ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق — جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ — قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ءتيىستى كادرلىق جۇمىستىڭ جوقتىعىن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندە اشىقتىقتىڭ جەتىسپەيتىنىن سىنعا العان بولاتىن. سونداي-اق, ەل پرەزيدەنتى ءاربىر جۇيەنىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى ىستەلگەن جۇمىستىڭ كولەمىمەن ەمەس, ساپاسىمەن ءولشەنۋى قاجەت ەكەنىن دە اتاپ كورسەتكەن-ءدى.
وسى تالاپتار بيىگىنەن قاراعاندا اقتوبە وبلىستىق سوتىندا سوڭعى كەزدەرى قولعا الىنىپ جاتقان جۇمىستار كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى. انابىر جىلدارى وبلىستىق سوتتىڭ ءتوراعالارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى جاماناتپەن قىزمەتىنەن بوساپ, بۇل جۇيەدە جۇيەسىزدىك ورىن العانى دا راس بولاتىن. اقتوبە وبلىستىق سوتىنىڭ توراعالىعىنا كەزىندە جوعارى سوتتىڭ سۋدياسى بولعان, الماتى وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان قارجى, اتىراۋ وبلىستىق سوتتارىن ابىرويلى باسقارعان بەكتاس بەكنازاروۆ كەلگەلى جۇيەدە جاڭاشىلدىققا ۇمتىلۋشىلىق بايقالادى.
جاڭا توراعا ءبىرىنشى كەزەكتە وبلىستىق سوت پەن بۇقارا حالىقتىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بايلانىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ بويىنا قان جۇگىرتىپ, سوت جۇيەسىندەگى وقىس وقيعالار مەن ەلەڭ ەتكىزەرلىك دەرەكتەردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جۇرتشىلىققا جەتكىزۋدى جولعا قويعان. اي سايىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىن ارنايى شاقىرىپ, اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى حاباردار ەتۋ, ولاردى تولعانتقان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ داستۇرگە اينالىپتى.
– جالپى قۇپيا ۇستالعانعا قىزىعۋشىلىقتىڭ باسىم بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى ءجايت. سودان كەلىپ, سوت جۇيەسى جۇمىستارىنا كۇماندانۋشىلىق, سۋديالار تۇگەن ەكەن دەگەن قاۋەسەت قاۋلاي ەسەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز وسىنداي ويدان شىعارىلعان وسەك-اياڭنىڭ الدىن-الۋ, سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسى, سۋديا قىزمەتى تۋرالى حالىقتىڭ تۇسىنىك-تانىمىن قالىپتاستىرۋ, ءوزارا تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋ, سونداي-اق, ادامداردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋ, – دەيدى وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى بەكتاس ءابدىحان ۇلى.
سوت توراعاسىنىڭ باستاماسىمەن “قازاقستان-اقتوبە” تەلەديدارىنان “ادام جانە زاڭ” ايدارى اشىلىپ, ستۋدياداعى حابار جۇرگىزىلەتىن ورىن سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ كۇشىمەن جابدىقتالىپتى. بولاشاقتا مۇندا تەك سوت ورگاندارى عانا ەمەس, وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى, پروكۋراتۋرا, قارجى پوليتسياسى جانە باسقا قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, حابارلار جاساۋ ۇيعارىلىپتى. جانە ونى تەلەديدار حابارلارى اۋداندارعا بەرىلەتىن ۋاقىت كەستەسىنە سايكەس تاراتۋ ويلاستىرىلۋدا.
سونداي-اق, وبلىستىق القابيلەر سوتىنىڭ عيماراتىن سالتاناتتى اشۋ ءراسىمى بارىسىندا وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆتىڭ “ەلەكتروندى باقىلاۋ ءوندىرىسى” اتتى جاڭا جوباسى جۇرتشىلىققا تانىستىرىلعان بولاتىن. “ەلەكتروندى باقىلاۋ ءوندىرىسى” جوباسىن پايدالانا وتىرا, سوتقا شاعىمدانعان تۇلعالار جانە سوت پروتسەستەرىنىڭ باسقا دا قاتىسۋشىلارى ءوز ۇيىندە, جۇمىسىندا وتىرىپ, ينتەرنەت ارقىلى سوت اكتىلەرىنىڭ كوشىرمەلەرىمەن تانىسا الادى. بۇل دەگەنىمىز, ولاردىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەپ, سوت شىعارعان شەشىمدەرگە ۋاقتىلى شاعىمدانۋىنا بولادى دەگەن ءسوز. اتالمىش جوبانىڭ ەنگىزىلۋىنىڭ ماقساتى سوت عيماراتىنا كەلىپ,ءوزى قاتىساتىن ءىسى بويىنشا ناقتى اقپارات, سوت قۇجاتتارىن الماقشى بولىپ شىدامى تاۋسىلىپ, كەزەك كۇتەتىن ازاماتتارعا كومەك بەرۋ, كەيبىر سۋديالار مەن سوت ماماندارى تاراپىنان سوت قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ كەزىندە جىبەرىلەتىن قاتەلىكتەردى بولدىرماۋ. ەلەكتروندى باقىلاۋ ءوندىرىسى العاشىندا اقتوبە وبلىسى مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىندا ەنگىزىلدى. 2009 جىلعى تامىز بەن جەلتوقسان ايلارىندا وسى سوتپەن قارالعان 2 500 ءىس بويىنشا تالاپ ارىزدان باستاپ, وبلىستىق سوتتىڭ اپەللياتسيالىق القاسى شىعارعان قاۋلىعا دەيىنگى بارلىق سوت قۇجاتتارى ارنايى قورعا جيناقتالىپتى. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇزەگە اسىرىلعان ەبو قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى كۇنى ينتەرنەت ارقىلى سوتقا قاتىسۋشى تاراپتارعا تانىسۋ ءۇشىن 3000-عا جۋىق ازاماتتىق ءىس ۇسىنىلىپ وتىرعان كورىنەدى. قاتىسۋشى تاراپ نەمەسە ونىڭ زاڭدى وكىلى ءوز تالاپ ارىزىن تاپسىرعان سوڭ, ءبىرىنشى ساتىداعى سوت كەڭسەسىنە كەلىپ ناقتى ءوز ءىسى بويىنشا ارنايى شيفردى الىپ, ءوز ۇيىندە, كەڭسەسىندە نەمەسە ينتەرنەت-كافەدە وتىرىپ-اق تولىق اقپارات الادى. ول ءۇشىن www.aktobesot.kz سايتىنى كىرىپ, ەبو ارنايى ءبولىمىن پايدالانۋ قاجەت. بۇل جوبا سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلار تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاۋىپ وتىرعان كورىنەدى.
اقتوبە قالاسىنىڭ سوتتارىنداعى 14 ءماجىلىس زالدارىندا ورناتىلعان بەينەباقىلاۋ جۇيەسى ولاردا بولىپ جاتقان پروتسەستەردى تىكەلەي ەفيردە قاداعالاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بەينەباقىلاۋ جۇيەسى ازاماتتاردان كەيبىر سۋديا مەن سوت ماماندارى تاراپىنان سوت پروتسەسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا دورەكىلىك كورسەتۋى, ءىس جۇرگىزۋ زاڭدىلىعىن ساقتاماۋىنا شاعىمدانۋىنا بايلانىستى ەنگىزىلگەن جاڭالىق. وبلىستىق سوتتىڭ وقۋ-اقپاراتتىق ورتالىعى مەن وبلىستىق سوت توراعاسىنىڭ جەكە بولمەسىندەگى مونيتورلار ارقىلى بولىپ جاتقان پروتسەستەردى باقىلاۋعا بولادى. اتالمىش جۇيەنى ەنگىزگەننەن كەيىن وبلىستىق سوت توراعاسىنىڭ جەكە قابىلداۋىنا كەلۋشىلەر تاراپىنان سوت پروتسەسى كەزىندەگى دورەكىلىك, سۋديالار تاراپتارىنان ءىس جۇرگىزۋ تالاپتارىن بۇزۋشىلىق سياقتى جايتتەرگە شاعىمدانۋ كۇرت ازايدى. سوت وتىرىسىنا قاتىسۋشىلار زالداعى بەينەكامەرا مەن ميكروفوندى كورىپ, بۇل جۇيەنىڭ قىزمەت ەتەتىندىگىن, ونى وقۋ ورتالىعىندا باقىلاپ وتىرعاندىعىن ءتۇسىنىپ, زاڭ مەن ادەپ تالاپتارىن ساقتاۋى وسى جۇيەنىڭ وڭ ناتيجەسى. بۇل جوبالار سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتىپ, سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە قايتارىمدى بولىپ وتىر. باستاپقىدا سۋديالار بەينەكامەرا ورناتىلعان سوت زالدارىنان قاشقاقتاعانىمەن قازىر بۇعان بويلارى ۇيرەنە باستاپتى. ەندى سوتقا قاتىسۋشى سۋديالار دا, ايىپتاۋشىلار دا, جابىرلەنۋشى مەن جاۋاپكەر دە قورعاۋشىلار دا ادەپ ءتارتىبىن ساقتاۋعا, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋگە بەيىمدەلىپتى. ءسويتىپ, سوت پروتسەستەرىنە قاتىستى ارىز-شاعىمدار مەيلىنشە ازايعان كورىنەدى. بىلتىر قابىلدانعان سوت شەشىمدەرىنىڭ ءۇتىر-نۇكتەسىنىڭ وزگەرمەۋىنىڭ ءوزى بۇل جوبانىڭ سوت جۇيەسىندەگى جۇمىس كورسەتكىشىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتكەنىن كورسەتسە كەرەك. قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ مەرزىمى اناعۇرلىم قىسقارىپتى. كەلەسى جىلعا اۋىسقان ىستەر ەكى ەسە ازايىپتى.
وبلىستىق سوتتاعى تاعى ءبىر يگى ءىس سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن تازالىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۇستىنەن ارىز-شاعىمدار كوپ تۇسەتىن كەيبىر سۋديالارعا مونيتورينگ ءجۇرگىزۋ ءادىسى بولىپ تابىلادى. ونداي سۋديالارعا قىزمەتتىك تەكسەرۋ ءجۇرگىزىپ, كەمشىلىكتەرى انىقتالسا باقىلاۋعا الىنادى. ەگەر بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ءوزىنىڭ كەمشىلىگىن تۇزەتىپ, دۇرىس جولعا ءتۇسىپ جاتسا مونيتورينگتەن الىپ تاستالادى, جۇمىسىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. ولاي بولماعان جاعدايدا قىزمەتىنە سايكەس ەمەستىگىنە دەيىنگى شارالار الىنۋى بەك مۇمكىن.
مۇندا سونداي-اق, قۇقىقتىق جانە زاڭنامالىق كەڭەس بەرۋ ءبولمەسى اشىلىپ, وعان جۇمىس ۋاقىتىندا وبلىستىق سوت قىزمەتكەرلەرى كەزەكشىلىككە تۇرادى. ولار كەلۋشىلەرگە شارۋاسى بويىنشا كىمگە جولىعۋى كەرەك, قانداي قۇجاتتار تولتىرۋ قاجەتتىگىنە كەڭەس بەرەدى.
وبلىستىق سوت سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردىڭ ءتىزىمىن جەرگىلىكتى باسىلىمداردا جاريالاۋ ارقىلى جۇرتشىلىقتىڭ ولار تۋرالى پىكىرلەرىن بىلەدى, ءسويتىپ, مۇنداي جاۋاپتى قىزمەتكە كىم-كورىنگەننىڭ ءوتىپ كەتپەۋىنىڭ الدىن الادى. قازىردىڭ وزىندە قىرىق ءبىر سۋديالىقتان ۇمىتكەردىڭ اتى-ءجونىن, ولاردىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرىن اقتوبەلىكتەر ءبىلىپ وتىر. سۋديالاردىڭ كادرلىق رەزەرۆىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ اقتوبەلىك جوباسى جوعارعى سوتتا جوعارى باعالانىپ, وسى ماسەلە بويىنشا اقتوبە وبلىستىق سوتىنىڭ بازاسىندا سەمينار وتكىزۋ جوسپارلانۋىنىڭ ءوزى وسىنداي يگى ىستەردىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك.
ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى.