭگەيىنىڭ رەيتينگىندە 4-ءشى ورىنعا تابان تىرەپ, جان باسىنا شاققانداعى ينۆەستيتسيا كولەمى بويىنشا وڭىرلەر اراسىنان 3-ورىنعا يە بولدى. ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمى بويىنشا 2012 جىلى 2,17 ترلن. تەڭگە, 2013 جىلدىڭ 10 ايىندا 1,66 ترلن. تەڭگە قۇراپ, 2-ورىننان كورىندى. جىل باسىنان بەرى ماڭعىستاۋ وبلىسىنان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسىمدەر ءوسىمىنىڭ قارقىنى 22%-عا ءوستى.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاما ايماقتاردىڭ العا باسۋىنا, سول ارقىلى ەلىمىزدىڭ نىعايۋىنا سەرپىن بەرگەن باستاما بولدى. ءباسپاسوز بەتتەرىندە جازىلىپ جۇرگەندەي, ماڭعىستاۋ قازىر الىپ الاڭعا اينالدى, وڭىردەن قازىر دامۋدىڭ جاڭاشا قارقىنى بايقالادى. 2010-2012 جىلدارى وبلىستا 23 جوبا اياقتالىپ, 1 828 تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. بيىل جالپى قۇنى 280,1 ملرد. تەڭگە بولاتىن, جاڭادان 8,8 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇراتىن 34 جوبا ەنگىزىلدى. ونىڭ 2-ءۋى رەسپۋبليكالىق كارتانىڭ ەنشىسىندە, قالعانى وڭىرلىك دەڭگەيدەگى جوبالار. جۋىق ارادا ءبىزدىڭ الدىمىزدا ەكى جوبانى ەل يگىلىگىنە ۇسىنىپ, تۇساۋىن كەسۋ قۋانىشى تۇر. ولاردىڭ ءبىرى – اقتاۋ قالاسىنداعى «Caspi Bitum» بك» جشس-ءنىڭ «اقتاۋ پلاستيكالىق ماسسالار زاۋىتىندا جول بيتۋمدارىن ءوندىرۋ» جوباسى بولسا, ەكىنشىسى – «كاسپي تسەمەنت» جشس-ءنىڭ شەتپە اۋىلىنداعى تسەمەنت زاۋىتى.
وبلىستا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا 26 مىڭ كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى تىركەلىپ, 83,4 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. بۇل ورايدا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ىقپالىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز, اتالمىش باعدارلاما اياسىندا اعىمداعى جىلى 3,175 ملرد. تەڭگە سوماسىنا 35 جوبا ماقۇلداندى.
ايماقتا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى كاسىپورىندار, ياعني وڭىردەگى ءوندىرىستىڭ 31 پايىزدان استامىن, رەسپۋبليكا بويىنشا 8 پايىزىن قامتاماسىز ەتەتىن «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق, «قازمۇنايگاز» ءبو» اق-تىڭ 100% ەنشىلەس كومپانياسى بولىپ تابىلاتىن «وزەنمۇنايگاز» اق, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى الدىڭعى قاتارلى مۇناي ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ ۇزدىك ۇشتىگىنە كىرەتىن «قاراجانباسمۇناي» اق, اقتاۋ ماڭىنداعى دوڭعا كەن ورنىنىڭ 60 پايىزدىق ۇلەسى مەن وپەراتورلىق قۇقىعىنا يە «MaerskOil» كومپانيالارى بار. بۇلاردىڭ بارلىعىندا دا جاڭا تەحنولوگيالارمەن جابدىقتاۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسۋدا. سونداي-اق, مۇنايشىلاردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.
ماڭعىستاۋ – ەجەلدەن توعىز جولدىڭ تورابى. قازىرگى تاڭدا بۇل مۇمكىندىكتىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى. سوندىقتان كولىكتىك-لوگيستيكالىق الەۋەتتىڭ دامۋى – وڭىرلىك ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ باسىم باعىتى بولىپ وتىر. وڭىردە وتكەن جىلى «وزەن – تۇركىمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا» تەمىرجولى قۇرىلىسى اياقتالىپ, «جەزقازعان –بەينەۋ» تەمىرجول بولىگىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. «اتىراۋ – اقتاۋ» اۆتوموبيل جولىن قايتا قۇرىلىمداۋ جۇمىستارى مەن اقتاۋ پورتىنداعى ينفراقۇرىلىمداردى جەتىلدىرۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. جول قاشىقتىعىن قىسقارتىپ, جۇك تاسىمالداۋ الەۋەتىن ارتتىراتىن بۇل جولداردىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى اسا زور.
ورالمان اعايىنداردىڭ ۇزدىكسىز كوشىپ كەلۋى وبلىستا تۇرعىندار سانىنىڭ كۇرت ارتۋىنا سەبەپ بولدى. بۇگىندە وڭىردە 580 مىڭ ادام تۇرادى, جىل سايىنعى ءوسۋ قارقىنى شامامەن 4 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇل بىزگە تەك ءوڭىردىڭ سىرتقى بەينەسىن قالىپتاستىرۋمەن شەكتەلمەي, ىشكى وزەكتى ماسەلەلەردى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, تيىسىنشە شەشىپ وتىرۋ قاجەت ەكەندىگىن ۇقتىرادى. بۇل وبلىستا تۇرعىن ءۇي, مەكتەپ, بالاباقشا, ەمحانا, وزگە دە الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىستارى قارقىن الماسا, ەكپىنىن باسەڭدەتۋگە بولمايتىندىعىن اڭعارتادى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا بۇعان دەيىن جاسالعان جۇمىستاردى جالعاستىرىپ, ءارى قاراي جاڭاشىلدىقپەن جۇمىس جۇرگىزە بەرەتىن بولامىز.
اليك ايدارباەۆ,
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى.
دەرەك پەن دايەك
بيىل وبلىستا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولىنگەن 25 ملرد. تەڭگەنىڭ 7 ملرد. 500 ملن.-ى ءبىلىم بەرۋ نىساندارىن سالۋعا ارنالعان. قازىرگى تاڭدا قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان 9 مەكتەپتىڭ 7-ءۋى بيىل, 2-ءۋى كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلمەك.
«قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسى بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋعا 6 ملرد. 580 ملن. تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ 1 ملرد. 50 ملن. تەڭگەسى جالدامالى تۇرعىن ءۇي سالۋعا ارنالعان. بۇل باعىتتاعى قۇرىلىس جۇمىستارى قاراقيا, ءتۇپقاراعان, ماڭعىستاۋ, بەينەۋ اۋداندارىندا جۇرۋدە.
3 ملرد. 100 ملن. تەڭگە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناقتاۋ جۇيەسى بويىنشا ءبولىندى. اقتاۋ قالاسىنداعى 40 پəتەرلىك 5 ءۇي, جاس وتباسىلار ءۇشىن 100 پəتەرلىك تۇرعىن ءۇي سالىنۋدا. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 10 ملرد. تەڭگە كولەمىندەگى قارجى توزىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەردى بۇزىپ, ورنىنا باسقا ءۇي سالۋ ءۇشىن ءبولىندى.
«جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى اياسىندا اۋىلداردا دəرىگەرلىك امبۋلاتوريالار سالۋعا 1 ملرد. 123 ملن. تەڭگە بولىنگەن. بەينەۋ, ماڭعىستاۋ جانە مۇنايلى اۋداندارىندا قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان 9 دəرىگەرلىك امبۋلاتوريا بيىل پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
جىل باسىنان بەرى 9,5 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىنا تىركەلسە, قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ 6 مىڭنان استامى جۇمىسپەن قامتىلدى.
جىل باسىنان بەرى ءوڭىر كəسىپورىندارىندا كəسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىندە 16 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. ال وتكەن جىلى وسى ۋاقىتتا 14420 جۇمىس ورنى اشىلعان بولاتىن. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, اشىلعان جۇمىس ورىندارى سانى جاعىنان اقتاۋ, جاڭاوزەن قالالارىندا, قاراقيا, بەينەۋ, مۇنايلى, ماڭعىستاۋ اۋداندارىندا وتكەن جىلعىدان كوپ, ال تۇپقاراعان اۋدانىندا 800-گە ازايعان. ايتسە دە, قاشاعان جوباسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى بۇل ايماققا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ماڭعىستاۋدا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 6 پايىزدى قۇرايدى.
«جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەر مەن اۆتوكولىك جولدارىنىڭ قۇرىلىسى, مادەنيەت ۇيلەرىن, بالاباقشالاردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە باعىتتالعان 87 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
«قر اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورى» اق-تىڭ وكىلدىگى ماڭعىستاۋدا 80 ادامعا 200 ملن. تەڭگە نەسيە بەردى. وسى 80 ادام 177 جۇمىس ورنىن اشادى دەپ كۇتىلۋدە. قۇنى 118,9 ملن. تەڭگە تۇراتىن 48 جوبا اگروونەركəسىپتىك كەشەندى دامىتۋعا, 14 جوبا جەڭىل ونەركəسىپكە باعىتتالعان.
رەسپۋبليكالىق كورسەتكىش بويىنشا ماڭعىستاۋدا ءوندىرىستىڭ ونەركəسىپتىك ۇلەسى – 12,5 پايىز.
«جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اۋىلدىق جەرلەردى كوركەيتۋگە 216 ملن. تەڭگە باعىتتالسا, 40 جوبا ەلدى مەكەندەردىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە ارنالعان.
2013 جىلى «2012-2020 جىلدارعا ارنالعان جاڭاوزەن قالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن» جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 8,7 ملرد. تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن – 795,8 ملن. تەڭگە, بارلىعى 9,4 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. شاعىن قالالار ساناتىنداعى جاڭاوزەنگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 1,2 ملرد. تەڭگە مۇنايلى قالا مەن ونىڭ ماڭايىنداعى تەڭگە كەنتىن, سونداي-اق قىزىلساي اۋىلىن اباتتاندىرۋعا, كəسىپكەرلىكتى قولداۋعا جانە اۋىلداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاساۋعا جۇمسالۋدا.
بيىل ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق جəنە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 77 ملن. تەڭگە ءبولىندى. مەملەكەتتىك ۆەتەرينارلىق ۇيىمداردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ ءۇشىن 216,1 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, قازىر جابدىقتار جەتكىزىلۋدە.
وبلىسىمىزدىڭ سۋارمالى جەرىنىڭ جالپى الاڭى – 1200 گەكتار, ونىڭ 750-770 گەكتارى كوكونىس-باقشا ونىمدەرىن ءوسىرۋ ءۇشىن يگەرىلۋدە. ايماعىمىزدا وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ۇلعايتۋ جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەن داقىلداردىڭ جوعارى ءونىمدى تۇرلەرىن ءوسىرۋ جولىمەن ىسكە اسىرىلادى. قازىر ايماقتا 6,2 گەكتار الاڭعا ورنالاسقان 6 جىلىجاي تۇرعىنداردى كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتۋدە.
قۋاتتى قوس زاۋىت قۇرىلىسى جۇرۋدە
ماڭعىستاۋدىڭ قۇلا دالاسىنىڭ قۇشاعى – قازبا بايلىقتاردىڭ تۇنباسى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ولكەدە باردى ۇقساتىپ, حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ قاجەتتىگىن ۇقتىردى. ءىستىڭ ىڭعايىن ءبىلىپ, قولدا باردى كادەگە اسىرا الاتىن كاسىپكەرلەر مەن ماماندار ىسكە كىرىسىپ-اق كەتتى.
جول-كولىك سالاسىن دامىتۋ, جول ساپاسى مەن باعىتتارىن ارتتىرۋ بويىنشا سەرپىندى جۇمىستاردى قولعا العان ەلىمىزدە جول قۇرىلىسى ءۇشىن قاجەتتى ماتەريالدىڭ ءبىرى – بيتۋم. وسى بۇيىم ەندى ماڭعىستاۋدا وندىرىلەدى. رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ىرگەتاسى قالانعان زاۋىت قۇرىلىسى جوباسىنىڭ قۇنى 43,5 ملرد. تەڭگە بولسا, زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى 38,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. ەلىمىزدىڭ «مۇناي جانە گاز» ينستيتۋتى جوبالاعان جوبانىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن «كازسترويسەرۆيس» مەملەكەتتىك قۇرىلىس كومپانياسى» اق مەن «CITIC Kazakhstan» كومپانياسى جۇرگىزىپ جاتىر. مىندەتتەرى دە سارالانعان. «كازسترويسەرۆيس» ۇلتتىق مەملەكەتتىك قۇرىلىس كومپانياسى» اق قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىن, جالپى زاۋىتتىق قۇرال-جابدىقتاردى جەتكىزۋگە مىندەتتى بولسا, «CITIC Kazakhstan» كومپانياسى ەلوۋ-اۆت تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتارىن جەتكىزۋ, بيتۋمداردى تۇرلەندىرۋ, ولاردى ءولشەپ, بولشەكتەۋمەن اينالىسادى. «الىستان اربالاعانشا, جاقىننان دوربالا» دەگەندەي, شيكىزات كوزى قاشىق ەمەس – قاراجانباس كەن ورنى. جاڭا زاۋىت جىلىنا 1 ملن. توننا مۇناي پايدالانا وتىرىپ, جىل بويى 406 مىڭ توننا جول بيتۋمىن ءوندىرۋدى مەجەلەگەن. ونىڭ ىشىندە 161 مىڭ توننا تۇرلەندىرىلگەن بيتۋم, بەنزين-ديزەل فراكتسياسى 255 مىڭ توننا, ۆاكۋمدىق گازويل كولەمى 330 مىڭ توننادان كەم بولمايدى دەپ وتىر. 300-گە جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورنىن ۇسىنىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن زاۋىت جىل سوڭىنا دەيىن پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولادى. ۇلكەن جولعا ساقاداي-ساي جاڭا زاۋىت قازىر ساحناعا شىعاتىن انشىدەي بويىن تۇزەپ, سوڭعى دايىندىقتارىن جۇرگىزىپ, ءىس-ارەكەتىن پىسىقتاۋ ۇستىندە. زاۋىتتىڭ تەحنولوگيالىق بلوكتارىندا تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتار سىناقتان ءوتتى, اۋامەن تەكسەرۋ جۇمىستارى جاسالدى. جىلۋ الماستىرعىشتار مەن ىدىستىق قۇرال-جابدىقتاردى, كولوننالاردى جىلۋمەن وقشاۋلاۋ جۇمىستارى دا مارەگە جەتتى. كابەلدەر توسەۋ, ولاردى باقىلاۋ-ولشەۋ, اۆتوماتيكا قۇرالدارىنا سۇرىپتاۋ جەلىسىنىڭ ەلەكتر جىلىتقىشتارىن مونتاجداۋ جونىندەگى جۇمىستار تياناقتالۋدا. «سالقىنداي» سىننان وتكەن جابدىقتاردى ەندى «ىستىقتاي» سىننان وتكىزۋ جۇمىستار جۇرۋدە. الدىن الا وتاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا – 36, قىتايدا 33 مامان ءتاجىريبەدەن ءوتتى. اقتاۋداعى ح.وزبەكقاليەۆ اتىنداعى ماڭعىستاۋ پوليتەحنيكالىق كوللەدجى مەن ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ-ءدىڭ 20-عا تارتا تۇلەگى, سونىمەن قاتار, اقتاۋ قالالىق اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىسى دە زاۋىتقا جۇمىسقا ورنالاستى.
وسى جىلى بيتۋم وندىرەتىن زاۋىت ىسكە قوسىلاتىن ماڭعىستاۋدا تسەمەنت زاۋىتىنىڭ تۇساۋى كەسىلەتىن كۇن دە قاشىق ەمەس. بۇل تسەمەنت زاۋىتىنىڭ ەكونوميكاداعى ماڭىزىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ول بۇعان دەيىن ءىرى كاسىپورنى بولىپ كورمەگەن شەتپە كەنتىندەگى ەڭ العاشقى ءىرى زاۋىت بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وڭتۇستىك شەتپە, اۋسار كەن ورىندارىنىڭ شيكىزاتىن تاۋار وندىرۋگە تۇتىناتىن زاۋىت قۇرىلىسى جۇمىستارى ەڭسەرىلدى. ءىستىڭ ورايىن بىلگەنگە قيىن ەشتەڭە جوق, شيكى ءونىم الۋ ءۇشىن كەن ورىندارىنا جول سالىپ, 6 شاقىرىمدىق تەمىر جول توسەپ, بۇرىنعى تەمىر جول جەلىسىن جوندەۋدەن وتكىزىپ, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىن سالعان «كاسپي تسەمەنت» جشس الدىمەن زاۋىت ماڭىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جۇزەگە اسىرىپ الدى. جەراستى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋ ءۇشىن 7 ۇڭعىما قازىپ, سۋ دايىنداۋ نىسانىنىڭ قۇرىلىسىن الدىڭعى كەزەكتە قولعا الدى. جۇمىسشىلار ءۇشىن 150 ورىندىق ۆاحتالىق كەنت سالىندى. قۇنى 100 ملن. ەۋرو تۇراتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنا 800 ادام جۇمىلسا, ول ءوز قۋاتىنا ەنگەن ساتتە 300 ادامنىڭ ناپاقا ايىراتىن ورنى بولماق.
ءوڭىردىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالارىنا قاراپ, قۇرىلىسقا, مۇناي سالاسىنا, كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى ءىرىلى-ۇساقتى بۇيىمدار, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىنداردى كوبەيتۋدى مەجەلەپ وتىرعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. جاقسى باستامانىڭ جولدا قالماۋى عانا جاسامپازدىققا باستايدى.
«ەگەمەن-اقپارات».
جاڭاوزەندە جاقسى ءىس كوپ
ولكەدە مۇناي كەن ورنىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى 1968 جىلى ىرگەتاسى قالانعان جاڭاوزەن قالاسى ءاۋ باستا 40 مىڭ تۇرعىنعا لايىقتالىپ سالىنعانمەن, بۇگىندە ءىرگەلەس ورنالاسقان قىزىلساي, تەڭگە, راحات اۋىلدارىمەن بىرگە 128 مىڭنان استام تۇرعىننىڭ مەكەنىنە اينالدى. مۇنايشىلار مەكەنى جاڭاوزەن – ەلىمىزدىڭ ءىرى مۇناي-گاز وڭدەۋ-ءوندىرۋ ورتالىعى بولىپ سانالادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ شاعىن قالالاردى دامىتۋ باعىتىنداعى تاپسىرماسىنا وراي, جاڭاوزەن جاڭا تىنىسىن اشتى. كوشەلەردى جەلەككە بولەپ, جارىقتاندىرىپ, تۇرعىن ۇيلەردى جاڭارتۋ ارقىلى بۇرىنعى شاڭ قۇشاعىنا ورانعان سۇرقاي قالانىڭ كوركىن ارتتىرۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى – قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن ۇتىمدى شەشۋ جانە حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ.
بۇل جۇمىستاردى جۇرگىزۋ بارىسىندا ءبىز باعدارشام رەتىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى, كەشەندى جوسپارلاردى باسشىلىققا الامىز. قازىرگى تاڭدا جاڭاوزەندى دامىتۋ ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار ءبىر ىزگە ءتۇسىپ, كەڭ سيپاتقا يە بولدى.
قالاداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى كولەمىن, مۇناي جانە گاز ءوندىرۋدىڭ ءوسىمى مەن تۇراقتىلىعىن «وزەنمۇنايگاز» اق پەن «قازگوز» جشس قۇرايدى. بيىل جىل باسىنان بەرى كورسەتكىش ەكى ەسەگە جۋىق ارتىپ, 101,1 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى.
«جاڭاوزەن قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ 2012-2020 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى» اياسىندا تەڭگە, قىزىلساي ەلدى مەكەندەرىندە دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار مەن مادەنيەت ۇيلەرى, قىزىلساي سەلوسىندا 4 پاتەرلىك مۋنيتسيپالدىق كوممۋنالدىق 2 تۇرعىن ءۇي, «قازمۇنايگاز» اق ەسەبىنەن ەكى 200 پاتەرلىك كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي تۇرعىندار يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىلدى.
ۇكىمەت تاراپىنان مۇنايشىلار قالاسىن دامىتۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاسالىپ وتىر. قالادا قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى. جاڭادان سالىنعان «راۋان» شاعىن اۋدانىنان الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلارعا, بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنە پاتەرلەر بەرىلىپ, بالاباقشا جانە شاعىن ورتالىق اشىلدى. شاعىن اۋداننان ىشكى ىستەر باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان 160 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باستالدى.
قالامىزدا جىلۋ جەلىلەرىن قايتا جاڭعىرتۋ مەن كەڭەيتۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالدى.
«جاڭاوزەن قالاسىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2012-2014 جىلدارعا ارنالعان ارنايى جوسپارى» قابىلدانىپ, كاسىبىن اشامىن دەگەن ازاماتتارعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلۋدە. 2013 جىلدىڭ باسىنان بەرى 16 كاسىپكەرلىك جوبا قارجىلاندىرىلدى. رەسپۋبليكادا تۇڭعىش رەت كاسىپكەرلىكتى قولداۋ, دامىتۋ ماقساتىندا قالامىزدا قۇرىلعان «بيزنەس-ينكۋباتور» ورتالىعىنداعى كاسىپكەرلەر سانى بۇگىنگى تاڭدا 45-كە جەتىپ, 140 ادام جۇمىس جاساپ جاتىر. سونىمەن بىرگە, وسى باعىتتا قالا بويىنشا قۇس فەرماسى, بينت كەسۋ تسەحى, قوناقۇي كەشەنى قۇرىلىسى سەكىلدى 3 ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە. جىل باسىنان بەرى 335 جۇمىس ورنىمەن 7 كوممەرتسيالىق نىسان اشىلدى.
ايتسە دە قالادا جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى ءالى دە وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىرعانىن جاسىرا المايمىز. بىراق, مۇنى ەڭسەرۋ باعىتىندا جۇمىستار ۇيىمداستىرىلۋدا.
حالقى كوپ قالادا الەۋمەتتىك سالانىڭ احۋالىن ارتتىرۋ – قالىپتى جاعدايداعىدان مەيلىنشە وزەكتى. مەكتەپتەر, بالاباقشالار سالىنىپ, حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىلىپ جاتىر. بىراق, قالادا تۋ كورسەتكىشىنىڭ جوعارى بولۋى بالاباقشا ماسەلەسىنىڭ كۇردەلىلىگىن ازايتار ەمەس. جاڭاوزەندىك جانە وزگە وڭىرلەردەن كەلۋشى جاستار ءۇشىن قالادا 5 ارناۋلى ورتا وقۋ ورنى بار. بۇلارداعى 63 ماماندىق بويىنشا 6000-نان استام جاس ماماندىق مەڭگەرۋ ءۇشىن ءبىلىم الۋدا. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاراستى 4 جەكەمەنشىك, 7 مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ مەديتسيالىق قۇرال-جابدىقتارمەن جاراقتاندىرىلۋى جولعا قويىلىپ كەلەدى. بىلتىر ورتالىق اۋرۋحاناعا كومپيۋتەرلىك توموگرافيا الىنسا, بيىلعى جىلى «ومگ» اق-تىڭ دەمەۋشىلىگىمەن 22 ملن. تەڭگەگە ورتالىق اۋرۋحاناعا جاساندى بۇيرەك اپپاراتى, قالالىق ەمحاناعا قۇنى 25 ملن. تەڭگە جۇرەك جانە ىشكى قۇرىلىستاردى زەرتتەيتىن 2 ۋزي اپپاراتى, بيوحيميالىق كەشەندى زەرتتەۋ اناليزاتورى الىنۋدا. بيىل 80 توسەكتىك بالالار اۋرۋحاناسى ىسكە قوسىلدى. «راحات» پوسەلكەسىندە 250 ورىندىق ەمحانا, تەراپيالىق كورپۋس سالىنىپ جاتىر.
قاي ىستە دە «بولدىم, تولدىم» دەپ ايتۋ – ابەستىك. جاڭاوزەندە جاسالعان جۇمىستارمەن بىرگە ءالى كۇنگە وزەكتى سانالاتىن جايتتار از ەمەس. ءبارىن ءبىر كۇندە, ءبىر جىلدا شەشۋ مۇمكىن بولماعانمەن, ولاردىڭ بىرتە-بىرتە رەتتەلەتىنىنە كۇمان جوق.
سەرىكباي تۇرىموۆ,
جاڭاوزەن قالاسىنىڭ اكىمى.
اقتاۋ پورتى – الەمگە اشىلعان قاقپا
كوك تەڭىزدەگى كوشباسشى پورت سانالاتىن اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز پورتى دامۋدىڭ جاڭا ءداۋىرىن باستان كەشۋدە. ول ەندى دوستىق جانە قورعاس شەكارا ماڭىنداعى تەمىر جول ستانسالارى كىرەتىن, كولىك-لوگيستيكالىق جاعىنان «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى باسقاراتىن مۋلتيمودالدى حابتىڭ ماڭىزدى بولىگى بولماق. بۇل پورت ءۇشىن قارجى تارتۋعا قولايلى جاعداي تۋدىراتىن بولادى.
قازاقستان قىتاي, رەسەي, شىعىس جانە باتىس ەۋروپا سياقتى بىرنەشە ءىرى ساۋدا نارىعىنا قاتىسۋشىلار ارالىعىندا ورنالاسقاندىقتان, اقتاۋ تەڭىز پورتى كاسپي, قارا جانە جەرورتا تەڭىزدەرى, بالتىق باسسەينى, پارسى شىعاناعى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى پورتتارىنا شىعۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تراسەكا جانە سولتۇستىك – وڭتۇستىك حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءىرى ويىنشى رەتىندە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا-لوگيستيكالىق حابقا اينالۋ مۇمكىندىگى مول. جىل سايىن قازاقستان ارقىلى 16 ملن. توننا ترانزيتتىك جۇك وتەدى. 2020 جىلعا قاراي ترانزيتتىك جۇك اعىمىن 10 ەسە ارتتىرىپ, 170 ملن. تونناعا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعان. وسى ماقسات جولىندا پارسى شىعاناعىنا شىعاتىن جەتىگەن – قورعاس, وزەن – تۇركىمەنستان باعىتىندا ەكى قۋاتتى تەمىر جول پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر بەينەۋ-جەزقازعان جاڭا تەمىر جول جەلىسى قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. مەملەكەتىمىز كولىك توراپتارىنىڭ قۇرىلىسىنا مول قاراجات سالۋ ارقىلى باعىتتاردى جۇزدەگەن شاقىرىمدارعا قىسقارتىپ, ەكسپورت-يمپورتتىق جانە ترانزيتتىك جۇكتەردى تاسىمالداۋ ۇتىمدىلىعىنا جاعدايلار جاساۋدا. بۇل ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك نارىققا شىعۋىنا كومەكتەسەدى. قازىر پورتتاعى اۋىستىرىلىپ تيەلەتىن جۇك كولەمىنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى مۇناي, ال كەلەشەكتە مۇناي قۇبىرىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى بۇل كولەم بارىنشا قىسقاراتىن بولادى. سوندىقتان باسقا جۇكتەردى تاسىمالداۋدى قولعا الۋ ءۇشىن دايىندىق جۇمىستارى قازىردەن باستاپ قولعا الىندى. كەلەشەكتە جىلدىق جۇك اۋىستىرىپ تيەۋ كولەمى شامامەن 20 ملن. تونناعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. اقتاۋ تەڭىز پورتى جۇكتەردى جەتكىزۋدىڭ مەرزىمى, قۇنى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك كولىك دالىزدەرى, سونىڭ ىشىندە ءترانسسىبىر ءدالىزى جانە وڭتۇستىك تەڭىز جولىمەن باسەكەلەسەتىن بولادى. ول ءۇشىن «قازاقستان تەمىر جولى» كولىك قىزمەتتەرىن ساتۋ بويىنشا بىرەگەي ينتەرنەت-پورتال قۇرۋدى جوسپارلاۋدا. بولاشاقتا دۇنيەجۇزىلىك ترەيدەرلەردىڭ بۇكىل جولىنا ءبىر تاريف ۇسىنىلاتىن بولادى.
قازىرگى تاڭدا كاسپي تەڭىزى ارقىلى 30 ملن. تونناعا جۋىق جۇك تاسىمالداناتىن بولسا, مۇنداعى اقتاۋ پورتىنىڭ ۇلەسى 29%-دى قۇرايدى. سوڭعى جىلدارى اقتاۋ تەڭىز پورتىنىڭ اۋىستىرىپ تيەۋ كولەمى جىلىنا 30%-عا ارتىپ, ءۇش ەسەگە ۇلعايدى.
اقتاۋ پورتىندا پاروم تەرمينالىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستار قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. 2001 جىلعى قايتا قۇرۋدان كەيىن تەرمينالدىڭ جوبالىق قۋاتتىلىعى ارتتى, قازىرگى ول جىلىنا 2,5 ملن. توننانى قۇرايدى. سونىمەن قاتار, سوڭعى ءۇش جىلدا پاروم ءجۇگىن تاسىمالداۋ 9 ەسەگە ءوستى.
اقتاۋ پورتى ارقىلى اۋىستىرىپ تيەلەتىن نەگىزگى جۇكتەر – مۇناي, قارا مەتالل جايماسى, استىق, قىتايدان, رەسەيدىڭ ورال وڭىرىنەن جانە پارسى شىعاناعىنان تاسىمالداناتىن ترانزيتتىك جۇكتەر. پورتتىڭ كاسپي تەڭىزىندەگى كوشباسشىلىق ورنىن ساقتاۋ ءۇشىن جۇك تاسىمالىن ءارتاراپتاندىرۋ, جاڭا جۇك اعىمىن تارتۋ بويىنشا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. 2015 جىلعا قاراي پورتتا جالپى جۇك تاسىمالى جىلىنا 11,5 ملن. توننادان 15 ملن. تونناعا دەيىن ارتاتىن بولادى.
اقتاۋ پورتىنىڭ وندىرىستىك قۋاتتىلىعىن كۇشەيتۋ, جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارى اياسىندا ەنگىزىلىپ جاتقان جۇك تيەۋ جۇمىستارىن اۆتوماتتاندىرۋ نەگىزىندە جۇك وڭدەۋ ۋاقىتى قىسقارىپ, پورتتىڭ وتكىزۋ قابىلەتى جىلىنا 1 ملن. تونناعا ۇلعايادى. ىسكە قوسىلعان ۆەب-پورتال كاسپي تەڭىزىنىڭ بارلىق پورتتارىن بىرىكتىرىپ, كەمەلەردىڭ قوزعالۋ گەوگرافياسىن, ايالداۋ مەرزىمىن, پورت تەرمينالدارىنىڭ مارتەبەسى مەن جۇمىسباستىلىعىن, جۇكتىڭ بار-جوقتىعىن, جۇك يەسىنىڭ سۇراتۋىن, جونەلتىمنىڭ جاعدايى مەن تاريفتەر تۋرالى مالىمەتتەردى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە كورسەتەتىن بولادى.
اقتاۋ پورتى ارقىلى جۇك تاسىمالىنىڭ ۇلعايۋى – باتىس قازاقستاندا ءىرى مۇناي كەن ورىندارىنىڭ بەلسەندى يگەرىلۋىنە, ءتۇرلى جۇكتەر ەكسپورتىنىڭ ارتۋىنا, ەلدەگى جانە ايماقتاعى ءىرى ينفراقۇرىلىم جوبالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا بايلانىستى.
كەلەشەكتە پورتتىڭ جۇك تاسىمالداۋ اۋقىمى ارتاتىن بولعاندىقتان, اقتاۋ پورتىن سولتۇستىك باعىتقا كەڭەيتۋ ينۆەستيتسيالىق جوباسى جالعاسۋدا.
بەرىك ۋاندىقوۆ,
«اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتى» ۇك» اق ۋاكىلەتتى تۇلعاسى.
ايقارما بەتتى ازىرلەگەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ»
ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى گۇلايىم شىنتەمىرقىزى.