مىقتىلاردىڭ باسىن قوسقان مەحيكو

تۇڭعىش مارتە لاتىن امە­ريكاسى اۋماعىندا وتكەن وليمپيا ويىندارىنىڭ القىزىل الاۋىنىڭ ءدال سول كۇنى تۇتانۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. تارقاتىپ ايتساق, سودان 476 جىل بۇرىن, ياعني 1492 جىل­دىڭ 12 قازانىندا ايگىلى سايا­حاتشى حريستوفور كولۋمب باس­تاعان دەلەگاتسيا العاش رەت امە­ريكا قۇرلىعىنا تابان تىرەگەن بولا­تىن. جوعىرىدا اتالعان تاريحي وقيعانىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جارىس قو­جايىن­دارى سالتاناتتى شارانى سول كۇنى وتكىزۋدى قۇپ كوردى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, ءدال سول كەزدەرى تەلەۆيدەنيا سالاسى كەرەمەت قارقىنمەن دامىپ جاتتى. سونىڭ ارقاسىندا مەحيكوداعى دودانى الەمنىڭ ءار قيىرىنداعى ميلليونداعان ادامنىڭ تاماشالاۋىنا مۇمكىندىك تۋدى.

XIX جازعى وليمپيا ويىندارى تەڭىز دەڭگەيىنەن 2240 مەتر بيىكتە ورنالاسقان كونە شاھاردا وتكەنىنە قاراماستان, باسەكەلەر با­رىسىندا بارلىعى 28 الەمدىك جانە 76 وليمپيادالىق رەكورد ورناتىلدى. سولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ كەرەمەتى – بوب بيموننىڭ كور­سەتكىشى. ۇزىندىققا سەكىرۋ سا­يىسىندا سىنعا تۇسكەن 22 جاس­تاعى اقش-تىڭ قارا مارجانى 8 مەتر 90 سانتيمەترلىك مەجەنى با­عىندىرىپ, ادام نانعىسىز نا­تيجەگە قول جەتكىزدى. ول بۇ­رىنعى رەكوردتى باقانداي 55 سان­تيمەترگە جاڭارتتى. وسى تاريحي وقيعا بىلاي وربىگەن ەدى: العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جارىس جولىنا شىققان بيمون الىستان جۇگىرىپ كەلىپ, ءدال سىزىقتىڭ قاسىنا جەتكەندە قانات قاققان قىرانداي بيىككە سامعادى. اۋادا اياق-قولىن سەرمەدى دە, قۇم تولى شۇڭقىرعا كەلىپ قوندى. تورەشىلەر اڭ-تاڭ. ەلەكتروندى قۇرالدىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەكەن, ول اقش سپورتشىسىنىڭ كورسەتكىشىن ەسەپتەي المادى. امال جوق, قول­مەن ولشەۋگە تۋرا كەلدى. ءبىراز ۋا­قىت وتكەننەن سوڭ تابلودا 8 مەتر 90 سانتيمەتر دەگەن جازۋ جارق ەتتى. تريبۋناداعى كورەرمەندەردىڭ بار­لىعى دا ورىندارىنان تىك تۇرىپ, قۇشىرلانا قول سوقتى. ستاديون ۋ-شۋ. قارسىلاستارىنىڭ سالى سۋعا كەتتى. ال سپورتشىنىڭ ءوزى تابلوعا قاراپ, ءوز كوزىنە ءوزى سەنەر ەمەس. سول كەزدە قاسىنا كەلگەن كوماندالىق ارىپتەسى رالف بوستون «سەن 29 فۋنتقا سەكىردىڭ!» دەگەندە بوب كوز جاسىنا ەرىك بەردى. ول جاتا كەتتى دە قارا جەردى شولپىلدەتىپ سۇيە باستادى.

وسى تاريحي ساتتەن كەيىن-اق كورەرمەندەر جارىستى تاما­شا­لاۋدى قويىپ, بيموننىڭ رە­­كوردىن تالقىلاي باستادى. اقش سپورتشىسىنىڭ كور­سەت­كىشى مەحيكودا عانا ەمەس, ودان كەيىنگى وليمپيادالاردا دا جاق­­سارا قويمايتىنى انىق ەدى. سپورت­شىلار ءۇشىن دە جارىستىڭ قىزىعى كەمىدى. گەرمانيالىق كلاۋس بەەر, امەريكالىق رالف بوستون, كسرو-نىڭ وكىلى يگور تەر-وۆانەسيان جانە باسقالارى دا بيموننىڭ رەكوردىن بۇزباق تۇرماق, بۇل مەجەگە ماڭايلاي المايتىندارىن انىق سەزىندى. ال ۇلىبريتانيالىق لينن دەيۆيس «ەندى سەكىرگەننەن نە پاي­دا؟ مەن كورەرمەندەردىڭ الدىندا مازاققا قالعىم كەلمەيدى» دەپ جارىستى جالعاستىرۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى. بوب بي­موننىڭ بۇل رەكوردى 23 جىل بويى مۇرتى بۇزىلماي تۇردى. تەك 1991 جىلعى الەم چەمپيوناتىندا مايك پاۋەلل ءوزىنىڭ ايگىلى وتانداسىنان بەس سانتيمەتر اسىپ ءتۇستى.

«مەحيكو-68»-ءدىڭ تاعى ءبىر قا­ھارمانى – كسرو-نىڭ وكىلى ميحايل ۆورونين. سپورتتىق گيمناستيكا سايىسىندا 23 جاستاعى ماسكەۋدىڭ تۋماسى 2 التىن, 4 كۇمىس جانە 1 قولا مەدالدى يە­لەندى. بارلىعى – 7 جۇلدە! ونىڭ بۇل كورسەتكىشىنە كوپشىلىك تاڭ­دانا قويمادى. سەبەبى سودان ەكى جىل بۇرىن دورتمۋندتا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا ۆورونين 2 التىن جانە 3 كۇمىس الىپ, ايدى اسپانعا شىعارعان بولاتىن. بۇل جولى ول ءوزىنىڭ مىقتىلىعىن تۇ­بەگەيلى مويىن­داتتى. ال جاپو­نيالىق گيمناسشى ساۆاو كاتو وليمپيا ويىندارىن 3 التىن جانە 1 كۇمىسپەن قورىتىندىلاسا, اكينوري ناكاياما 4 التىن, 1 كۇمىس جانە 1 قولانى ولجالادى. ايەل­دەر اراسىندا ۆەرا چاس­لاۆ­سكاعا تەڭ كەلەر ەشكىم تا­بىل­مادى. چەحوسلوۆاكيادان كەل­گەن سىم­باتتى قىز 4 التىن مەن 2 كۇ­­مىستى قورجىنعا سالدى. سون­داي-اق اقش-تىڭ ايگىلى جۇزۋ­شى­لەرى چارلز حيككوكس پەن دە­بورا مايەر ءۇش رەتتەن جەڭىس تۇعى­رى­نىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتە­رىلدى.

اتالعان وليمپيادادا جانجال مەن داۋلى جاعداي جانە قايعىلى وقيعالار دا بولدى. نەگىزگىلەرىنە توقتالساق, وسى جارىستىڭ وتۋى­نە جەرگىلىكتى جاستار مەن ستۋ­دەنتتەر قاۋىمى قارسىلىق ءبىل­دىردى. اقش-تىڭ وكتەم ساياساتىنا كونىپ, سولاردىڭ جەتەگىندە جۇرگەن مەكسيكا بيلىگىنىڭ السىزدىگى جانە ناسىلدىك تەڭسىزدىككە اشىنعان حا­لىق مەحيكو كوشەلەرىندە «بىز­گە وليمپيادا كەرەك ەمەس, بىز­گە كەرەگى توڭكەرىس!» دەپ ۇران­داتتى. الاڭعا جينالعان­دار­دىڭ سانى 15 مىڭنان اسقان كو­رىنەدى. جاعدايدىڭ ۋشىعىپ بارا جاتقانىن اڭعارعان بيلىك با­سىنداعىلار اسكەريلەردىڭ قا­رۋ قولدانۋىنا بۇيرىق بەر­دى. سالدارىنان استاناداعى قاق­تى­عىس بارىسىندا ونداعان ورىم­دەي جاس كوز جۇمىپ, جۇزدەگەن ادام ءتۇرلى جاراقات الدى.

سپورتتىق گيمناسشىلاردىڭ ەركىن جاتتىعۋىندا باس جۇلدە ۆەرا چاسلاۆسكا مەن لاريسا پەتريككە تاپسىرىلدى. جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىندا قوس ارۋ قاتار تۇردى. ماراپاتتاۋ ءراسىمى كەزىندە كسرو ءانۇرانى شىرقالعان ساتتە چەحوسلوۆاكيالىق سپورتشى باسىن باسقا جاققا قاراتىپ تۇرىپ الدى. ونىڭ سەبەبى بەلگىلى. ءدال سول جىلدىڭ تامىز ايىندا كەڭەس وداعىنىڭ اسكەرى چەحوسلوۆاكياعا باسا-كوكتەپ كىردى. قارسىلىق بىل­دىرگەندى تانكىمەن تاپتاپ, وق جاۋدىردى. 100-دەن اسا بەيبىت تۇرعىن قازا تاۋىپ, 500-دەن اسا ادام جارا­قاتتاندى. بۇل وقيعا «پراگا كوك­تەمى» دەگەن اتاۋ­مەن تاريحتا قالدى. ايگىلى گيم­ناس­شى وسى ارە­كەتى ارقىلى باس­قىن­شىلارعا دەگەن ءوز وكپە-نازىن بىلدىرگەن ەدى.

وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جانە الپىسىنشى جىلدارى امەريكادا ناسىلدىك ماسەلە قاتتى ۋشىققانى بارشاعا ءمالىم. 1968 جىلدىڭ كوكتەمىندە اقش-تىڭ مەمفيس قالاسىندا بۇكىل سانالى عۇمىرىن قارا ءناسىلدى ازاماتتاردىڭ قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسكە ارناعان مارتين ليۋتەر كينگ قاراقشىنىڭ قو­لىنان قازا تاپتى. جوعارىداعى جاع­دايلارعا بايلانىستى ءتۇرلى ەلدەردە نارازىلىق شارالارى ۇيىمداستىرىلىپ, جاعداي ودان ءارى كۇردەلەنە ءتۇستى. وعان سپورتشىلار قاۋىمى دا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ءبىر عانا مىسال, جەڭىل اتلەتيكادان وتكەن 200 مەترگە جۇگىرۋ سايىسى امەريكالىق توممي ءسميتتىڭ جەڭىسىمەن اياقتالسا, ونىڭ وتانداسى كارلوس دجون قولا مە­دالدى يەلەندى. اۋستراليالىق پيتەر نورمان ەكىنشى ساتىعا تابان تىرەدى. قارا ءناسىلدى قوس سپورتشى ماراپاتتاۋ راسىمىنە قولدارىنا قارا قولعاپ كيىپ شىقتى. اقش-تىڭ ءانۇرانى ورىندالعاندا ءوز ەلدەرىنىڭ تۋىنا تىكە قاراۋدىڭ ورنىنا باستارىن تومەن ءتۇسىرىپ الىپ, توممي وڭ, ال كارلوس سول قولىن جوعارى كوتەردى. ەكەۋى دە جەڭىس تۇعىرىندا اياق كيمسىز, قارا ش ۇلىق كيىپ تۇردى. وسىلايشا, اقش بيلىگىنىڭ سولاقاي ساياساتىنا ءوز نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, قارا ناسىلدىلەردىڭ قيىن جاعدايىنا تورتكۇل دۇنيە جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋدارۋعا تىرىستى. ولار­دىڭ بۇل ارەكەتى كۇمىس العان پيتەر نورماننىڭ دا تاراپىنان قولداۋ تاپتى. سالتاناتتى ءراسىم كەزىندە اق ءناسىلدى جەلاياق قارا ناسىلدىلەردىڭ قۇقىن قورعايتىن ۇيىمنىڭ ەمبلەماسىن تاعىپ شىقتى. مىنە, مەحيكو وليمپياداسى بارىسىندا وسىنداي دا وقيعالار بولدى.

اتستەكتەر ەلىندە وتكەن جارىستا كسرو قۇراماسى ساپىندا قازاقستاننىڭ جەتى سپورتشىسى باق سىنادى. سولاردىڭ بەسەۋى ولجاعا كەنەلدى. اسىرەسە, ۆولەيبولشىلاردىڭ تابىسى قوماقتى بولدى. مەكسيكانىڭ استاناسىندا كەڭەس وداعىنىڭ ەرلەر مەن ايەلدەر قۇراماسى الدارىنا جان سالمادى. جەڭىمپاز كوماندا ساپىندا قازاقستاننىڭ ءۇش بىردەي ورەنى ونەر كورسەتتى. ولار – ولەگ انتروپوۆ, ۆالەري كراۆچەنكو جانە نينا سمولەەۆا. العاشقى ەكەۋى الماتىدا ىرگەتاسى قالانعان الماتىنىڭ ايگىلى «بۋرەۆەستنيك» كلۋبىنىڭ ويىنشىلارى. داڭقتى باپكەر وكتيابر جارىلقاپوۆتان ءتالىم-تاربيە العان. 21 جاستاعى انتروپوۆ (بويى 193 سم) قازىرگى تۇر­كىستان وبلىسى دۇنيەگە كەلدى. 29 جاستاعى كراۆچەنكو (بويى 196 سم) مەن 20 جاستاعى سمولەەۆا (بويى 175 سم) وزگە رەسپۋبليكالاردا تۋىپ-وسكەندەرىمەن, سپورتشى رەتىندەگى قالىپتاسۋ كەزەڭى قازاقستاندا وتكەنىن وزدەرى دە جاسىرمايدى. نينا نيكولاەۆنا الماتىنىڭ ادك كلۋبى ساپىندا وينادى.

كلاسسيكالىق كۇرەستە كسرو قۇ­را­ماسى 1 التىن, 4 كۇمىس جانە 1 قولا مەدالدى قاناعات تۇتتى. اسا جەڭىل سالماقتا (52 كيلو) ۆلا­ديمير باكۋلين سايىسقا ءتۇس­تى. الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى دەگەن اتاعى بار جەرلەسىمىز بەس كەزدەسۋ وتكىزىپ, تورتەۋىندە جە­ڭىسكە جەتتى. ول امەريكالىق ريچارد تامبلە, سيريالىق احمەد چا­ح­رۋرا, تۇركيالىق مەتين چيكۆازا جانە ماجارستاندىق يمرە ال­كەردەن ايلاسىن اسىرعانىمەن, شە­شۋشى باسەكەدە كەلەشەكتە وليمپيادانىڭ ەكى جانە الەمنىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى اتانعان بول­گاريانىڭ بەت­كە­ۇستارى پەتر كي­روۆقا ەسە جىبەردى. قورىتىندىسىندا با­كۋلين كۇمىس مەدالدى موينىنا ءىلدى.

مەحيكودا 67 كيلو سالماق دا­رەجەسىندە كۇش سىناسقان بوكس­شى ۆلاديمير مۋساليموۆ قولا جۇلدەنى يەلەندى. ول 1944 جىلى ماسكەۋدە تۋىپ-ءوستى. اكە-شەشەسى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاننان كەيىن ۆلاديمير قاراعاندىداعى بالالار ۇيىنەن پانا تابادى. كومىرشىلەر قالاسىندا بوكستىڭ قىر-سىرىنا قانىقتى. سپورتتىڭ وسى تۇرىنەن ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزىپ, وليمپيا ويىندارىندا ونەر كورسەتۋ قۇرمەتىنە بولەنەدى. مەحيكودا مۋساليموۆ بەس جەكپە-جەك وتكىزدى. تۇساۋكەسەر كەزدەسۋدە ەۋروپا بىرىنشىلىگىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, گفر وكىلى ديتەر كوت­تيچتى (5:0) قاپى قالدىرسا, كە­لەسى كەزەڭدە كەلەشەكتە كاسىپقوي بوكستىڭ جۇلدىزىنا اينالعان يسپانيالىق حوسە ديۋراننىڭ (5:0) تاس-تالقانىن شىعاردى. شيرەك فينالدا مەكسيكانىڭ مىقتىسى الفونسو راميرەستى (5:0) سوققىعا جىقتى. ءدال وسى باسەكەدە ول قو­لىنان جاراقات الادى. سونىڭ سال­دارىنان قۇلاشىن كەڭىنەن جايا الماي, الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, گدر بوكسشىسى مان­فرەد ۆولكەدەن (2:3) ۇتىلىپ قالدى.

ال ەكى جەڭىل اتلەت – 100 مەترگە جۇگىرگەن ليۋدميلا گولومازوۆا مەن 5 000 جانە 10 000 مەترلىك قا­شىقتىقتا باق سىناعان لەونيد م­يكيتەنكو بۇل جارىستان ولجاسىز ورالدى.

مەكسيكانىڭ استاناسىندا اتوي سالعان قازاقستاندىق بەس سپورت­شىنىڭ ۇشەۋى قازىر ارامىزدا جوق. ۆالەري كراۆچەنكو 1997 جىلى 56 جاسىندا, ۆلاديمير باكۋلين 2012 جىلى 73 جاسىندا جانە ۆلاديمير مۋساليموۆ 2013 جىلى 68 جاسىندا ومىردەن وزدى. 72 جاستاعى نينا سمولەەۆا مەن قاراشا ايىندا 73 جاسقا تولعالى وتىرعان ولەگ انتروپوۆ بۇل كۇندەرى رەسەيدە تۇرىپ جاتىر. ولار زەينەتكە شىققانىمەن, ءتۇرلى قوعامدىق شارالارعا ءجيى ارالاسىپ, وزدەرىنىڭ جيعان مول تاجىريبەلەرىن جاس سپورتشىلارمەن بولىسۋدە.

مەحيكو وليمپياداسىنىڭ جالپىكوماندالىق ەسەبىندە اقش قۇراماسى الدىنا جان سالمادى. امەريكالىقتار 107 (45+28+34) جۇلدەگە يەلىك ەتتى. ەكىنشى ورىندى كسرو سپورتشىلارى يەلەندى. ولار 91 مەدال (29+32+30) ولجالادى. ءۇشىنشى ساتىعا جاپونيا تابان تىرەدى. كۇنشىعىس ەلى وكىلدەرىنىڭ قورجىنىندا – 25 (11+7+7) جۇلدە. سونداي-اق ماجارستان (10+10+12), گدر (9+9+7), فرانتسيا (7+3+5), چەحوسلوۆاكيا (7+2+4), گفر (5+11+10), اۋستراليا (5+7+5) جانە ۇلى­بريتانيا (5+5+3) ۇز­دىك ون­دىقتىڭ قاتارىنان كورىندى.