وتاندىق تۋريزم ەكولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق باعىتتا داميدى

– ەرجان مىرزا, كوروناۆيرۋس ىن­دەتىنە بايلانىستى ناۋرىزدا جاريا­لان­عان كارانتيندىك شارا كەز كەلگەن سا­لاعا وڭاي سوقپاعانى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە تۋريزم دە بار. ايتىڭىزشى, وسى كارانتين قازاقستاننىڭ ىشكى تۋ­­ريزمىنە قانشالىقتى اسەر ەتتى؟ ەل­­دەگى كارانتين كەزىندە ءبىزدىڭ تۋريس­تىك اي­ماقتار ىشكى سۇرانىستى قان­شا­لىق­تى قامتاماسىز ەتە الدى؟

– دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمى (UNWTO) 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جار­تىجىلدىعىندا كوروناۆيرۋس پاندەميا­سىنا بايلانىستى الەمدەگى تۋريستىك اعىن 65%-عا تومەندەگەنىن مالىمدەدى. بۇل الەمدىك تۋريستىك سەكتور 460 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە تابىسىنان ايى­رىلدى دەگەن ءسوز. ۇيىم تۋريستىك اعىن اسىرەسە ازيا مەملەكەتتەرىنە قاتتى اسەر ەتكەنىن ايتتى.

پاندەميا ەلىمىزگە كەلمەس بۇرىن, ساراپشىلار ىشكى تۋريزم قارقىندى داميدى دەگەن بولجام كەلتىرگەن. راسىمەن, وسى جازعى ماۋسىمدا قازاقستان­دىق­تاردىڭ وتاندىق دەمالىس ورىندارىنا دەمالۋعا دەگەن سۇرانىسى جوعارى بول­عانى بەلگىلى. الايدا جۇقپالى دەرت­تىڭ تارالۋىنا بايلانىستى شەكتەۋ شا­رالارى قولدانىلعاندىقتان, ەل ازا­ماتتارىنىڭ باسىم بولىگى ءوزىن ءوزى وق­شاۋلاۋ ەرەجەلەرىن ساقتادى. سول سەبەپتى سۇرانىس جوعارى بولعانمەن, نارىق­تا ونى قاناعاتتاندىراتىن مۇمكىندىك بول­مادى.

ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جار­تىجىلدىعىندا قوناقۇيلەر, تۋريستىك بازالار, دەمالىس ۇيلەرى, پانسيوناتتار جانە ت.ب. ورنالاستىرۋ ورىندارى كورسەتكەن قىزمەت كولەمى تەك 28 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا بۇل كورسەتكىش 1,8 ەسە از. كورو­ناكريزيس نەگاتيۆتى اسەرىنەن بولەك, ىشكى تۋريزمگە قوسالقى مۇمكىندىكتەردى دە اكەلۋدە. تۋريستىك نارىق وكىلدەرىنىڭ اي­­تۋى بويىنشا, الدىمىزداعى قىسقى ماۋ­سىمدا, اسىرەسە بۋراباي, شىعىس قا­زاق­ستان مەن الماتى تاۋ كلاستەرلەرىنە سۇرانىس ارتپاق.

– پاندەميادان كەيىن تۋريزم قاي باعىتتا وزگەرىپ, قالاي داميدى دەپ بولجايسىز؟ سونداي-اق ءتۋريزمنىڭ قاي سالاسىنا سۇرانىس ارتۋى مۇمكىن؟

– ىندەتپەن بايلانىستى جاعداي الەمدىك تۋريستىك نارىقتىڭ جۇمىسىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىپ, دامۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرىن بەكىتۋدە. ەل اۋماعىنىڭ كەڭ­دىگى, حالىق تىعىزدىعىنىڭ تومەندىگى, تابيعي ساياباقتاردىڭ كوپتىگى سياقتى كورسەتكىشتەردى نەگىزگە الاتىن بولساق, قازاقستان – كوپشىلىكتەن شالعاي, وڭاشا ساياحاتتاۋدىڭ تاپتىرماس مەكەنى ەكەنىن اڭعارامىز. سول سەبەپتى, ەكولوگيالىق تۋريزم, ونىڭ ىشىندە اگروتۋريزم, كاراۆانينگ, تابيعي ايماقتاردا بەلسەندى دەمالۋ تۇرلەرى جوعارى سۇرانىسقا يە بولاتىنى انىق.

تابيعاتتان بولەك, ەلىمىز ەتنوتۋريزم بويىنشا ۇسىنىستارى دا ترەندكە اينالادى دەگەن سەنىم بار. ۇلى دالا – ەجەلدەن-اق قايسار جيھانكەزدەر ۇمتىل­عان تىلسىم مەكەن. كونە تاريحتىڭ ماڭ­گى­لىك مورىندەي بولعان قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى ۇلى جىبەك جولى مەن كوش­پەلىلەر ءومىرىنىڭ ءمان-جايى جايلى سىر شەرتەدى. اسىل مۇرامىز بولعان كوش­پەلىلەر مادەنيەتىنىڭ تۇڭعيىعىنا ۇڭىلەتىن بولساق, بۇگىنگى تاڭدا بار الەم باس قاتىرىپ وتىرعان جاۋاپسىز ساۋال­داردىڭ شەشىمىن تابۋىمىز عاجاپ ەمەس. كوشپەلىلەردىڭ ءداستۇرلى سالەمدەسۋىنىڭ ءوزى الەۋمەتتىك قاشىقتىقتى ساقتاي وتى­رىپ, ىزەت ءبىلدىرۋدىڭ كەرەمەت ۇلگىسى. وسى­لايشا وتاندىق ءتۋريزمنىڭ پاندەميادان كەيىنگى باعىتى ەكو جانە ەتنوگرافيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ارقىلى جالعاسىن تابادى.

– ەكوتۋريزم دەمەكشى, جۋىردا پرە­زي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزى­نىڭ جول­داۋىندا «ەل ىشىن­دەگى ەكولو­گيالىق تۋريزم مادەنيە­تىن بەلسەندى دا­مىتۋ – ماڭىز­دى مىن­دەتى­مىز», دەگەن بو­لاتىن. وسى باعىتتا قان­داي جۇمىس­ت­ار اتقارىلۋدا؟

– كەيىنگى جىلدارى الەمدىك تۋريزم كارتاسىندا ەلىمىز ەكو-دەستيناتسيا رەتىندە ءجيى بەلگىلەنىپ ءجۇر. قازاق­ستاننىڭ ەكوتۋريزم بويىنشا رەيتينگتەردە بوي كورسەتۋى دە سوعان دالەل. مىسا­لى, جىل باسىندا بريتاندىق بەكپەكەرلەر قوعامى بەلسەندى ەكو-ساياحاتقا اۋەس تۋريستەر ءۇشىن 2020 جىلى must visit (تۋريستەردىڭ مىندەتتى بارۋى كەرەك مەكەن) تىزىمىندە قازاقستاندى ۇزدىك بەستىككە ورنالاستىردى. بەدەلدى Gulf News باسپاسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ۇلكەن الماتى كولى ءباا تۇرعىندارى ءۇشىن «ۇزدىك 5 دەستيناتسيا» قاتارىنا كىرەدى, ال رەسەيلىك ريا اقپاراتتىق اگەنتتىگى قايىڭدى كولىن الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك تاۋلى كولدەرى تىزىمىنە ەڭگىزگەن. راسىمەن, ۇلى دالا جەرىندە 13 ۇلتتىق ساياباق, 10 قورىق, 6 تابيعي رەزەرۆات, 50 قاۋمال, 5 قورىقتىق ايماق, 79 تابيعي ەسكەرتكىش ورنالاسقان. ەلدەگى ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان تابيعي ايماقتاردىڭ جالپى اۋدانى رەسپۋبليكا جەرىنىڭ 9%-ىن الىپ جاتىر. سالىستىرمالى تۇردە ايتاتىن بولساق, بۇل جەرگە تولىقتاي بىرقاتار ەۋروپا ەلدەرى سىيىپ كەتەدى.

ەكوتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا بۇل سالادا كوشباسشى سانالاتىن اقش مودەلىن قولدانۋ جوسپارلانۋدا. مىسالى, اقش-تاعى ۇلتتىق پاركتەردە تۋريستەرگە بارۋعا ارنالعان جالپى اۋماقتىڭ 5% پايدالانۋ تاجىريبەسى بار. ەلدەگى ۇلتتىق پاركتەردى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا دا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. تۇراقتى بايلانىسپەن جانە ينتەرنەت جەلىسىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىگىندە تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى جانە «قازاقتەلەكوم» اق-مەن بىرلەسكەن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋدامىز.

– جالپى قازاقستاندا تۋريستەر ەڭ كوپ كەلەتىن توپ-10 مەكەندى ايتا الا­سىز با؟

– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋ­­ريس­­­تىك سالاسىن دامىتۋدىڭ 2019-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باع­دارلاماسىندا ەلىمىزدىڭ تۋريستىك الۋەتى جوعارى سانالاتىن توپ-10 ايما­عى بە­كى­تىلگەن. ولار: الاكول جانە بال­قاش كولدەرى, ششۋچە – بۋراباي, بايا­ناۋىل, يمانتاۋ – شالقار كۋرورتتىق اي­ماق­تارى, الماتى ءوڭىرىنىڭ تاۋ كلاس­تەرى, نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى مىسە ءتۋ­ريزمى, ماڭعىستاۋدىڭ جاعاجاي ءتۋريز­مى, تۇركىستاننىڭ تاريحي-مادەني ءتۋ­ريز­مى, «بايقونىر» تۋريستىك ايماعى.

– وسى ايماقتارعا ينۆەستيتسيا تار­تۋ جاعدايى قالاي؟ ينۆەستورلار ءۇشىن جالپى قازاقستان قانشالىقتى قىزىقتى؟

– الدىمەن, ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن, ولارعا ۇكىمەت تاراپىنان قا­جەتتى ينفراقۇرىلىمدى جاعدايلار جاساۋ ماڭىز­دى. اتالعان سالالىق مەم­لەكەت­تىك باعدارلاما بويىنشا تۋريس­تىك ايماقتاردى قاجەتتى ينجەنەرلىك, كوم­مۋنيكاتسيالىق جانە كولىكتىك ينفرا­قۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ باستى باعىت بولىپ سانالادى. بۇل سالا بويىنشا وبلىس اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2019 جىلدان باستاپ 51,5 ملرد تەڭگەگە 44 جوبا قارجىلاندىرىلدى. كەيىنگى جىلدارى جەكە تۋريستىك اۋدانداردىڭ ينفراقۇرىلىمى, بۋراباي كۋرورتتى ايماعىن قوسپاعاندا, مۇنداي باسىمدىق دەڭگەيىندە قارجىلاندىرىلماعان.

ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپالى بولۋى تۋريستىك وبەكتىلەردى سالۋ ءۇشىن ينۆەستور­لاردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسال رەتىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىن 17,8 ملرد تەڭگەگە جول, سۋ, گاز جانە ەلەكترمەن جاب­دىقتاۋ ارقىلى ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن كۋرورتتىق تيپتەگى قوناقۇي كەشەنى اشىلعانى بەلگىلى. بۇل جەردە ينۆەستيتسيا كولەمى – 60 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل تەك باستاماسى. كەز كەلگەن ينۆەس­تور تۋريستىك كەشەندەرىن سالۋعا دايىن ۋچاسكەلەردە ارەكەت جاساۋعا قاتى­سا الادى.

– ال ەلىمىزگە قاي ەلدەردەن تۋريس­تەر كوپ كەلەدى؟

– ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە ساي, ەلىمىزگە كەلۋشىلەر سانى جىلدان جىلعا ورتا ەسەپپەن 7,5%-عا ارتىپ كەلەدى. 2016 جىلى ەلىمىزگە 6,5 ملن ادام كەلسە, 2019 جىلى 8,5 ملن ادام كەلگەنى بەلگىلى. بۇل ستاتيستيكا كوميتەتىنەن كەلىپ تۇسكەن اقپارات. الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس كەلۋشىلەر سانىنىڭ باسىم بولىگىن كورشى ەلدەر قۇرايدى. 2019 جىلى قازاقستانعا وزبەكستاننان 3,5 ملن, رەسەيدەن 1,8 ملن, قىرعىزستاننان 1,4 ملن ادام كەلدى. ال تمد-دان تىس ەلدەر تىزىمىنە كەلەتىن بولساق, ەڭ جوعارى اعىم تۇركيا (121 مىڭ), گەرمانيا (101 مىڭ), قىتاي (77 مىڭ), وڭتۇستىك كورەيا (40 مىڭ), اقش (32 مىڭ), ءۇندىستان (32 مىڭ), ۇلىبريتانيا (23 مىڭ), پولشا (16 مىڭ), فرانتسيا (13 مىڭ), يتاليا (12 مىڭ) ەلدەرىنەن بايقالادى. ورتا ەسەپپەن بۇل ەلدەردەن كەلەتىن تۋريستەر اعىمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 10,7%-عا ارتتى. شەتەلدىك تۋريستەردى ەڭ كوپ قابىلدايتىن ايماقتار بۇل – الماتى, الماتى وبلىسى, نۇر-سۇلتان جانە بۋراباي كۋرورتى.

– تۋريزم الەم ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى سانالادى. قازاق­­ستان­داعى تۋريزم سالاسى ەلىمىز­دىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى ۇلەسىن قان­شا­لىقتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار؟

– سالالىق باعدارلامانىڭ ەڭ باستى ماقساتى – 2025 جىلعا قاراي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءىجو ءتۋريزمنىڭ كەمىندە 8% ۇلەسىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى تۋريستىك رەسۋرستاردى دامىتۋ قاجەت. ونىڭ ىشىندە تۋريستىك دەستيناتسيالار مەن وبەكتىلەردىڭ كولىكتىك قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, تۋريستىك ونىمدەردىڭ جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, قو­لايلى تۋريستىك احۋال قۇرۋ, ىشكى جانە حالىقارالىق نارىقتاردا ەلدىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ءتيىمدى جۇيە­سىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. WTTC (دۇنيە­جۇزىلىك تۋريزم جانە ساياحات كەڭەسى) ەسەبى بويىنشا, قازىرگى تاڭدا تۋريزم سالاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءىجو-ءى 5,9%-ىن قۇراپ وتىر.

– دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 10 ميلليون­­نان اسا قازاقستاندىق شەتەلدە ساياحاتتاپ, دەمالعاندى ءجون كورەدى ەكەن. قازاقستاندىقتار ءوز ەلىمىزدە ەمەس, نەگە شەتەلگە قىدىرعاندى ءجون كورەدى دەپ ەسەپتەيسىز؟

– وسى جەردى كىشكەنە ناقتىلاۋ كەرەك. ستاتيستيكاعا سۇيەنەتىن بولساق, قازاقستاندىقتار تازا تۋريزم بويىنشا, ياعني شەتەلدىك كۋرورتتىق ايماقتارعا (تۇركيا, ءباا, ەگيپەت) دەمالۋعا باراتىندار سانى جالپى شەتەلگە شىققان قازاقستاندىقتاردىڭ نەبارى 5%-ىن قۇرايدى ەكەن. كوبىسى كورشىلەس ەلدەرگە ىسكەرلىك نەمەسە جەكە ماقساتتا, VFR تۋريزم (تۋما-تۋىس, دوستارعا بارۋ) بو­يىنشا ساپارعا شىعادى. سول سەبەپتى, 10 ملن-نىڭ بارلىعى شەتەلدەردىڭ جاعاجايلارىندا بارىپ دەمالادى دەپ ايتا المايمىز. وعان قوسا, پاندەميا ىشكى تۋريزمگە قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋدا. كەيىنگى ايلاردا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جۇمىس ساپارىمەن بولىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كوپ سويلەستىم. بايقاعانىم, كوبىسى ءوز ايماعىنىڭ تۋريستىك نىساندارىنىڭ جارتىسىن دا كورمەگەن. UNWTO حالىقارالىق تۋريزم تەك 2-4 جىل ىشىندە ءوز قالپىنا كەلەدى دەپ سانايدى. ەندىگى كەزدە بۇل ىشكى تۋريزمگە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشادى.

– قازاقستانداعى تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا سىزدەردىڭ Kazakh Tourism كومپانياسى قانداي ىستەر اتقارۋدا؟ ەلىمىزگە كوپتەپ تۋريست تارتۋ ماقساتىندا الدا تاعى قانداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرماقسىزدار؟

– وسى جىلعى باستى ماسەلەسى – بۇگىنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاعان نەمەسە نازاردان تىس قالعان ماسەلەلەردى قاراپ, ولاردىڭ شەشىمىنە ءتيىستى ۇسىنىستار قالىپتاستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. اتاپ ايتار بولساق, بۇل سەرۆيستىك ساپا, شيپاجاي-كۋرورت دەمالىسى, ەكولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق, بالالار مەن جاسوس­پىرىمدەر, اگرارلىق كاراۆانينگ تۋريزم جانە قولونەر ماسەلەلەرى. ءدال قازىرگى تاڭدا بيزنەس وكىلدەرى جانە سالالىق اسسوتسياتسيالارمەن بىرلەسە بىرقاتار زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. جىل سوڭىندا جيناقتالاعان اقپاراتتى جاريا­لاپ, نارىققا ءتيىستى ۇسىنىستارىمىزدى تابىس ەتەمىز.

ماركەتينگ بويىنشا دا جۇمىس جالعاسۋدا, اسىرەسە تسيفرلى قۇرالداردى قولدانۋ ارقىلى. ويتكەنى ەلىمىز كوپ ەلدەر ءۇشىن ءالى جابىق بولسا دا, ىلگەرىلەتۋ جۇمىستارى توقتاماۋ قاجەت, ءاردايىم الەۋەتى جوعارى تۋريستەر نازارىندا بولۋىمىز كەرەك. ودان بولەك, تۋريزم سالاسىنداعى بيزنەستى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە بىرقاتار جوبا ۇسىنىلعان, ونىڭ ىشىندە: تۋريستىك وبەكتىلەردى سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە جاراقتاندىرۋ كەزىندە جەكە كاسىپكەرلىك شىعىندارىن ينۆەستيتسيا كولەمىنەن 10% دەيىن وتەۋ جانە سالىقتىق پرەفەرەنتسيالاردى ۇسىنۋ, جول بويىنداعى سەرۆيس نىساندارىن سالۋ شىعىندارىنىڭ, تاۋ شاڭعىسى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ قۇنىنىڭ جانە تۋروپەراتورلار مەن تۋراگەنتتىكتەردىڭ تۋريستىك ساناتتاعى كولىك قۇرالدارىن ساتىپ الۋ شىعىندارىنىڭ 25%-ىن وتەۋ. سونىمەن قاتار اۋەكومپانيالارعا بالالارعا ىشكى رەيستەردە ۇشۋ 100% اقىسىن تولەۋ سىندى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرۋ جوس­پارلانۋدا. وسى جۇيەلى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە جوسپارلانعان كورسەتكىشتەرگە قول جەت­كىزەتىنىمىزگە سەنىمدىمىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ءالي بيتورە,

«Egemen Qazaqstan»