اگرارلىق سەكتوردى عىلىم وركەندەتەدى

ماسەلەن, الاقانداي جەرى بار دانيا, نيدەرلاند سەكىلدى ەلدەر جىلىنا جۇزدەگەن ملرد دوللاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساتادى. ال بىزدەگى ەكسپورت كولە­مى ولاردىڭ شىعارعان ونىم­دەرىنىڭ وننان ءبىر بولىگىنە دە جەتپەيدى. سوندىقتان الەمدىك دەڭگەيدە باسەكەگە ءتۇسۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋعا ءالى ەرتە.

الىسقا بارماي-اق ءوزىمىز مۇشەسى بولعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا اڭگىمە قوزعايىق. بۇل وداق­تا بىلتىر قىركۇيەك-قازان اي­لارىندا 101,3 ملرد دوللار­دىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. 2018 جىل­دىڭ اتالعان مەرزىمىمەن سالىس­تىر­عاندا ءونىم كولەمى 3 پايى­ز­عا وسكەن. ارمەنيا – 1 ملرد 247,8 ملن, قىرعىزستان – 2 ملرد 760 ملن, بەلارۋس – 8 ملرد 970,7 ملن, قازاقستان – 11 ملرد 866,4 ملن, رەسەي – 76 ملرد 503,8 ملن دوللاردىڭ ءونى­مىن ءوندىردى. قاراساڭىز, قاي ەل­دىڭ بولسىن قازاقستاننان كەم­دىگى جوق. قايتا بىزدەن جەر كولە­مى ون ەسە, حالىق سانى ەكى ەسە كەم بەلارۋس ەلىنىڭ اۋىل شا­رۋا­شىلىعىنداعى جاعدايى مىعىم ەكەنىن باعامداۋعا بولادى.

سوندا ءبىزدى ارتقا تارتقان نە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ارينە جەتىسپەي جاتقان دۇنيە كوپ. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ اگرارلىق سەكتورىنا جاڭا تەحنولوگيالار ءجيى ەنگىزىلۋدە. بىزدە تەحنيكا مەن تەحنولوگيا تاپشى, جول قاتىناسى دا ناشار. بۇگىنگىنىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى ينتەرنەت تە اۋىلعا دۇرىس بارىپ تۇرعان جوق. مىنە, وسى كوپ جەتىسپەۋشىلىكتىڭ اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ العى شەبىندە ناقتى ەڭبەكپەن شۇعىلدانىپ وتىرعان ادامداردا زاماناۋي عىلىم مەن ءبىلىم جەتىسپەۋشىلىگى جىلدار وتكەن سايىن ايقىن كورىنە باستادى.

ارينە شارۋالار مەن ديقان­داردىڭ مال باعۋ, ەگىن ەگۋ تا­جىريبەسى بار. بىراق قۇبىل­­مالى زاماندا ول ەسكىرىپ قالعا­نى سەزىلە­دى. باستى كىلتي­پان – تاجىري­بە­نىڭ جاڭا تەحنو­لو­گيا­لاردىڭ كەلۋىنە جول اشا الماۋىندا, قايتا ولاردى كەرى سەرپۋىندە.

اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءبى­لىم­­نىڭ جەتىس­پەي­تىنى بۇرىن باي­قالا قويمايتىن. سەبەبى شارۋا­شىلىقتاردىڭ كوبى ۇساقتالىپ, ءۇي قاسىنداعى شارۋاشىلىق دەڭ­گەيىنە ءتۇسىپ كەتتى. ءتىپتى كو­لە­مى ەداۋىر قوجالىقتارداعى 100-150 باس سيىر مەن 700-800 باس قويعا بولا مامان ۇستاۋدىڭ قا­جەتى جوقتاي كورىنەتىن. بىراق ءومىر ءوز ورنىندا تۇرعان جوق. اۋىل شارۋا­شىلىعىنا جاڭا­لىق­­تار ەنگىزۋ جاعى­نان الەم ەل­دەرى العا باسىپ كەلەدى. شەت مەم­­­لە­­كەت­تەر اۋىل شارۋاشى­لى­­عىندا جاڭا تەحنو­لوگيالار مەن ءادىس-تاسىلدەردى پايدا­لانۋ­­عا ۇمتىلىپ وتىر. دامىعان ەل­دەر­دىڭ فەر­مەر­لەرى بۇل سالادا ءبىلىم­­دى ەڭسەرىپ, ەندى عى­لىم جولىنا ءتۇسىپ بارادى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ شا­­رۋا­­لارى سوڭعى وتىز جىلدا بار بىلىمىنەن ايى­رىلىپ قالدى. تۇ­بىندە بۇل ماسەلە سالا­نىڭ دامۋى ءۇشىن باستى كەدەرگىلەر­دىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. ويت­كەنى ءب­ى­لىمى جوق ادام ءبىلىم­نىڭ ارعى جا­­عىن­­دا تۇرعان عىلىمدى قايتپەك؟!

وسى رەتتە احمەت بايتۇر­سىن­­­ ۇلىنىڭ ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن: «قازاق جەرىندەگى شارۋاشىلىق ءىس – مال باعۋ مەن ەگىن ەگۋ. مال باعۋ – قازاقتىڭ كوپ­تەن ىستەپ كەلە جاتقان ءىسى, اتاكاسىپ. مال باعۋ جايىن ەش­كىم­نەن ۇيرەنبەي-اق, ءوزىمىز دە بىلە­مىز دەپ ءجۇر. قازاق مال باعۋ جا­يىن بىلمەيدى دەپ ءبىز دە ايتپاي­مىز. بىراق ءبىلىم دارەجەسى نەشە قابات. قازاقتىڭ مال ۇستاۋ تۋرا­سىنداعى ءبىلىمى ەڭ تومەن قابا­تىندا. قازاقتىڭ بۇل ءبىلىمى جەر­دىڭ مولشىلىعىندا عانا ءبىلىم بولىپ ءجۇر. جەر تارىلسا, بۇل بىلىمىمەن مال باعىپ كۇن كورۋگە بولمايدى»,  دەگەنى ءدال بۇگىنگە ارنالعانداي ومىرشەڭ قالپىندا.

بۇل ولقىلىقتى مەملەكەت تە ءتۇسىنىپ وتىر. سوندىقتان جىلما-جىل جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى مامان­دىقتارىنا گرانتتاردى مولىنان ءبولىپ, جاس­تاردى وقۋ ىسىنە شاقىرۋدا. بىراق ناتيجەلى ءىس كورىنبەي كەلەدى. نەگە؟ مۇنىڭ سەبەبىن بىزگە «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ» كەاق باسشىسى تولەۋتاي راحىمبەكوۆ ءتۇسىندىردى.

ونىڭ ايتۋىنشا, اگروونەر­كاسىپتىك كەشەندى رەتتەۋ ماسەلە­لەرى بويىنشا  اۋىل زاڭ­نا­ماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسى­عان سايكەس اگرارلىق سالا بويىنشا گرانتپەن وقيتىن تۇلەكتەر بۇدان بىلاي مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان اگرارلىق مەكەمەلەردە كەمىندە 3 جىل جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. جۇمىس ىستەۋ ءوڭىرىن انىقتاۋ بويىنشا شەكتەۋلەر جويىلعان.

اتالعان وزگەرىستەر اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ماماندىقتارى بويىنشا وقۋدى تامامداعان اۋىل تۇرعىندارى قاتارىنداعى ازاماتتارعا كۆوتامەن جۇمىسقا ورنالاسۋعا جانە وڭىر­لەر­دى كاسىبي كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭ­گەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق بۇگىنگى تاڭدا ەلى­مىزدىڭ اگروونەركاسىپ كە­شە­­نىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىل­دارعا ارنال­عان مەملەكەتتىك باع­دارلاماسىنا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جوباسى ازىرلەندى. اتالعان ماسەلە وسى جوبادا دا قاراستىرىلماق.

– قاي زاماندا دا كەز كەلگەن سالانىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ دامىتۋشى كۇشى عىلىم ەكەنى بارشاڭىزعا ءمالىم. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭا دەڭگەيگە الىپ شىعا الاتىن جالعىز باعىت بار. بۇل – اگ­رار­لىق عىلىمنىڭ دامۋىنا جول اشۋ. اگرارلىق سالاداعى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جانە ءوندىرىستىڭ باسىن قوسىپ, اگروسەكتوردىڭ قارقىندى دامۋىنا قىزمەت ەتۋ – ءبىزدىڭ اگرارلىق ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى. اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا سەكتورىنا اينالۋى كەرەك, – دەيدى ت.راحىمبەكوۆ.

اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى­نىڭ ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق بازاسى 280 مىڭ گەكتار جەر ۋچاسكەلەرىن, اۋما­عى 1 400 مىڭ شارشى مەتر عيماراتتار مەن قۇرى­لىس­تار­­دى قامتيدى. 5 مىڭ اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى تەحنيكاسى مەن اۆ­توكولىك, 7 مىڭ­نان استام زەرت­حانالىق جابدىق بار. ور­تا­لىق قۇرامىنا 40 ەنشىلەس ۇيىم مەن 35 فيليال, سونىڭ ىشىندە 3 اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت, 13 عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋ­تى, 3 عى­لى­مي ون­دى­رىستىك ورتا­لىق, 18 اتس جانە تش, 3 سەر­ۆيس­­تىك كو­م­پانيا ەنگەن. ۇلتتىق اگ­رار­­لىق عىلى­مي-ءبىلىم بەرۋ ورتا­لى­عى­نىڭ  قىزمەتى عىلىم­­دى, ءبىلىم­دى جانە ءوندىرىستى بىرىك­تىرۋگە ب­اعىت­­تالعان. قازاقستان ورگا­ني­كالىق ءونىم ءوندىرۋ جانە ەكسپورتتاۋ بويىنشا الەمدە جەتەك­­شى ەل بولۋدىڭ ۇلكەن الەۋە­تىنە يە. ورتا­لىق مىنە, وسى الەۋەت­تى اشۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەۋدە.

ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشى­لىعى بولاشاق­تا ءوزىن ءوزى اسى­راۋعا دا, سونىمەن قاتار باس­قا سالالاردىڭ دامۋىنا دەم بەرۋگە دە قابى­لەتتى. بارلىق ماسەلە وسى ءىستى دۇرىس ۇيىم­داستىرا بىلۋدە جانە جەڭ ۇشىنان جالعاس­قان سىبايلاس جەمقورلىقتى اۋىز­دىق­تاۋدا تۇر. تولەۋتاي راحىم­بەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ شەتەلگە شىعاراتىن ەكسپورتتىق ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 48 ملرد دوللار بولسا, اۋىل شا­رۋاشىلىعىنىڭ وسىعان قوس­قان ۇلەسى بار بولعانى 3 ملرد دول­لاردى عانا قۇراپ وتىر. بۇل – وتە از. ءبىز ونى الداعى ۋاقىت­تا 20 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزە الامىز. ونىڭ جول­دارى بىزدە بار. تەك ءىستى دۇرىس ۇيىم­داستىرۋمىز جانە جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋىمىز قاجەت. مىنە, سول كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوزىن عانا اسىراپ قويماي, باسقا دا سالالاردىڭ دامۋىنا دەم بەرەدى. ماسەلەن, اۋىل شارۋا­شىلىعىندا اشىلعان 1 جۇمىس ورنى باسقا سالالاردا 7-8 جۇمىس ورنىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپ بولا الادى ەكەن, ەگەر دۇرىس ساياسات جۇرگىزە بىلسەك.

ارينە اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە بولماس. نەگىزىندە ەل ىشىندە سوڭعى كەزدەرى پايدا بولا باستاعان جاعىمدى جاڭا­لىقتار دا بار. ماسەلەن, استىق­تى وبلىستاردا كەيبىر شارۋا­شىلىقتار ونىڭ ءار گەكتارىنان 40-50 تسەنتنەردەن, ءتىپتى ودان دا جوعارى ءونىم الۋدا. اتاپ ايتساق, قاراعاندى وبلىسىنىڭ «نايدوروۆ شارۋاشىلىعى» جشس عالىمداردىڭ كەڭەسىن ۇستانا وتىرىپ 1 گەكتاردان 55 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. شىعىس قازاقستاندا ءبىر شارۋاشىلىق ءار سيىردان كۇنىنە 80 ليتر ءسۇت ساۋىپ وتىرسا, سۋ تاپشى اتى­راۋ وبلىسىنىڭ فەرمەرى 150 گەكتار جەردە الما باعىن جاي­قال­­تىپ وسىرەدى. جامبىل وبلى­سى­نىڭ ايشا ءبيبى اۋىلىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىن بى­رىك­تىرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى كوو­پە­راتيۆى ءسۇت تاپسىرۋدى جاقسى جولعا قويعان. ەسەپتەپ كورسەك, ءار قاتىسۋشى وسىدان عانا ايىنا ورتا ەسەپپەن 150 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تابىس تابادى ەكەن.

مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعى – ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ەنە باستاعان جاڭا تەح­نولوگيالاردىڭ بەرىپ وتىر­عان مۇم­كىندىگى. ايتپەسە, سوڭعى 65 جىلدان بەرى ەلىمىزدە استىق­تىڭ جىل سايىنعى شىعى­مى ورتا ەسەپپەن العاندا 13 تسەنتنەردەن اسقان ەمەس. ەندى جاڭا تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەن­گى­زۋگە جاعداي تۋعىزۋ ارقىلى وسى سەڭ­دى بۇزۋ­عا بولادى. ەگەر ءىستى دۇ­رىس ۇيىمداس­تىرا بىلسەك, ەلى­­مىز­دىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى اۋىل حال­­قى­نىڭ قولىن باقۋات­تى تۇر­مىسقا جەتكىزە­تىن ەكونو­مي­كانىڭ كوشباسشى سالاسىنا اينالماق.

بۇل ءىستىڭ العاشقى قارلى­عاش­تارى سوڭعى ۋاقىتتا كورىنىس بەرە باستادى. 2018 جى­لى 12 شارۋا قوجالىعى مەن 3 قۇس فابريكاسى تسيفرلان­دى­رۋ­عا كوشىرىلىپ, مال شارۋا­شىلى­عىنا بەيىمدەلگەن 12 قو­جا­لىق «smart-فەرما» مارتە­بە­­سىنە يە بولعان ەدى. 2019 جى­­لى اۋىل شارۋاشىلىعى مي­­­نيستر­لىگى اگرارشىلار مەن ءىت قاۋىمداستىقتار اراسىن­داعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قام­تا­­ما­سىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىس­تى جال­عاس­تىردى. جىل قورىتىن­دى­سى بو­يىن­شا وسىمدىك شارۋا­شى­لى­­عىن­دا قوسىمشا 16 «تسيفرلى» شا­رۋاشىلىق, ال مال شا­رۋا­شى­لىعىندا 6 smart-فەر­ما پايدا بولدى. ءسويتىپ ەلى­مىز­دە كومپيۋتەرلىك جۇيەلەر ار­قىلى اۆتوماتتاندىرىلعان اۋىل شا­رۋا­شىلىعى كاسىپورىن­دارى­نىڭ جالپى سانى 49-عا جەتتى.

وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ اۋىل شا­رۋاشى­لى­­عىن­­دا عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋ باعى­تىن­­داعى تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, ۇستى­مىز­دەگى جىلدان باستاپ عىلىمي-زەرتتەۋ­لەر­دى قارجىلاندىرعان شارۋالاردىڭ شىعى­­نى وتەلەتىن بولادى. اگروبيزنەستىڭ جانە وسى سالاداعى عالىمداردىڭ ءوزارا قىزى­عۋ­­شى­لىق­تارىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى سالالىق زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ وتىر. جاڭا زاڭعا سايكەس اگرو­بيزنەس ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجى­­ري­بەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىس­تار جۇرگىزۋگە جاڭا سۋبسيديا قاراس­تىرىلادى. ەرەجەگە ساي­كەس اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ون­دىرۋشىلەرىنىڭ عىلىمي مەكەمە­لەردىڭ قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋعا جۇمسالعان شىعىندارىنىڭ 80 پايىزى مەملەكەت تاراپىنان وتەلەتىنى انىقتالعان. بۇل جاعدايدا سۋبسيديا الۋشى شارۋالار تاراپىنان بىرلەسە قار­جى­لاندىرۋعا تەك 20 پايىز عانا قارجى جۇمسالادى.

بۇل ءىستىڭ الداعى ۋاقىتتا اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋعا پاي­داسى مول بولماق. ويتكەنى ت.را­حىم­بەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىزدە عىلىمي باي مۇرا بار, سون­داي-اق وتاندىق اگرارلىق عىلىم جۇرگىزگەن جۇمىستارعا لايىقتى باعاسىن بەرۋ كەرەك. بىزدە عىلىم بار جانە ول تاجى­ريبەلى ناتيجەگە جۇمىس ىس­تەي الادى. الايدا قازىرگى كەزدە مو­يىن­داۋىمىز كەرەك, بۇل سال­اداعى تيىمدىلىك ءتيىس­تى دەڭ­گەيدە ەمەس. ەكىنشى جا­عى­نان قارا­عاندا, عىلىم بيزنەس قاجەت­تى­لىگىنەن اجىراپ قالعان. عىلى­مي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىنىڭ تەك 8 پايىزى وندىرىسكە ەنگىزىلەدى.

ت.راحىمبەكوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, باس­تى پروبلەما – وندىرىسكە عىلىمي-زەرت­تەۋ­لەر ناتيجەلەرىن ىلگەرىلەتۋگە ىقپال ەتەتىن ينف­راقۇرىلىمنىڭ, يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە بولماۋى. كادرلىق پروبلەمالار دا بار.