پارا بەرمەي, بارا بەرسە قايتەدى؟

كوپ اسقانعا ءبىر توسقان قايت­سە دە بولادى. وسى ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا باسا ءمان بە­رىپ, كۇنى كەشە «قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنا­ما­لىق اكتىلەرىنە سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسە­لە­لەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعان ەدى. الايدا بۇل وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار نە بەرەدى دەگەن زاڭدى ساۋال پايدا بولارى انىق. بىلۋىمىزشە, زاڭ سى­بايلاس جەمقورلىق كورى­نىس­تە­رىن جۇيەلى تۇردە الدىن الۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار ەنگىزۋگە باعىتتالىپتى. ەندى بۇدان بىلاي ازاماتتىق كودەكس­تە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە كەز كەلگەن قۇندى سىيلىقتاردى سىيعا تارتۋعا تىيىم سالىنا­تىن كورىنەدى. بۇل تۋرالى ورتا­لىق كوممۋنيكاتسيالار قىز­مە­تى­نىڭ الاڭىندا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى ولجاس بەكتەنوۆ مالىم­دە­دى.

–  ازاماتتىق  كودەكستىڭ مەملە­كەت­­تىك قىزمەتشىلەرگە قا­تىس­تى سىي­لىق بەرۋ ماسە­لە­­­لەرىن رەت­­تەيتىن ەرە­جە­لە­رىن قولدا­نىس­تاعى زاڭ­ناما نور­ما­لارى­مەن ۇيلەس­تىرۋ قاجەت­تى­لىگى «قازاق­ستان رەسپۋب­لي­كاسىنداعى كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2018 جىلعى 5 ماۋ­سىم­دا­عى جولداۋىندا كورسەتىلگەن بولاتىن. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, قازىر­گى ۋاقىتتا قىلمىستىق كودەكستىڭ 367-بابىنا سايكەس («پارا بەرۋ») مەملەكەتتىك فۋنك­تسيالاردى اتقارۋعا ۋاكى­لەت­تى تۇلعالارعا, ولارعا تەڭەس­تى­رىل­گەن تۇلعالارعا, جاۋاپتى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى اتقا­را­­تىن تۇلعالارعا نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعالارعا بۇرىن جاسا­عان زاڭدى ارەكەتتەرى (نەمەسە ارەكەتسىزدىگى) ءۇشىن قۇنى 2 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن اساتىن سىيلىقتار تارتۋ قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە اكەلىپ سوعادى. ال اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 676, 678-باپتارىنا سايكەس, جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالاردىڭ اتالعان تۇلعالارعا زاڭسىز سىي­لىق­تار بەرۋى اكىمشىلىك سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەت بولىپ تابىلادى, – دەدى و.بەكتەنوۆ.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى تورا­­­عاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­با­سا­رىنىڭ ايتۋىنشا, قول­دا­نىستاعى زاڭنامادا سىبايلاس جەمقورلىق سۋبەكتىلەرىنە ولاردىڭ لاۋازىمدىق جاعدا­يى­نا بايلانىستى كەز كەلگەن قۇندى سىيلىقتاردى سىيعا تار­تۋعا تىيىم سالىنادى. ەگەر قۇنى 2 ايلىق ەسەپتىك كور­سەت­كىشكە دەيىنگى سىيلىق اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە اكەپ سوعاتىن بولسا, قۇنى كورسەتىلگەن ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىشتەن جو­عا­رى سىيلىق قىلمىستىق جا­ۋاپ­كەر­شىلىك رەتىندە قاراس­تى­رىل­ماق. سوندىقتان ازاماتتىق كودەكس­­تىڭ 509-بابىمەن كوزدەل­گەن نورمانى قىلمىستىق جانە اكىم­شىلىك كودەكستەرىنىڭ نورما­لا­رىمەن سايكەس كەلتىرۋگە تۋرا كەلىپتى.

– سونىمەن قاتار «سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدا سىبايلاس جەم­قور­­لىققا قارسى شەكتەۋلەر قابىل­دايتىن تۇلعالاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ماتەريالدىق سىياقى, سىيلىقتار نەمەسە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى قابىل­داۋىنا تىيىم سالىنادى. ەكىنشىدەن, سىبايلاس جەم­قور­لىق سۋبەكتىلەرى سانالاتىن كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتور­دا­عى شەنەۋ­نىكتەردىڭ شەڭبەرى كەڭەي­تىل­دى. بۇدان بىلاي ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ بو­يىنشا شەشىمدەر قابىلداۋعا ۋاكىلەتتى, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جانە ۇلتتىق قوردان قارجىلاندىرىلاتىن جوبالاردى ىرىكتەۋ مەن ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتى, دەربەس قۇرىلىمدىق بولىمشەنىڭ باسشىسىنان تومەن ەمەس لاۋازىمدى اتقا­را­­تىن كۆازيمەملەكەتتىك كوم­پانيا­لار­دىڭ قىزمەتكەرلەرى سىبايلاس جەمقورلىق سۋبەكتىلەرىنە جاتادى, – دەدى سپيكەر.

ياعني ونداي تۇلعالار «سى­باي­لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدا كوز­دەل­گەن سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى شەكتەۋلەردى تولىق كولەمدە قابىلداپ, سىبايلاس جەم­قورلىققا قاتىستى قۇ­قىق­بۇ­­زۋ­شىلىقتار جاساعان جاع­­­داي­دا اناعۇرلىم اۋىر جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتىلاتىن بولادى. بۇرىن مۇنداي نور­مالار كۆازيمەملەكەتتىك كوم­پانيالاردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنا قاتىستى عانا قول­دا­نىلاتىن ەدى. ەندى جاۋاپ­قا تارتىلاتىنداردىڭ اۋقى­مى ايتارلىقتاي كەڭەيىپ وتىر. سوندىقتان ماڭىزدى مەملە­كەت­تىك جوبالاردى ساتىپ الۋعا جانە ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتى قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ باس­شىلارىن سىبايلاس جەم­قور­لىق سۋبەكتىلەرىنە جاتقىزۋ – اسا ماڭىزدى قادام دەۋگە بولادى.

– قۇرىلىمدىق بولىم­شە­لەر­دىڭ باسشىلارى وزدەرى نەمەسە ءۇشىنشى تۇلعالار ءۇشىن زاڭسىز, بىراق ءتيىمدى شەشىم قا­بىل­داي الىپ, وزدەرىنىڭ لاۋا­زىم­دىق مىندەتتەرىنە قاراي سەنىپ تاپسىرىلعان بولىمشە قىز­مەتكەرلەرىنىڭ قانداي دا ءبىر سىبايلاس جەمقورلىق سحەما­لارىنا قاتىسۋىنا جول بەرمەۋگە مۇمكىندىگى بار. بۇل تۇ­زە­تۋ سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قار­سى كومپلاەنس-قىز­مەت­تەردىڭ ەنگىزىلۋىمەن بىرگە كۆازي­مەم­لە­كەتتىك سەكتور قىزمەت­كەر­لەرى تاراپىنان تەرىس ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋدىڭ جانە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋدىڭ ءتيىمدى شاراسى بو­لادى دەپ ويلايمىز, – دەپ وتىر و.بەكتەنوۆ.

و.بەكتەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدا جانە باسقا دا بىرقاتار زاڭداردا مەم­لە­كەتتىك فۋنكتسيالاردى اتقا­رۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن ادام­دار مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادام­دار جاقىن تۋىستارى, جۇباي­لارى نەمەسە جەكجاتتارى ات­قا­راتىن لاۋازىمدارعا تىكەلەي باعىنىستى لاۋازىمداردى عانا اتقارا المايتىنىن, سونداي-اق جاقىن تۋىستارى, جۇبايلارى نەمەسە جەكجاتتارى تىكەلەي با­عى­نىستى لاۋازىمداردى يەلەنە المايتىن ناقتى كورسەتىلگەن.

– مەملەكەتتىك لاۋازىمعا, مەم­لە­كەتتىك نەمەسە ولارعا تە­ڭەس­­تىرىلگەن فۋنكتسيالار­دى ورىن­داۋعا بايلانىس­تى لا­ۋا­زىم­­عا كانديدات بولىپ سانالاتىن ادامدار ءۇشىن وزدە­رى ۇمىت­تەنىپ وتىرعان لاۋازىم­عا ورنالاسۋعا ۇيىمنىڭ باسشى­لى­عىنا وسى ۇيىمدا جۇمىس ىستەي­تىن جاقىن تۋىستارى, جۇبا­يى جانە (نەمەسە) جەكجاتتارى تۋرالى جازباشا حابارلاۋ مىندەتى ەنگىزىلەدى. سونىمەن قا­تار كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ۇيىمدارىندا پاراساتتىلىقتىڭ كورپوراتيۆتىك ستاندارتتارىن ساقتاۋعا جاۋاپتى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كومپلاەنس-قىزمەتتەر ينستيتۋتى ەنگىزىلىپ وتىر, – دەدى و.بەكتەنوۆ.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى تورا­عا­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنبا­سا­رىنىڭ ايتۋىنشا, كومپلاەنس ۇعىمى باتىس ەلدەردەن كەلىپتى. ول كەز كەلگەن ۇيىمدا سىبايلاس جەمقورلىقتى بولدىرماۋ ماقساتىندا كەشەندى جۇمىس جۇرگىزەتىن, ءبىرىنشى باسشىعا تىكەلەي باعىناتىن قۇرىلىمدىق بولىمشە سانالادى.

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن زاڭدا جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىن نەمەسە سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدى جۇزەگە اسىراتىن لاۋازىمدى ادامداردىڭ قىلمىستاردى ارانداتقانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. قىلمىستىق كودەكسكە «قىلمىسقا ارانداتۋ» دەگەن 412-1-باپ ەنگىزىلەدى, ول تەك پاراقورلىقپەن شەكتەلمەي, كەز كەلگەن قىلمىستى قام­تيتىن بولادى. بۇل رەتتە, جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىن نەمەسە سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدى جۇزەگە اسىراتىن لاۋازىمدى ادامنىڭ, كەيىننەن اشكەرەلەۋ جانە قىلمىستىق جاۋاپ­تىلىققا تارتۋ نەمەسە بوپسالاۋ ماقساتىندا ادامدى قىلمىس جاساۋعا كوندىرگەن زاڭسىز ارەكەتتەرى, قىلمىستىڭ ارانداتۋىنا جاتادى, – دەپ وتىر سپيكەر.

ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان باپ, ارەكەتتەردىڭ اۋىرلىعىنا جانە سالدارىنا بايلانىستى ءۇش بولىكتەن تۇرادى ەكەن. بۇل زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ زورلىق-زومبىلىقپەن نە كۇش قولدانۋ قاتە­رىمەن ۇشتاسقانىنا, مۇ­لىك­­تىڭ جويىلۋىنا نەمەسە ب ۇلىنۋىنە اكەپ سوققانىنا, نە ادامنىڭ ماتەريالدىق نەمەسە وزگە دە تاۋەلدىلىگىن پايدالانا وتىرىپ جاسالعانىنا, قىل­مىس­تىق توپتىڭ مۇددەلەرىندە جاسالعانىنا, نە ولار وزگە دە اۋىر زارداپتارعا اكەپ سوققانىنا قاراي جازا تاعايىندالاتىن بولادى. جازانىڭ جەڭىل ءتۇرى – جەتى جىلعا دەيىن بەلگىلى ءبىر لاۋازىمدى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ايىرا وتىرىپ, 3 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ. ەڭ جوعارعى سانكتسيا – بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ون جىل مەرزىمگە ايىرا وتىرىپ, 12 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ. وسى تۇزەتۋدى قابىلداۋ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەي­تۋ­گە ىقپال ەتەدى, لاۋازىمدى تۇل­عا­­لاردىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەت­تە­رىنە قوسىمشا توسقاۋىل بولادى.

– سونىمەن قاتار زاڭعا سايكەس, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ۋاكى­لەتتى ورگاننىڭ جەدەل-تەرگەۋ بولىمشەلەرىنىڭ قىز­مەت­كەرلەرىنە تۇرعىن ءۇي تو­­لەم­­دەرى بەلگىلەنەدى. تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ قىزمەت­كەر­لەردىڭ ءتيىستى ۋاجدەمەسىن قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا عانا ەمەس, سونداي-اق سىبايلاس جەم­قور­لىق تاۋەكەلدەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى بولىپ وتىر. وسىلايشا زاڭمەن 3 كو­دەكسكە, 7 زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگى­زىل­دى, – دەدى و.بەكتەنوۆ.

وسى ماسەلەگە قاتىستى اگەنت­­­­تىك جانىنداعى رەس­پۋبلي­كا­­­لىق ارنايى مونيتورينگتىك توپ مۇشەسى, ەۋروپالىق قۇقىق جانە ادام قۇقىقتارى ساراپ­تا­ما­لىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مارات ءباشىموۆ تە ءوز ويىن ءبىلدىردى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىلدىڭ زاڭنامالىق نەگىز­دە­رىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى ويىن ورتاعا سالىپ, پىكىرىمەن ءبولىستى.

– سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى العاش­قى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ ءتۇرلى كوز­قاراستارى مەن پىكىرلەرى بار بەلسەندىلەردى تارتا باس­تادى. ەگەر سەن ءوز ەلىڭنىڭ پاتريوتى بولساڭ جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسكىڭ كەلسە – قول ۇشىن سوز. بۇدان ءارى ازاماتتىق-قۇقىقتىق جانە قىلمىستىق-قۇقىقتىق جاۋاپ­كەر­شىلىككە قاتىستى ەۋروپا­لى­ق كونۆەنتسيالار نورمالارىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلەدى. وندا قاتاڭ نورمالار بار جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى قۇ­جاتتىڭ جاڭا پاكەتىندە كو­رى­نىس تاۋىپ وتىر, – دەدى م.ءباشىموۆ.

P.S. ءيا, تارام-تارام تامىر جايعان جەمقورلىققا بالتا سىلتەيتىن كەز كەلدى. الدەقاشان كەلگەن. وسىنداي ادام سۇيگىسىز ارەكەتكە بارعاندار ەل قورجىنىن ورتايتىپ قانا قويماي, ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعىن قاناپ-توناپ جاتقانىن بىلە مە ەكەن وسى؟ بىلەدى عوي, ارينە. بىلە تۇرا ەبىن تاۋىپ ەكى جەپ جۇرگەندەر ازايار ەمەس. ويلانارلىق جايت...