شىڭعا ورمەلەۋ سپورتى – ەلىمىزدە بەلسەندى دەمالىستىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان جاڭا ءتۇرى. شىڭدار مەن جارتاستارداعى ارنايى جابدىقتالعان باعدارلار ەۋروپاداعىداي كوپ بولماسا دا, ولاردىڭ قاتارى اۋەسقويلاردىڭ تالاپ-تالپىنىسىنىڭ ارقاسىندا جىل سايىن جاڭا نىسانمەن تولىعۋدا. تابيعات جاراتقان «جاندى» جارتاستارعا ەركىن ورمەلەۋدىڭ كاسىبي سپورتشىلارمەن قاتار, بەلسەندى دەمالىستى تاڭدايتىن ساياحاتشىلار ءۇشىن دە تارتىمدىلىعى جوعارى.
شىڭعا ورمەلەۋ تاقىرىبى وزىڭىزگە تىم تاڭسىق بولعانىنا قاراماستان, وسى سپورت تۇرىمەن شۇعىلدانىپ, ءوزىڭىزدى سىناپ كورگىڭىز كەلسە, ەلىمىزدىڭ جاساندى قۇز-جارتاستارمەن جابدىقتالعان سپورت كەشەندەرىنە بارىپ, اتالعان سالامەن تانىسۋعا بولادى. شىڭعا ورمەلەۋدەن سپورت شەبەرى اتاعىنا ۇمىتكەر, الماتىلىق كلۋبتاردىڭ بىرىندە باعدارلاردى قۇرۋشى, جاتتىقتىرۋشى ۆالەري الەكسەەۆ وسى سالادا 10 جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتىپ, سۇيىكتى ءىسىن كوپشىلىككە ناسيحاتتاپ جۇرگەن ازامات.
– «ەۋروپالىقتار كوبىنەسە ءوز بەتىنشە «جابايى» ساياحاتتى تاڭداعاندى ءجون كورەدى. وسى تۇستا, ەلىمىزدەگى ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى ەندى-ەندى العا باسىپ, جاقسارىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, تۋريستەرگە جارتاستار مەن شىڭداردىڭ جاعدايى, كولىكپەن قامتىلۋى جانە دەمالىس ورىندارى جايىنداعى بار اقپاراتتى الدىن الا جيناۋعا كەڭەس بەرەمىز. ەگەر ساياحات جان-جاقتى ءارى ساۋاتتى جوسپارلاناتىن بولسا, جوعارىدا اتالعاننىڭ ەشبىرى قيىندىق تۋعىزبايدى. كەرىسىنشە, تابيعات اياسىندا تىنىعىپ, قاپتاعان قاربالاستان بوي جازۋعا كەرەمەت جاعداي جاسايدى, – دەيدى ول.
قازاقستانداعى ەڭ تانىمال ءارى قولجەتىمدى شىڭدى ايماقتار الماتى ماڭىنا شوعىرلانعان. ىلە الاتاۋىندا ورمەلەۋگە ارنالعان ءۇش ءىرى سەكتور بار. ولار: بۋتاكوۆ سارقىراماسى, تۇيىقسۋداعى مەكتەپ جارتاسى جانە وكتيابرەنوك شىڭى.
بۇرىندارى بۋتاكوۆ سارقىراماسىنىڭ شىڭىنا تەك جوعارى ساقتاندىرۋ ارقىلى ورمەلەگەن. ۆالەري الەكسەەۆتىڭ ارقاسىندا سوڭعى جەتى جىل بويى تومەنگى ساقتاندىرۋعا بەيىمدەلگەن (قيىندىعىنا قاراي) 12 باعدار ۇيىمداستىرىلدى. جولدار ايتارلىقتاي كۇردەلى, 6b+ جانە ودان دا جوعارى ساناتتارعا جىكتەلىپ, تاجىريبەسى از سپورتشىلارعا ارنالماعان. ۆالەريدىڭ ايتۋى بويىنشا ايماقتىڭ الەۋەتى جاقسى جانە ۋاقىت وتە كەلە بۇل جەردە جاڭا جولدار پايدا بولۋى ابدەن مۇمكىن. تۇيىقسۋداعى مەكتەپ جارتاسىنا رەسەيلىك شىڭعا ورمەلەۋشى الەكساندر كلەنوۆ ون جىلدىق قاجىرلى ەڭبەگىن ارناعان. سونىڭ ناتيجەسىندە كۇردەلىلىگى 5س-دان باستالىپ 6س-عا جەتەتىن بەس جول سالىندى. ولار شىڭعا ورمەلەۋ سپورتىنا جاڭادان قادام باسقان جاندار ءۇشىن كەرەمەت جاتتىعۋ الاڭىنا اينالدى. بۇل جولدار ورمەلەۋ تەحنيكاسىن ۇيرەنىپ, جەتىلدىرۋگە وتە ىڭعايلى.
مەكتەپ جارتاسىنىڭ وڭ جاعىندا ءارتۇرلى كۇردەلىلىك ساناتىنا جىكتەلەتىن جەتى باعدارى بار وكتيابرەنوك شىڭى ورنالاسقان. ەڭ قاراپايىمى – 5س بولسا, ەڭ قيىنى – 8ا. سوڭعىسى قازاقستانداعى ەڭ جوعارعى كۇردەلىلىك كورسەتكىشىنە يە. مۇنداعى تاۋ جىنىستارى ورمەلەۋگە وتە قولايلى – مۇز دا, قار دا جوق.
شىڭعا ورمەلەۋ ءۇشىن ەڭ وڭتايلى كەزەڭ شىلدە-تامىز ايلارىنا تۇسپا-تۇس كەلەدى. بار قازاق دالاسىن اپتاپ ىستىق جايلاعان ۋاقىتتا, بۇل جەر سالقىن سامالى مەن سايا بولار كولەڭكەسىمەن ەلىكتىرەدى. قىركۇيەك-قازان ايلارىندا ساياحات مەرزىمىن اۋا رايىنا قاراي يكەمدەۋگە بولادى.
ۇلكەن الماتى كولىندەگى بوۋلدەرينگ (ساناۋلى توسقاۋىلدار ارقىلى شىڭعا ورمەلەپ جەتۋ) جايلى ەرەكشە ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل جەردىڭ سۇلۋلىعى سونشا, كوز تويماس تابيعات پەن الپىلىك شالعىندار قوس الاقانىڭىزعا سىيىپ كەتكەندەي عاجاپ كۇيگە بولەنەسىز. بۇل باعدارلار نەگىزىنەن تاجىريبەلى سپورتشىلارعا ارنالعان.
ىلەدەگى تامعالى تاس جارتاسى
شىڭعا ورمەلەۋدىڭ ەڭ تانىمال ورىندارىنىڭ ءبىرى – الماتىدان 110 شاقىرىم قاشىقتا, ىلە وزەنىنىڭ شاتقالىندا ورنالاسقان تامعالى تاس جارتاستارى – وتاندىق شىڭعا ورمەلەۋ سپورتىنىڭ تاريحى باستالعان ەڭ كونە نىسانداردىڭ ءبىرى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ وزىندە تامعالى تاس الپينيستەر مەن شىڭعا ورمەلەۋشىلەردىڭ نازارىنا ىلىككەن. بۇعان دەيىن شىڭعا ورمەلەۋ جەكە سپورت ءتۇرى رەتىندە قابىلدانباي, الپينيستەر دايىندىعىنىڭ مىندەتتى بولىگى عانا بولاتىن. سپورتشىلار شىڭدارعا تەك جوعارى ساقتاندىرۋمەن شىققان. بىراق زامان وزگەردى. سوڭعى ونجىلدىقتا تومەنگى ساقتاندىرۋمەن ورمەلەۋ ءورىس الىپ كەلەدى. قازىردە وسى وڭىردە ەڭ جاڭا زاماناۋي قۇرالداردى قولدانۋ ارقىلى 50-گە جۋىق باعدار سالىنعان. بۇل جولداردى الپينيست كيريلل بەلوتسەركوۆسكي اشقان. 2013 جىلدان بەرى سپورتشى جىل سايىن جاڭا جول قۇرىپ, اتالمىش سپورتتىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ ءجۇر. باعدارلار ەڭ قاراپايىمنان باستاپ, 7س, 7س+ كۇردەلىلىك دەڭگەيىنە دەيىن تۇرلەنەدى. تاڭداۋ ءوز ەركىڭىزدە!
شالعايدا جاتقان ايماققا تەك اۆتوكولىكپەن جەتۋگە مۇمكىندىك بار. دۇكەن مەن اۋرۋحانا 40 شاقىرىم قاشىقتاعى قاپشاعايدان عانا تابىلادى. شاتىر قۇرۋدىڭ قىر-سىرىن ەرتەرەك مەڭگەرىپ العان دۇرىس, سەبەبى باسقا ورنالاسۋ ورنىن تابۋىڭىز ەكىتالاي. ۇيالى بايلانىس تەك جول بويىندا عانا قولجەتىمدى, باسقا جەردە وركەنيەتتىڭ وسى يگىلىگىنەن دە قۇر قالۋىڭىز عاجاپ ەمەس. تامعالى تاستا شىڭعا ورمەلەۋگە ەڭ قولايلى ۋاقىت – ناۋرىز-مامىر جانە قىركۇيەك-قازان ارالىعىندا.
بەكتاۋ اتا – ۇزدىك بوۋلدەرينگ الاڭى
بەكتاۋ اتا – قازاق جازىعىنىڭ قاق ورتاسىنداعى تاۋلى ايماق. قاراعاندى وبلىسىندا, بالقاش قالاسىنان سولتۇستىككە قاراي 70 شاقىرىمدا ورنالاسقان. وسىناۋ «سارعىلت تاباق» عارىشتان دا ايقىن كورىنەدى دەسەدى. تولقىندى تۇردە قالىپتاسقان تاۋ جىنىستارى بوۋلدەرينگپەن اينالىسۋعا تاپتىرماس ورىن. بيىكتىگى دە وتە قولايلى – 5 مەترگە دەيىن. الاڭدارى جازىق.
– «شاتىرلاردى قاي جەرگە تىكسەڭىز دە, جارتاستارعا وتە جاقىن بولادى. باعدارعا جەتۋ ءۇشىن بار بولعانى 5 مينۋت شىعىندايسىز. ەڭ الىس دەگەندەردىڭ وزىنە 40 مينۋتتا جەتۋگە بولادى. بەكتاۋداعى ورمەلەۋ باعدارلارى جىل سايىن كوبەيۋدە. قازىرگى تاڭدا ءبىز ءوزىمىز اشىپ, تازارتىپ, سىناپ كورگەن 50-دەن استام بوۋلدەرينگتىك جول بار. اۋماق وتە ۇلكەن. بوۋلدەرينگتى دە, حايكينگتى (بەلگىلەنىپ دايىندالعان سۇرلەۋدى بويلاپ جاياۋ ءوتۋ) دە, crack ورمەلەۋدى (شىڭداعى جارىقتار ارقىلى ورمەلەۋ) دە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىپ, وركەندەتۋ ءۇشىن ءبارى بار. مۇمكىندىكتەر دە جەتەرلىك! بەلسەندى كەزەڭ ساۋىردە باستالىپ, ماۋسىمنىڭ باسىنا دەيىن جالعاسادى. كەيىن ماسا بۇلتتاي ءتونىپ, كۇن رايى دا شىداتپاستاي ىستىققا ۇلاسىپ كەتۋى ىقتيمال. قىركۇيەكتىڭ ورتاسى مەن قاراشانىڭ سوڭىنا دەيىن «التىن ماۋسىمنىڭ» قۇرمەتىنە بەكتاۋ اتاعا قايتا كەلسەڭىز, ەش وكىنبەيسىز», دەيدى ۆالەري الەكسەەۆ.
تۇيىندەيتىن بولساق, قازاقستاندا شىڭعا ورمەلەۋ ماۋسىمى ايتارلىقتاي ۇزاق جالعاسادى. جازدىڭ كۇنى اپتاپ پەن قاپىرىقتان بوي تاسالاپ, تاۋدان پانا تابا الاسىز. كۇزدە ەش الاڭسىز دەمالىس ورتالىقتارىن قايتا دالالى ولكەگە «كوشىرۋگە» بولادى.
جوعارىدا ءسوز بولعان ورىندارعا قوسا, اقمولا وبلىسىنداعى ونعا جۋىق ورمەلەۋ باعدارى بار ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتىق ايماعىن, تۇركىستان وبلىسىنداعى ماشات شاتقالى مەن سايرام-وگەم جوتاسىن اتاپ وتۋگە بولادى. شىڭعا ورمەلەۋ سپورتىنا قاجەتتى باعدارلار مەن ساقتاندىرۋ جاعدايى قاجەت دارەجەگە جەتە قويماعانىمەن, بۇل اۋدانداردىڭ دا دامۋ الەۋەتى وتە جوعارى دەپ باعالانادى.
...ماۋسىمارالىق كەزەڭدە سپورتشىلار دا, اۋەسقويلار دا ارنايى ماشىقتانۋ ورتالىقتارىنداعى جاساندى قۇز-جارتاستاردا ءوز دايىندىقتارىن ۇشتاپ, بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرا الادى. مۇنداي سپورتتىق ورتالىقتار نۇر-سۇلتاندا, الماتىدا, قاراعاندىدا جۇمىس ىستەيدى. باسقا قالالاردا ءتۇرلى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە قاراستى ارنايى زالدار جابدىقتالعان. سول سەبەپتى شىڭ باسىنا جەتكىزەر جاتتىعۋ «جولى» ماۋسىم دا, ورىن دا تالعامايدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ۋاقىتى كەلگەندە بىردەن تابيعي «جاندى» شىڭدار مەن جارتاستارعا قاراي بەت بۇرعان ءجون. شىڭعا ورمەلەۋ – تابيعاتپەن سىر بولىسەر سۇحبات, ورتاق ويلى جاندارمەن جولىقتىرىپ, كۇش-جىگەردى بايقاتار سىناق.