مىقتىلاردىڭ «ءمۇيىزىن قاققان» مۇحتارحان

اۋدان تانىعان كوكپارشىدان الەم مويىنداعان بوكسشىعا اينالۋ ءۇشىن مۇحتارحانعا بار-جوعى بەس جىل عانا ۋاقىت جەتكىلىكتى بولدى. قازىرگى تۇركىستان وبلى­سى­نىڭ ماقتاارال اۋدانىنا قا­­راستى اباي اۋىلىنىڭ تۇر­عىن­دارى – قابىلانبەك اقساقال مەن گ ۇلىمحان اپا 11 ۇل-قىز تار­بيەلەپ وسىرگەن ونەگەلى وتباسى. سول ءۇيدىڭ ءسۇت كەنجەسى – مۇح­تار­حان. قاراپايىم اۋىل بالالارى سەكىلدى ول دا جاستايىنان قارا جۇمىسقا جەگىلىپ, شىمىر بو­لىپ ءوستى. اعاسى تەمىرحانعا ەلىك­تەپ, كوكپار دا تارتتى. تىپتەن, ور­تا مەكتەپتى تامامداعاننان كەيىن دە ء«بىلىم الامىن» دەپ وزگە تۇ­ستاستارى سەكىلدى قالاعا با­رۋعا اسىققان جوق. ءوز قالاۋى­مەن ابايدا قالۋدى قۇپ كوردى. ونداعى ويى – اتا-اناسى جا­نە اعايىن-باۋىرلارىنىڭ قا­سىن­دا بولۋ, شاما-شارقى جەت­كەن­شە ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ نا­­رىنە سۋسىنداپ, كوكپاردىڭ قىر-سى­رىنا قانىعۋ. بۇل رەتتە مۇح­تار­حان نەسىبەسىز ەمەس ەدى. اعا­سى ەكەۋى كوكپارشىلاردىڭ جا­رى­سىنا ۇزبەي قاتىسىپ, تالاي تۇلپار مەن تۇيەنى, ءىرى قارا مەن ۇساق مالدى ۇيىنە جەتەكتەپ اكەلدى. كوپتى كورگەن كانىگى كوك­پارشىلاردىڭ وزدەرى نار تۇل­عالى جىگىتتىڭ جۇرەكتىلىگى مەن تا­قىمىنىڭ مىقتىلىعىنا, ەپ­تىلىگى مەن شاپشاڭدىعىنا ءسۇي­سىنىپ «وسىدان بىردەڭە شىعادى» دەپ ونەرىنە تامسانىپ وتىراتىن. بىراق ءبىر مەزەتتە مۇحتارحاننىڭ ءومىرىن كۇرت وزگەرتكەن مىناداي ءبىر وقيعا بولدى. ونى كەيىپ­كە­رىمىزدىڭ ءوزى اڭگىمەلەسىن.

مۇحتارحان ايتادى: ءبىر كۇنى قالادان اۋىلعا كەلگەن ەرحان اعام «سەنى مەن شىمكەنتكە اپارىپ قىدىرتىپ قايتايىن» دەپ وزى­مەن بىرگە ەرتىپ اكەتتى. سودان بوكس ۇيىرمەسىنە جەتەكتەپ اپاردى. ءبىر ايداي قالانى ارمانسىز شارلاپ, جاتتىعۋ زالىندا ءبىراز تەر توككەننەن كەيىن اۋىلىمدى ساعىنا باستادىم. كۇن سايىن «قاشان قايتامىز؟», دەپ ەرحاننىڭ قۇلاق ەتىن جەدىم. ول مەنى الداپ تا, ارباپ تا كوردى. بىراق مەن ەش يلانبادىم. امالى تاۋ­سىلعان اعام: «سوندا سەن نە, قار­تايعانشا كوكپار تارتپاقسىڭ با؟ جاسىڭ كەلگەننەن كەيىن بۇل ەرمەك قالادى. سول كەزدە ەشكىمگە كەرەگىڭ جوق بولادى. ودان دا شىم­كەنتتە قال. وسى شاھاردا ءبىلىم ال, جاقسىلاپ تۇرىپ بوكسپەن شۇعىلدان», دەپ اشۋعا بۋ­لىقتى. مەن ايتقانىمنان قايت­­پادىم. «قۋىقتاي بولمەدە جۇدى­رىقتاسقانشا, جازىق دالادا كوكپار تارتقانىم الدەقايدا ارتىق», دەدىم دە كيىمدەرىمدى جيىستىرا باستادىم. بۇل اڭگىمەدەن ەش ناتيجە شىقپايتىنىنا انىق كوزى جەتكەن ەرحان قولىن ءبىر سىلتەدى دە ءوز شارۋالارىمەن كەتتى. مەن ابايعا تارتتىم.

ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن اعاسىنىڭ ايتقان اقىلى ءجون ەكەنىن ۇعىنعان مۇحتارحان شىمكەنتكە كەلىپ, قايتا بوكس ۇيىر­مەسىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتادى. ول كەزدە كەيىپكەرىمىز 19 جاستا ەدى. سپورتتىق ولشەم بويىنشا ءبىراز جاس­قا كەلگەن, جاس­وسپ­ىرىمدەر مەن جاس­تار مەكتەبىن كورمەگەن ۇمىتكەرگە كوپ باپ­كەر­دىڭ ءىشى جىلي قويمايتىنى انىق. ءتىپتى ماڭايلارىنا دا جو­لات­­پايدى. بىراق نۇرعالي سا­فيۋل­­لين قىراعىلىق تانىتتى. نار تۇل­عالى, دەنە ءبىتىمى مى­­عىم, شويى­ن جۇ­­دى­رىقتى جىگىت­تىڭ بويىن­دا بۇلا كۇشتىڭ بۇ­عىپ جات­قانىن ول ىشتەي سەزدى. سول سەبەپتى دىلدابەكوۆكە كوپ ۋاقى­­­­تىن ءبولىپ, بار بىلگەنىن ۇي­رەتتى. ءيا, كە­زىندە مىرزاعالي ايت­جانوۆ پەن نۇرجان سما­نوۆ باس­تاعان ءبىر شوعىر ساڭلاقتاردى تار­بيەلەگەن بىلىكتى باپكەر بۇل جولى دا قاتەلەسپەدى. قىسقا عا­نا مەرزىمدە مۇح­تارحان ءوزىنىڭ مىق­تىلىعىن دالەلدەپ, تەك ماي­تالمان مامانداردىڭ عانا ەمەس, قا­تارداعى قاراپايىم كورەر­مەن­دەردىڭ دە نازارىن وزىنە اۋداردى.

مۇحتارحان ايتادى: اعام مەنى بوكسقا بەرگەن سوڭ بىرەر ايدان كەيىن اۋىلعا باردى. ۇي­دە بوسقا جاتا بەرگەنشە كوكپار كو­رىپ قايتايىن دەپ ءدۇيىم حالىق جينالعان جەرگە بەتتەپتى. ويىندا ەش نارسە جوق. ادەتتەگىدەي ەڭ ءبىرىنشى بولىپ اقساقالدارعا سالەم بەرۋگە ىڭعايلانعان ەدى, سول جەردە تۇرعاندار ونى قورشاپ الىپ, ءبىراز «قىسقان» ەكەن. ء«تاپ-ءتاۋىر كوكپارشىنى قالاعا اكەتىپ نەڭ بار ەدى؟! مىنا جاقتا ءبىز ۇتىلىپ جاتىرمىز, ال سەنىڭ مۇلدە ۇياتىڭ جوق ەكەن», دەپ زەكىپتى. بۇكىل قا­ريالار ۇرىسقاندا, اعام كىرەرگە تەسىك تاپپاپتى. كوكپار كورۋگە بارعان سايىن ەستيتىنى سول اڭگىمە. ال ارادا بىرەر جىل وتكەن سوڭ مەن ازيا ويىندارىندا يراننىڭ الىبىن شالقاسىنان تۇسىرگەنىمدى بۇكىل اۋىل تۇرعىندارى كورىپتى. جاي­شىلىقتا كوكپاردان باس­قاعا قىزىقپايتىن قارتتار سول جەكپە-جەك جايىندا ءجيى اڭگى­مەلەگەن كورىنەدى. ازيا ويىندا­رىنان كەيىن: «كۇنى كەشە عانا ءبىز كوكپارشىلار اۋىلى رەتىندە وبلىسقا تانىلساق, بۇگىن مىنە, بوكس­شىلار اۋىلى رەتىندە كۇل­لى الەمگە تانىلىپ وتىرمىز», دەپ ءوز ري­زاشىلىقتارىن ءبىل­دىرىپ, ەرحاندى الما-كەزەك قۇشاق­تا­رىنا قىسىپتى.

مۇحتارحان دىلدابەكوۆ ءۇشىن 1998 جىل اسا تابىستى بولدى. العاشىندا قازاقستان مەن كۋبا قۇ­رامالارى اراسىندا الما­تىدا وتكەن ماتچتىق كەزدەسۋدە ول جاسىنداي جارقىرادى. الەم­دىك بوكستىڭ قوس الپاۋىتى ارا­سىنداعى باسەكەدە ۇزاق ۋا­قىت بويى تارازى باسى تەڭ­سە­لىپ تۇردى. 11 جەكپە-جەكتەن كەيىن بوستاندىق ارالىنىڭ وكىل­دەرى 6:5 ەسەبىمەن وزىپ تۇردى. الدا – سوڭعى تارتىس. بارلىق ءۇمىت – مۇحتارحاندا. ەگەر ول ۇتسا, كو­­ماندالىق سايىس ءبىزدىڭ پاي­دامىزعا شەشىلەدى. ويتكەنى سول كەزدەگى ەرەجەگە ساي تەڭ ەسەپ تىر­كەلگەن جاعدايدا جەڭىمپاز اسا اۋىر سالماقتاعى بوكسشىلار با­سە­كەسىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا انىق­تالادى. بۇل جەكپە-جەكتە دىلدابەكوۆ ەرلەدى. جاستار ارا­سىنداعى الەم چەمپيو­نى فە­ليكس سوت­تونى ساباپ تاستاعان قان­دا­سىمىز بارشا قازاقستاندىق جانكۇيەردى قۋانتتى. ەكىنشى جارىسى – ازيا ويىندارى. بانگ­كوك­تە وتكەن جارىستىڭ جارتىلاي فينالىندا الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى, وزبەكستاندىق لازيزبەك زاكىروۆتى 9:5 ەسەبىمەن ۇتسا, فينالدا بويى دا, سالماعى دا وزىنەن ەداۋىر اۋىر يراننىڭ الىبى مۇحاممەد رەزانى ءۇشىنشى راۋندتا ۇرىپ جىقتى.

اسا اۋىر سالماقتا جۇدىرىق­تاسقان قازاق بوكسشىلارى اراسى­نان كەزىندە ءابدىسالان نۇرماحا­نوۆتىڭ اتوي سالعانىن جاقسى بىلەمىز. ودان كەيىن سەرىك ومىر­بەكوۆتىڭ ونەرى كوپشىلىك كوڭى­لىنەن شىقتى. ولار بۇكىلوداقتىق جانە قۇرلىقتىق دودالاردا دارا­لانعانىمەن, الەمدىك دەڭگەيدە جا­رىستاردا جەڭىس تۇعىرىنا كوتە­رىلگەن بىردە-ءبىر قانداسىمىز بولمادى. بارشا الاش جۇرتى سول ولقىلىقتىڭ ورنىن دىلدابەكوۆ تولتىرادى دەپ ۇمىتتەندى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە قازاقتىڭ قايسار ۇلى سول ءۇمىتتى اقتادى.

1999 جىلى تاشكەنتتە وتكەن ازيا چەمپيوناتىندا مۇحتارحان كۇمىس مەدالدى يەلەندى. نەگىزى ول فينالدا وزبەكستاندىق رۋس­تام سايدوۆتى ۇتقان ەدى. الاي­دا ادىلدىكتى بەلدەن باسقان تورە­شىلەر جەڭىستى جەرگىلىكتى بوكس­شىعا بەردى. ەسەپ – 7:8. سول جىلى حيۋستوندا وتكەن الەم چەم­پيوناتىندا دىلدابەكوۆتىڭ مىق­تىلىعىنا ءتانتى بولدىق. باس­تاپقى باسەكەدە گرۋزيالىق لەۆان مەكۆاباشۆيليدى نوكاۋتقا جىبەرىپ, شيرەك فينالدا گەرما­نيالىق دجەنگيز كوچتى (8:4) قاپى قالدىرعان ول جارتىلاي فينالدا يتاليالىق پاولو ۆيدوتس­تان (3:1) ايلاسىن اسىردى. اقتىق سىندا تۇركيالىق سينان ساميل سانمەن تەڭ ءتۇستى – 4:4. تورە­شىلەر ءبىراز كەڭەسە كەلە, انا­دولى ەلى وكىلىنىڭ قولىن كوتەردى. وسى­لايشا, اسا اۋىر سالماق­تا كۇش سىناس­قان قازاقتىڭ ۇلى تۇڭعىش رەت الەمدىك دودادا جۇلدە الدى.

2000 جىل. سيدنەي وليمپيا­داسى. باستاپقى باسەكەدە پول­شا­لىق گجەگوج كيەلسانى (16:5) جەڭ­گەن مۇحتارحان دىل­دابە­كوۆ­تىڭ جولى شيرەك فينالدا الەكسيس رۋبالكابامەن قيىستى. قار­سىلاسىنىڭ بويى – 204 سانتيمەتر, سالماعى – 125 كيلو. مۇح­تارحاننىڭ بويى – 190 سانتيمەتر, سالماعى – 97 كيلو. بۇل بوكسشىدان قانداسىمىز ءبىر رەت جەڭىلگەن. عالامدىق دوداعا ونىڭ تاماشا بابىندا كەلگەنىن ءبىز العاشقى كەزدەسۋىندە-اق اڭعارعامىز. رۋ­بال­كابا گەرمانيانىڭ وكىلىن ءبىرىنشى راۋندتا-اق اۋىر نوكاۋت­قا جىبەردى. سوققىنىڭ جويقىن بولعانى سونشالىق, دارىگەرلەر نەمىس جىگىتىن زەمبىلگە سالىپ, اۋرۋ­حاناعا الىپ كەتتى. بىراق قا­زاق­تىڭ باتىرى كۋبالىق قابى­لاننان ەش قايمىققان جوق. قۇلاق شەكەدەن قۇلاشتاپ سوعىپ, ونى سان مارتە تالتىرەكتەتتى. ناتي­جە­سىندە 25:12 ەسەبىمەن ايقىن جە­ڭىسكە جەتتى.

مۇحتارحان ايتادى: ول كەزدە كۇللى الەمدە رۋبالكاباداي بويشاڭ بوكسشى جوق بولاتىن. كۋبا الىبىنىڭ وليمپيادا جۇلدەگەرى رەسەيلىك الەك­سەي لەزين­دى ەتپەتىنەن قۇلاتقانىن, وز­­بەكستاننىڭ قوس مىقتىسى لا­زيزبەك زا­­كىروۆ پەن رۋستام ساي­دوۆ­تى قۋىپ ءجۇ­رىپ ساباعانىن ءوز كوزىممەن كوردىم. زاكىروۆتىڭ ودان تايساقتاعانى سونشالىق, رينگتەن سەكىرىپ قاشا جونەلگەندە, سپورت كەشەنىنە جينالعان كورەر­مەندەر كۇلكىگە قارىق بولدى. ءوزىم دە الەكسيسپەن ءبىر مار­تە جۇ­­دىرىقتاستىم. گاۆانا­دا وت­كەن كاردوۆا كاردين تۋرني­رىندە 2:3 ەسەبىمەن ەسە جىبەر­دىم. سيدنەيدە جولىمىز قايتا قيىستى. ادەتتە باپكەرىم نۇر­عالي سافيۋللين ەكەۋمىز ءار جەك­پە-جەك الدىندا بەينەتاسپا ارقى­لى قارسىلاستاردىڭ ونەرىن زەرتتەيتىنبىز. ال سول جولى جات­تىق­تىرۋشىم ماعان بەينەتاسپانى كورسەتپەدى. ونىڭ سەبەبىن كەيىن ءبىلدىم. رۋبالكابا مەنىڭ الدىمدا عانا نەمىس بوكسشىسىن وڭدىرماي قۇلاتقان ەكەن. دارىگەلەر ونى اۋرۋحاناعا اكەتىپ, ەسىن ءازىر جيدىرىپتى. سول سەبەپتى دە نۇرعالي اعا باسقا بوكسشىلار مەن باپكەرلەرگە: «بۇل باسەكەنىڭ قالاي اياقتالعانى جايىندا مۇحتارحانعا ايتپاڭدار», دەپ ءوتىنىپتى. ول وي «شاكىرتىم رينگكە ەش الاڭسىز جانە قوبالجىماي شىقسىن. ول دا ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام عوي, بەتى قايتىپ قالىپ جۇرەر» دەگەن نيەتتەن تۋىنداعان ەكەن. ابىراي بولىپ, بۇل جەكپە-جەكتە ءداۋ قارانىڭ وسال تۇسىن تاۋىپ, جارتىلاي فينالدا كۇش سىناسۋ قۇقىعىنا يە بولدىم.

جارتىلاي فينالدا ءوزىنىڭ سى­رالعى قارسىلاسى وزبەكستاندىق رۋستام سايدوۆتى (28:22) سان سوقتىر­عان قازاق بوكسشىسى في­نالدا ۇلىبريتانيالىق ودلي حار­ريسونعا (16:30) ەسە جىبەردى. ناتيجەسىندە سيد­نەيدەن مۇحتار­حان دىل­دابەكوۆ كۇمىس جۇلدەمەن ورالدى. عا­سىرلار توعىسىنداعى ءتورت جىلدىقتىڭ باستى دوداسىندا نار تۇلعالى قان­داسىمىزدىڭ ونەرىنە كۇللى الەم جۇرت­شىلىعى تامسانىپ, قۇلشىنا قول سوق­قانىنا وسى جولداردىڭ اۆتورى دا كۋا بولعان ەدى.

وليمپيا ويىندارى مەن الەم چەم­پيوناتىنداعى كۇمىس جانە ازيا ويىن­دارىنداعى التىنىنان بولەك, كەيىپ­كەرىمىزدىڭ باسقا دا تولىپ جاتقان اتاقتارى بار. ول – ازيا ويىندارىنىڭ ەكى دۇركىن كۇمىس جۇلدەگەرى (2002, 2006), ازيا بىرىن­شىلىگىنىڭ كۇمىس (1999) جانە قولا (2004) جۇلدەگەرى, افرو-ازيا ويىندارىنىڭ كۇمىس جۇل­دەگەرى (2003). كوپ­تەگەن حا­لىقارالىق تۋرنيرلەر مەن ەل­ىشىلىك جارىستاردىڭ جەڭىمپازى.

ادەتتە ءبىز شەت مەملەكەتتەگى سپورت­شىلاردىڭ رەكوردتارىنا تامسانىپ, تاڭداي قا­عىپ جاتامىز. ال ونداي مىق­­تىلار ءبىزدىڭ ەلدە دە بار. ماسەلەن, مۇحتارحان دىلدا­بەكوۆتى الايىق. 19 جا­سىندا بوكس قولعابىن العاش كيگەن ول ەكى جىلدان كەيىن قازاق­ستان بىرىنشىلىگىندە دارا شىقتى. 22 جاسىندا ازيا ويىندا­رىنىڭ جەڭىمپازى, 23 جاسىندا الەم جانە قۇرلىق چەمپيو­نات­تارىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى اتاندى. 24 جاسىندا وليمپيا ويىندارىندا كۇمىس مەدالدى موينىنا ءىلدى. بار-جوعى بەس جىل عانا ۋاقىت! رەكورد­تىڭ «كوكەسى» وسى ەمەس پە؟! راسىندا دا, مۇحتارحان دىل­دا­بەكوۆ­تىڭ وسى تولاعاي تابى­سىنا تاڭ­دانباۋ مۇمكىن ەمەس.