ادام ساۋداسى: قۇلدىق قۇردىمعا كەتكەن جوق

قۇلدىق بارىن مويىنداعىمىز كەلمەگەنىمەن زاماناۋي قۇلدىق تۋرالى ايتپاۋعا بولمايدى. ونى كەي­دە نەو-قۇلدىق دەپ تە ايدارلاپ جاتامىز. «Walk Free» اتتى حالىقارالىق تاۋەلسىز قۇقىق قور­عاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, الەم­دە ءالى دە 40 ملن-نان استام ادام قۇل­دىقتىڭ قۇربانى بولىپ وتىر. دۇ­نيە جۇزىندە قارۋ-جاراق ساتۋ مەن ەسىرتكى بيزنەسىنەن كەيىن كولەڭكەلى بيزنەستىڭ «كوسەگەسىن كوگەرتەتىن» دە وسى قۇلدىق, ادام ساۋداسى. ياعني سۇرانىس بار دەگەن ءسوز. سۇرا­نىس بولعان سوڭ تۇتىنۋشىنىڭ قا­جە­تىن وتەيتىن ساۋ­داگەر دە تابىلادى. بۇل – زاڭدى قۇبىلىس. الايدا قاي ادام ءوز ەر­كىمەن قۇل بولۋعا كونە قوي­سىن؟ سوندىقتان قىلمىسكەرلەر ەڭ الدىمەن ادامداردى الداپ-ارباۋ, ۇرلاۋ قادامدارىنا ءجيى باراتىن كورىنەدى.

ۇرلاۋ دەمەكشى, بۇگىندە ەلى­مىزدە حابار-وشارسىز كەتكەندەر, جوعالعاندار سانى 1200 ادامعا جەتىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە 22 با­لا بار. كوپ جاعدايدا قىزمەتتىك سا­پار­عا, ماۋسىمدىق جۇمىستارعا, رەيستەرگە (كولىك ايداپ بارۋ, جۇك تاسىمالداۋ) اتتانعان ەر ازاماتتار قايتىپ ورالمايتىن كورىنەدى. ايەل ازاماتشالار بولسا كوبىنە ىشىمدىككە سالىنىپ ءجۇرىپ ءىز-ءتۇسسىز جوعالادى ەكەن. بالالار اراسىندا مۇنداي وقيعالار وتباسىنداعى جايسىزدىق (اتا-انالارىنىڭ ىشىم­دىككە سالىنۋى, ولارمەن ءجيى ارازداسۋى) كەزىندە ورىن الىپ جاتادى.

وسى ادام ساۋداسى ماسەلەسىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دا كوتەرىپ وتىر. «ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس مəسەلەسى دە كۇن تəر­تىبىنەن تۇسپەيدى. بۇل جاعىنان قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىم­داستىق الدىنداعى جاعدايى اي­تارلىقتاي ەمەس. قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارى مۇنداي قىلمىستاردى تەرگەۋ ءرəسىمىن جەتىلدىرە ءتۇسۋى كەرەك. وسىعان وراي سوت تəرتىبىمەن قاتاڭ جازا قولدانىلۋى قاجەت. بۇل ماڭىزدى مىندەت مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلىن تالاپ ەتەدى», دەدى پرەزيدەنت.

وكىنىشكە قاراي, ادام ساۋداسى جاسى­رىن قىلمىس تۇرىنە جات­قىزىلا­تىندىقتان, ونىڭ ناقتى قاي وڭىردە, ەلىمىزدىڭ قاي وبلىسىندا جاسالاتىنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. نەگە؟ سەبەبى, ساۋدا جىنىستىق ەكسپلۋاتاتسيا ماقساتىندا جاسالعان كەزدە قىزدار جەزوكشەلىككە تارتىلىپ, ءىرى قالالاردا ينتيمدىك قىزمەت كورسەتە باستايدى ەكەن. ال قىلمىسكەر ءزابىر كورۋشىنى جۇمىسقا تارتۋدى كوزدەگەن بولسا, كەرىسىنشە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە, قىستاقتارعا جەتكىزەتىن كورىنەدى.

كەيىنگى جىلداردا شەتەلگە ەكسپلۋاتاتسيالاۋ ماقساتىندا قازاقستان اۋماعىنان باس-اياعى 15 تۇلعا شىعارىلعانى بەلگىلى بولدى. وتكەن جىلى ەلىمىزدە وسى ادام ساۋداسىمەن اينالىسقان ەكى قىلمىستىق توپ بارى انىقتالدى. سونىڭ ءبىرى ادام اعزاسىن ساۋدا­لاسا, كەلەسى توپ قىزداردى جەزوك­شەلىككە تارتۋ ماقساتىندا پريتون ۇيىمداستىرۋمەن, جەڭگە­تاي­لىقپەن اينالىسىپتى. ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كەيىنگى جىلداردا وتانداستارىمىزدى باحرەين, تۇركيا جانە وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىنە ساۋدالاماق بولعان­داردىڭ جولىن كەسىپتى. بۇل رەتتە وتانداستارىمىزدىڭ سىرتقى ادام ساۋداسىمەن قاتار, ىشكى احۋال­ دا كوڭىل كونشىتەر ەمەس. ياعني, ەل ىشىندە دە ادام ساۋداسىمەن اينالىساتىندار بار. بيىلدىڭ وزىندە ەلىمىزدە ادام ساۋداسىمەن اينالىسقان 26 ازامات جاۋاپقا تارتىلىپ وتىر.

جىل سايىن ىشكى ىستەر ورگان­دارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەلىمىزدە جانە شەت مەملەكەتتەردە ادام ساۋداسىنىڭ قۇربانى بولعان سەكسەنگە جۋىق تۇلعانى انىقتايدى. ءار جىلدا ەلىمىزدە  ادام ساۋداسىنا بايلانىستى 180 قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. ءتىپتى قىلمىستىڭ وسى تۇرىنە قاتىستى فاكتىلەر كارانتين كەزىندە دە انىقتالىپ وتىرىپتى. ونداي قۇلدىقتىڭ قۇرباندارى اراسىندا وتانداستارىمىز دا, شەتەل ازاماتتارى دا بار. سونىڭ 90%-ى قازاقستاندىق بولسا, قالعان 10%-ى شەتەل ازاماتتارى كورىنەدى.

«بۇگىندە ادام ساۋداسى حالىق­ارالىق ماسەلەگە اينالىپ وتىر. وسى قىلمىستىڭ سالدارىنان ادامنىڭ ەڭ باستى قۇقىعى اياق استى بولۋدا. وكىنىشكە قاراي, قىلمىستىڭ وسى تۇرىنە قاتىستى فاكتىلەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تىركەلۋدە. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە ءىىم بارىنشا نازار اۋدارىپ كەلەدى. وسى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا  دا ايت­قان بولاتىن», دەدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كريمينالدىق پو­لي­تسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى دۋمان تاەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ادام ساۋداسى كۇشتەپ جۇمىسقا جەگۋ, جىنىستىق ەكسپلۋاتاتسيا, كامە­لەتتىك جاسقا تولماعانداردىڭ ساۋداسى, قايىرشىلىقپەن اينا­لىسۋعا كۇشتەۋ, ادام اعزاسىن ساۋدالاۋ تۇرىندە كورىنىس تاۋىپ كەلەدى. وسى قىلمىس تۇرلەرىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە ارنايى مەحانيزم دە جولعا قويىلىپتى. ونىڭ قۇرامىندا زاڭنامالىق, پروفي­لاكتيكالىق جانە تاجىريبەلىك شارالار بار. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ قىل­مىس­تىق كودەكسىنىڭ 8-بابىندا ادام ساۋداسى مەن ەكسپلۋاتاتسياسىنا قا­تىس­تى جاۋاپكەرشىلىك كورسەتىلگەن. جازانىڭ ەڭ قاتاڭ ءتۇرى رەتىندە وسىنداي زاڭبۇزۋشىلىققا بار­عان قىلمىسكەردى دۇنيە-مۇل­كىن تاركىلەي وتىرىپ 18 جىل­عا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قا­راس­تىرىلعان. اتالعان نورما­لارعا سوڭعى تۇزەتۋلەر 2019 جىلى جەل­توقسان ايىندا ەنگىزىلىپتى.

بۇعان قوسا ەلىمىزدە اعزا مۇشە­لە­رىنىڭ ساۋداسىنا, كامەلەتتىك جاسقا تولماعانداردىڭ ساۋداسىنا, جەزوك­شە­لىككە تارتۋعا قاتىستى جازا قاتاڭدادى. بۇگىندە ۇكىمەت جانىندا ارنايى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ۇسىنىستار بەرىلەدى. «ماسەلەن, ادام ساۋداسىنا قارسى 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان ۇكىمەتتىڭ پروفيلاكتيكالىق شارالار جوسپارى جۇزەگە اسىرىلادى. ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ قۇرىلىمىندا (مينيسترلىك پەن اۋماقتىق بولىم­شەلەردە) ادام ساۋداسىمەن كۇرەس جۇرگىزەتىن ارنايى بولىمدەر دە بار. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ادام ساۋداسى فاكتىلەرىنىڭ جولىن كەسۋ جانە الدىن الۋ شارالارىن ۇدايى قولعا الىپ كەلەدى. ينتەرنەت جەلىسى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە وزگە دە اقپارات كوزدەرى زەرتتەلەدى», دەيدى د.تاەۆ.

ماسەلەن, بيىلعى 10-12 قىر­كۇيەك كۇندەرى پوليتسيا ورگان­دارىنىڭ قوسىمشا كۇشتەرىن پايدالانا وتىرىپ ەلىمىزدە «ستوپ-ترافيك» اتتى كەڭ اۋقىمدى وپەراتسيا قولعا الىنعان ەدى. سول ءۇش كۇن ارالىعىندا ءتارتىپ ساقشىلارى ادام ساۋداسىنا قاتىستى 53 فاكتىنى انىقتادى. سونىڭ ىشىندە 1 فاكت كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالا­لار ساۋداسىنا قاتىستى بولسا, 2 فاكت ادام ساتۋعا, 3 فاكت كۇش­­­تەپ جۇ­مىسقا تارتۋعا, 6 فاكت جەزوك­شەلىككە يتەرمەلەۋگە, 41 فاك­تى جەزوك­شەلىكپەن اينالىسۋ ماق­ساتىندا پريتون ۇيىمداستىرۋعا نە­مەسە ۇستاۋعا, جەڭگەتايلىققا قاتىستى بولىپ وتىر. سونداي-اق وپەراتسيا اياسىندا جەزوكشەلىكپەن اينا­لىساتىندارعا ءۇي-جاي ۇسىن­عاندار مەن جەڭگەتايلىق بويىنشا 14 اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق انىقتالىپتى.

قىلمىستىڭ كۇشتەپ جۇمىسقا تارتۋ ءتۇرى كوبىنە-كوپ ەلدى مەكەن­دەردە ورىن الۋدا. ماسەلەن, اتال­عان وپەراتسيا كەزىندە اقتوبە وبلى­سىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى جاۋاپقا تارتىلدى. مۇندا كاسىپكەر 40 جاستاعى ازاماتتى ءۇش ايعا جۋىق مەرزىمدە ەركىنەن تىس جۇمىسقا جەگىپ كەلىپتى. شارۋا قوجا­لىعىنىڭ باسشىسى ءزابىر كورگەن ازاماتتى كۇندىز تراكتور ايداتىپ, تۇندە سيىر قورانىڭ كۇزەتشىسى رەتىندە پايدالانعان كورىنەدى. قۇلدىقتىڭ قۇرىعىنا ىلىككەن جاننىڭ تۇرمىس جاعدايى دا كوڭىل كونشىتپەيدى. جاتىن ورنى رەتىندە ول بىرەنشە اي جۇك كولىگىن پانالاپ كەلگەن ەكەن. وقيعا انىقتالعان بەتتە بىردەن كاسىپكەرگە قاتىستى ءىس قوزعالدى. ەلىمىزدەگى قىلمىستىق كودەكستىڭ 128-بابى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امال­دارى ءجۇرىپ جاتىر. ءۇش اي كولە­مىندە جاپا شەككەن ازامات وسى كۇنى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ادام ساۋداسىنىڭ قۇرباندارىنا ارنالعان ورتالىعىنا ورنالاستى­رىلىپ, ارنايى مامانداردىڭ باقى­لاۋىمەن قاجەتتى كومەك كورسەتىلىپ وتىر.

بۇل – ادامدى كۇشتەپ جۇمىسقا تارتۋعا قاتىستى ورىن العان جال­عىز وقيعا ەمەس. ماسەلەن, جام­بىل وبلىسى­نىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى وسى ءوڭىردىڭ ءۇش تۇرعىنىن زاڭسىز ەڭبەككە تارتىپ كەلگەن شارۋا قو­جالىعىن انىقتاپتى. وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنان بەرى ەكى ەر ادام مەن ءبىر ايەل ازاماتشا شارۋا قوجالىعىندا جۇمىسقا پايدالانىلىپ كەلگەن. ياعني ەر ادامدار اتالعان قوجالىقتا مال باققان بولسا, ايەل ازاماتشا ءۇي شارۋاسىنا سالىنىپتى. اتالعان ءىس بويىنشا دا تەرگەۋ امالدارى باستالىپ, قىلمىستىق كودەكستىڭ 126-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.

قىزىلوردا وبلىسىندا ەكى ەر ازامات ءبىر اپتا بويى قالادا­عى پاتەرلەردىڭ بىرىندە زاڭ بۇزۋ­شى­لىققا بارىپ, ايەل ازاماتشانى جىنىستىق ماجبۇرلەۋ ماق­ساتىندا كۇشتەپ ۇستاپ كەلگەن كورىنەدى. بۇگىندە ءزابىر كورگەن ايەل جۇزىقارالاردىڭ قولىنان بوساپ, زاڭ بۇزۋشىلارعا قاتىستى قىلمىستىق كودەكستىڭ 126-بابىنا سايكەس قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.

الماتىدا قالانىڭ جاس تۇرعىن­دارى كامەلەتكە تولماعان 16 جاس­تاعى قىزدى الداپ-ارباپ بەس اي بويى جەزوكشەلىككە يتەرمەلەگەنى انىقتالدى. كۇدىكتىلەر جاس قىزدىڭ مالىمەتىن ينتەرنەت جەلىسىنە ورنالاستىرىپ, ينتيمدىك قىزمەت كورسەتەتىنى تۋرالى جازىپتى. بۇل وقيعا بويىنشا دا تەرگەۋ امالدارى باستالىپ, قىلمىستىق كودەكستىڭ 134-بابى بويىنشا ءىس قوزعالدى.

بۇگىندە وسى ادام ساۋداسىنىڭ سالدارىنان ءزابىر كورگەن تۇلعا­لاردىڭ بارلىعىنا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان قولداۋ جاسالىپ, ارنايى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلدى.

شەتەل ازاماتتارىن ساۋدالاۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا اتالعان وپەراتسيا اياسىندا الماتى وبلىسىنداعى قورعاس, جامبىل وبلىسىنداعى قاراسۋ جانە تۇر­كىستان وبلىسىنداعى جىبەك جولى سىندى قازاقستان اۋماعىنا كىرۋ جانە شىعۋ پۋنكتەرىندە اۋقىمدى شارا قولعا الىندى. سونداي-اق الماتى مەن شىمكەنتتەگى كوشى-قون ورتالىقتارىندا ۆولونتەر­لەر ادام ساۋداسىمەن كۇرەس جۇر­­گىزەتىن ورگاننىڭ سەنىم تەلە­فوندارى (11616) بەدەرلەنگەن كوپ رەت قولدانۋعا بو­لاتىن رەس­پيراتورلىق بەتپەردەلەر, ادام ساۋداسى ماسەلەسىنە قا­تىستى جادىنامالار تاراتىپتى. بۇل اكتسيانى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىر­لەسىپ ۇيىمداستىردى. وعان ال­ماتىداعى ايەلدەر مەن بالالاردى الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق بەيىم­دەۋ ورتالىقتارى, تالدى­قور­­عانداعى اۋماقتىق ايەلدەردى قول­داۋ ورتالىعى, تاراز قالاسىنىڭ قو­عامدىق كوزقاراس ورتالىعى, شىم­كەنت قالاسىنىڭ ايەلدەر باستا­ماسىنىڭ قۇقىقتىق ورتالىعى قا­تىس­قان.

ارينە, وسىنداي مالىمەتتەردى ەستىگەن سوڭ ادام ساۋداسى, قۇلدىق وقيعالارىنا قالاي تۇسپەۋگە بولادى, تۇسكەن جاعدايدا ودان قالاي قۇتىلىپ شىعۋ كەرەك دەگەن سۇراق قاي ادامدى بولسىن مازالايتىنى بەلگىلى. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن تابىستى جۇمىسقا قاتىستى كۇماندى ۇسىنىستارعا سەنە بەرمەۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, قۇجاتتى, جەكە كۋالىكتى ەشكىمگە بەرۋگە بولمايدى. باسقا قالاعا نەمەسە مەملەكەتكە جولعا شىعار كەزىندە تۋىس-تۋعاندارعا, جاقىندارعا بايلانىس ءنومىرى مەن مەكەنجايدى مىندەتتى تۇردە قالدىرۋ كەرەك. وسىنداي وقيعاعا تاپ بولا قالعان جاعدايدا بىردەن جاقىن جەردەگى پوليتسيا ۋچاسكەسىنە نەمەسە 102 نومىرىنە, بولماسا 11616 سەنىم تەلەفونىنا حابا­رلاسقان ءجون. سونداي-اق ءار وڭىردە ادام ساۋداسىنىڭ, قۇلدىقتىڭ قۇربانى بولعاندارعا كومەك كورسەتەتىن ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ دا بارىن ۇمىتپاعان ابزال. مۇنداي ۇيىم­دار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ قىزمەت ەتەدى.

P.S. وسى ماقالانى جازىپ وتىرعاندا سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ء«بىر ادامعا» ولەڭى ويعا وراعىتتى. «وتىردىم كورسەم جەكىپ تاستار ما دەپ, شال ايتتى: «كورىڭىزدەر, جاسقانبا!» دەپ. كەسەنى قولىما الىپ قاراي بەردىم, ىشىندە ناحاق كوزدەن جاس بار ما دەپ». پاندەميا كەزىندە كوروناۆيرۋستىڭ ەمى ەكەن دەپ قىمىزدى ىشۋدەي-اق ىشتىك قوي. سوندا كەسەنىڭ تۇبىنە ۇڭىلگەن كىم بار؟ بالكىم, قۇلدىقتا جۇرگەن ءبىر جىلقىشىنىڭ, بولماسا ساۋىنشىنىڭ كوز جاسىن ۇرتتاعان بولارمىز...