اۋىل شارۋاشىلىعى وبلىس ەكونوميكاسىنداعى نەگىزگى سالا ەكەنى بەلگىلى. وڭىردەگى كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگى ەگىن شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە كۇرىش ءوندىرىسى اينالاسىندا قۇرىلىپ وتىر. بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن كۇرىشتىڭ قاۋىزى مەن سابانى ەش كادەگە اسپاي كەلگەنى تاعى راس. ديقاندار كۇزدە ەگىس دالاسىندا قالعان قالدىققا ءورت قويىپ, ودان شىققان قويۋ ءتۇتىن ونسىز دا ەكولوگيالىق احۋالى وڭىپ تۇرماعان ءوڭىر اۋاسىن لاستاپ جاتادى. جەرگىلىكتى عالىم, حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى نۇربول اپپازوۆ ۇزاق جىلعى ىزدەنىستەن كەيىن وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپتى.
قازىر ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاراتىن نۇربول ورىنباسار ۇلى ىرگەلى زەرتتەۋدى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا جۇرگىزدى. عىلىم كوميتەتىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن 3 جىل ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ, كۇرىش سابانى مەن مۇناي قالدىعىنان بەلسەندىرىلگەن كومىر ويلاپ تاپتى.
– جالپى, مۇنداي ءونىمدى اعاشتان تا, جاڭعاق قابىعىنان دا, شوپتەن دە الۋعا بولادى. اعاشتان الىنعانى ساپالى, ال شوپتەن جاسالعانىنىڭ سۇرىپتىق قاسيەتى تومەندەۋ بولادى. ال كۇرىش سابانى, قاۋىزى مەن مۇناي قالدىعىنىڭ قوسپاسىنان جاسالعانى ساپا جاعىنان اعاشتان الىنعان بەلسەندىرىلگەن كومىرمەن «تالاسا» الادى, – دەيدى عالىم.
جالپى, كوبىمىز بۇل ءونىمدى تەك مەديتسينادا قولدانادى دەپ ويلايمىز. بەلسەندىرىلگەن كومىر اۋىز سۋ مەن قالدىق سۋدى تازارتۋدا, تاعام ونەركاسىبىندە ءارتۇرلى شىرىنداردى تۇسسىزدەندىرۋگە, مەتاللۋرگيادا پايدالانىلادى.
حالىقارالىق ەكولوگيالىق تالاپتارعا سايكەس ەگىستىككە پايدالانىلعان سۋ كولدەر مەن سۋ ايدىندارىنا قايتا قۇيىلار الدىندا سۇزگىدەن ءوتىپ, تازالانۋى نەمەسە قايتادان پايدالانۋعا جارامدى قالىپقا كەلتىرىلۋى ءتيىس. ال بىزدە بۇل تالاپ ساقتالىپ جاتقان جوق. كۇرىش ەگىستىگىنىڭ اينالاسىنداعى كولدەر قۇرامىندا تۇز مەن پەستيتسيد, ۋلى حيميكاتتار بار سۋعا تولىپ بولدى. عالىمنىڭ جاڭالىعى وسى سۋلاردى تازارتۋدا اسا ماڭىزدى. بەلسەندىرىلگەن كومىردىڭ 1 كيلوسى شامامەن 1 مىڭ ليتر سۋدى تازارتادى. ناسوستىڭ قۋاتى ارقىلى دەم اراسىندا ميلليونداعان ليتر سۋدى تازارتىپ الۋعا بولادى. ءونىمدى قالاداعى كارىز سۋلارى بيولوگيالىق تازالاۋ ستانساسىندا تاجىريبەدەن وتكىزىپ تە كوردى. قويمالجىڭ سۋ ءاپ-ساتتە ءموپ-ءمولدىر بولىپ شىعا كەلدى.
– تاجىريبەنى كەڭىنەن قولدانىپ, شارۋاشىلىقتارعا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن عىلىم كوميتەتىنەن 70 ملن تەڭگەدەي قارجى سۇراپ وتىرمىز. ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي-ءدىڭ تاجىريبەلىك الاڭىندا جۇمىستى باستاپ كەتتىك. قارجى ءبولۋدىڭ شارتتارىنا سايكەس سۇرالعان سومانىڭ 1 پايىزى شارۋاشىلىقتاردان تولەنۋى ءتيىس. بۇل جاڭالىقتىڭ اسا قاجەتتىگىنە كوزى جەتكەن كاسىپكەرلەر وعان دا دايىن وتىر, – دەيدى عالىم.
بيىل سۋدىڭ تاپشىلىعىنان كوللەكتورلى درەناج سۋىن ناسوس ارقىلى قايتا پايدالانعان شارۋاشىلىقتار دا بولدى. تۇزدىلىعى جوعارى سۋدىڭ ءونىم ساپاسىن تومەندەتەتىنىن ديقاندار دا جاقسى بىلەدى. بىراق امالدىڭ جوعىنان وسىنداي ارەكەتكە بارىپتى. عالىمنىڭ جاڭالىعى جۇزەگە اسسا, ەڭ الدىمەن وسى شارۋالاردىڭ بەينەتى جەڭىلدەر ەدى.
بەلسەندىرىلگەن كومىردى الۋ كەزىندە كاربونيزات اتتى ارالىق ءونىم تۇزىلەدى. بۇرىن-سوڭدى ەشكىم ەلەي قويمايتىن بۇل ءونىم 2000 جىلداردان باستاپ وتىن رەتىندە قولدانىلدى, ىلە-شالا عالىمدار ونىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ۇشان-تەڭىز پايداسى بارىن انىقتادى.
ەلىمىزدە وسى بيوكومىرگە ءالى دە نازار اۋدارىلماي كەلەدى. نۇربول اپپازوۆ قازاقستاندا العاش رەت وسى باعىتتى دا قولعا الىپ وتىر. شامامەن 28 گرامداي بولاتىن ءبىر ۋنتسياسى فۋتبول الاڭىنىڭ اۋماعىن الادى. وسىمدىك ەككەن كەزدە توپىراققا تىڭايتقىش قوسامىز عوي. وسكىنگە وسى امموني كۇيىندەگى ازوت اسا پايدالى. توپىراققا كاربونيزاتتى قوسىپ بارىپ, ازوتتى تىڭايتقىش بەرەتىن بولساق, ول وسىمدىككە قاجەتتى كۇيىندە ساقتالادى. بۇل ونىمدىلىككە دە اسەر ەتەدى. بيوكومىر ارقىلى ءبىز حيميالىق تىڭايتقىشتاردى از پايدالانۋعا قول جەتكىزەمىز جانە ول توپىراقتاعى ورگانيكالىق زاتتاردىڭ جەتكىلىكتى ساقتالۋىنا جول اشادى. تاعى ءبىر پايداسى, ناتري تۇزدارىن بويىندا تۇتىپ قالىپ, جەرگە وسىمدىككە پايدالى كاليدى بەرەدى. بۇل جەردىڭ تۇزدانۋىن بولدىرمايدى ءارى كۇرىشتىڭ ونىمدىلىگىن 40 پايىزعا دەيىن ەسەلەي ارتتىرادى. عالىم بۇل باعىتتا دا جوبا دايىنداپ, وعان جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
عالىمنىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – كرەمني ديوكسيدىن الۋدىڭ ارزان جولى. وڭىردەگى كۇرىش القاپتارىندا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 500 مىڭ توننا سابان, 100 مىڭ توننا قاۋىز قالادى. ورتەنگەن قاۋىزدان مايدا ديسپەرستى كرەمني ديوكسيدىنىڭ ۇنتاقتارى ءبولىنىپ شىعادى دا, اۋادا قالقىپ جۇرەدى. كوبىنە ءبىز شاڭ دەپ شاتاستىراتىن ينە ءتارىزدى وسى توزاڭ ادامدى ەمى جوق سيليكوز اۋرۋىنا ۇشىراتاتىنىن بىلە بەرمەيمىز.
الەمدە كۇرىش قاۋىزىنان جوعارى ساپاداعى كرەمني ديوكسيدىن الۋعا شامامەن 5 ساعات ۋاقىت جۇمسالسا, عالىم ميكروتولقىندى ساۋلەلەر ارقىلى ونى 2 ساعاتقا قىسقارتىپ وتىر. ءبىر كيلو قاۋىزدان شامامەن 200 گرامم كرەمني ديوكسيدىن الۋعا بولادى. وسىلايشا ينتەرنەتتىڭ جىلدامدىعىن ارتتىراتىن وپتيكالىق-تالشىقتى جەلىلەر, كۆارتستى شىنى جاساۋعا پايدالانىلاتىن ءونىمدى الۋ الدەقايدا ارزاندادى.
جاس عالىم جارتى ساعاتتا ساباندى تسەلليۋلوزاعا اينالدىرۋدىڭ دا جولىن تاۋىپ وتىر. قاعاز وندىرىسىنە اسا قاجەتتى شيكىزات ازىرگە ۇنتاق تۇرىندە تۇر. ودان ءونىم شىعۋى ءۇشىن ارنايى ستانوك كەرەك. قاراپايىم ۇتىكپەن باسىپ كورگەن, سالفەتكاعا ۇقساس قاعاز شىقتى. وسى جاڭالىققا قىزىققان جەرگىلىكتى ءبىر كاسىپكەر ارنايى ىزدەپ كەلىپ, ەكەۋلەپ ءجۇرىپ قىتايدان ينۆەستور تاۋىپتى. ولاردىڭ قاعاز قالتا شىعارامىز دەگەن تالابىنا ازىرگە پاندەميا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
سىرداعى باستى ءونىم سانالاتىن كۇرىشتىڭ سابانى مەن قاۋىزىن كادەگە اسىرۋدىڭ جولىن تاپقان عالىمنىڭ يننوۆاتسيالىق جاڭالىعى ەلدىڭ يگىلىگىنە اينالار كۇن الىس بولماس.
قىزىلوردا وبلىسى