جاسىراتىن نەسى بار, ءبارىمىز دە ادىلەتتى مەملەكەتتە ءومىر سۇرگىمىز كەلەدى. زاڭدا – ۇستەمدىك, سوتتا ءادىل تورەلىك بولعانىن قالايمىز. ورىنسىز ايىپتاۋ مەن نەگىزسىز جاۋاپقا تارتۋ ءۇردىسى ايىلىن جيسا دەيمىز عوي, باياعى. ول كۇنگە دە جەتەرمىز. ادام زاڭعا ەمەس, زاڭ ادامعا قىزمەت ەتەتىن كۇن قايتسە دە ورنايدى. الايدا ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتتى ءبىر كۇندە قۇرا الماسىمىز انىق. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەلەرىنە اۋقىمدى رەفورما قاجەت.
وسى ماسەلەنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دا كوتەردى. «زاڭ ۇستەمدىگى ورنىقپاسا جəنە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەسە, əلەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىردە-ءبىر مىندەتى تابىستى جۇزەگە اسىرىلمايدى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» – بۇل, شىن مəنىسىندە, «Əدىلەتتى مەملەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى. ازاماتتاردىڭ مəسەلەلەرىن تىڭداپ, كورىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى – دۇرىس جəنە ءəدىل شەشىم شىعارۋ قاجەت. ازاماتتار مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتتىڭ جاڭا ستاندارتتارىن əزىرلەۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك», دەدى ق.توقاەۆ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قۇقىق قورعاۋ جəنە سوت جۇيەلەرىنە نەگىزگى ءرول جۇكتەلەدى. ياعني جولداۋدىڭ باستى ءمانى مودەرنيزاتسيا, سونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ سالاسىن جاڭعىرتۋ دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل قادام ەلىمىزدىڭ زاڭناما, قۇقىق سالالارىندا جاسالىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ لوگيكالىق جالعاسى سانالادى.
بۇگىندە قازاقستان حالىقارالىق قىلمىستىق ادىلەتتىلىك يندەكسى بويىنشا 58-ورىنعا تۇراقتاپ تۇر. الايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىندا ايىپتاۋ ءۇردىسى ءالى دە باسىم. ياعني سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءتيىمدى مودەلىنسىز قىلمىس ماسەلەسىنە قاتىستى ساپالى ساياسات ۇستانۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ ءومىرىن, قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان كۇردەلى فۋنكتسيونالدىق وزگەرىستەر قاجەت. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدە وسى سالانىڭ جۇمىسىن تۇرلەندىرۋگە قاتىستى حالىقارالىق تاجىريبەدە قولدانىلاتىن بىرقاتار جەكەلەگەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سولاي بولا تۇرا, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋىمىزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇقىق جۇيەسىنەن قالعان سارقىنشاق ءالى دە بار. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسىندا بۇرىنعى داعدى بويىنشا ايىپتاۋعا بەيىمدىلىك باسىمداۋ بولىپ تۇر.
قوعامدىق پىكىر دە وسى ويدى ۇشتايدى. ازاماتتار كوپ جاعدايدا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزسىز تارتىلادى. تيىسىنشە, قۇقىقتارى دا بۇزىلادى. سوندىقتان قوزعالعان ءىستىڭ كوبىسى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارى كەزىندە ازاماتتاردى اقتاۋ نەگىزدەرى بويىنشا توقتاتىلىپ كەلەدى. «سەبەبى قىلمىستى اشۋمەن اينالىساتىن جانە ءىس بويىنشا نەگىزگى شەشىمدەر قابىلدايتىن قىزمەتكەرلەر ءبىر ورگاندا ورنالاسقان. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ءىستىڭ توقتاتىلۋىنا ەكىنشى سەبەپ, پروكۋرورلىق قاداعالاۋ سالاسىنىڭ زاڭنامالىق السىزدىگى», دەپ وتىر باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆ.
«قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەۋروپالىق مەملەكەتتەردىڭ ۇلگىسى بويىنشا ءۇش بۋىندى جۇيەنى ەنگىزۋگە كوشۋدى باستاۋدى تاپسىردى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. ءۇش بۋىندى مودەلدە پوليتسيا, پروكۋرور جانە سوت وكىلەتتىكتەرى ناقتى بولىنگەن. ءبىرىنشىسى – قىلمىستاردى انىقتاۋمەن, اشۋمەن جانە دالەلدەر جيناۋمەن اينالىسادى. قۋدالاۋ ورگاندارى قىلمىس پەن كىنانى دالەلدەگەننەن كەيىن ءىستى پروكۋرورعا جىبەرەدى. ول ءوز كەزەگىندە, وبەكتيۆتى تۇردە قارايدى, دالەلدەمەلەر بازاسىن, باپتىڭ دۇرىس قولدانىلعانىن تەكسەرەدى. تۇپكىلىكتى ۇكىمدى سوت شىعارادى. بۇل ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋدىڭ وزىندىك ءفيلترى جانە كەپىلدىكتەرى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن كەلەسى جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ ءبىز وسى ۇلگىگە كوشۋىمىز كەرەك. بۇل باستى پروتسەسسۋالدىق شەشىمدەردى, قىلمىستى انىقتاۋ مەن ونى تەرگەۋدەن تاۋەلسىز ورگان قابىلدايتىن فورمات», دەيدى م.احمەتجانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءۇش بۋىندى مودەلگە كوشۋ مۇمكىندىگى سوناۋ 2014 جىلى قاراستىرىلىپتى. الايدا بۇل باستاما تەك ۇسىنىس ساتىسىندا قالىپ قويعان كورىنەدى. بالكىم, وسىدان التى جىل بۇرىن مۇنداي قادامعا بارۋدىڭ رەتى دە, ۋاقىتى دا كەلمەگەن بولار. ەندىگى كۇنى جولداۋدى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى جۇيەلى قولعا الىنعانعا ۇقسايدى. ماسەلەن, جۋىردا باس پروكۋرور عيزات نۇرداۋلەتوۆ پاۆلودار وبلىسىنا بارىپ, سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ ساتىسىنداعى نەگىزگى شەشىمدەردى كەلىسۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسىمەن تانىستى.
بۇل جوبا پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا ايتىلعان ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا اسەر ەتەتىن شەشىمدەردى 2021 جىلدان باستاپ پروكۋرورلارمەن كەلىسۋ تۋرالى تاپسىرمانى ورىنداۋ اياسىندا ەنگىزىلۋدە. قاناتقاقتى باستاما بارىسىندا كەلىسۋ ەلەكتروندى فورماتتا جۇرگىزىلەدى. بۇل قادام ءوز كەزەگىندە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ دەرەۋ جولىن كەسۋدى قامتاماسىز ەتىپ, جازىقسىز ازاماتتاردى قىلمىستىق پروتسەسس شەڭبەرىنە تارتۋعا جول بەرمەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي مەحانيزم پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا سىناقتان وتكىزىلۋدە. وسى جىلدىڭ 1 قازانىنان باستاپ وعان ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرى قوسىلادى. وسىعان بايلانىستى اۋماقتىق پروكۋراتۋرالار باسشىلارىنا زاڭدىلىقتى بۇزۋدىڭ جولىن كەسۋ جانە كىنالى ادامداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جونىندە تولىق شارالار قابىلداۋ تۋرالى مىندەت قويىلدى.
ءيا, 1 قازاننان باستاپ ەلىمىزدە سوتقا دەيىنگى تەرگەۋمەن اينالىساتىن بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قوزعايتىن ىستەر بويىنشا نەگىزگى ءىس جۇرگىزۋ شەشىمدەرىن شىعارۋدىڭ ەلەكتروندىق فورماتىنا كوشەدى. كەز كەلگەن پروتسەسسۋالدىق شەشىم شىعارىلعاننان كەيىن سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىنە ءتۇسىپ, قاداعالاۋشى پروكۋرورعا دا, قىلمىستىق پروتسەستىڭ باسقا قاتىسۋشىلارىنا دا كورىنەتىن بولادى. بۇل قادام پروكۋرورلارعا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ زاڭدىلىعىن ۋاقتىلى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق وسى ەلەكتروندىق فورماتتا بۇزۋشىلىق انىقتالعان جاعدايدا ولار شەشىمنىڭ كۇشىن جويا الادى.
ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – ازاماتتاردى قىلمىستىق پروتسەسس وربيتاسىنا تارتۋدى ازايتۋ. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, ەلىمىزدە كەشەۋىلدەپ قاداعالاۋ ءۇردىسى ءالى بار. سەبەبى قىلمىستىق ىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قاعاز جۇزىندە جۇرگىزىلەدى. ءىس قاعاز جۇزىندە جۇرگىزىلگەندىكتەن قۇجاتتى قولدان جاساۋعا, وزگەرتۋگە بولادى. سوندىقتان قىلمىستىق پروتسەستى تسيفرلاندىرۋ جۇمىسى – ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ كەزىندە ءتيىمدى قۇرالى بولۋعا ءتيىس. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, 2018 جىلدان باستاپ باس پروكۋراتۋرا ەلەكتروندىق قىلمىستىق ءىستى ەنگىزۋدە. قازىردىڭ وزىندە ىستەردىڭ 37%-ى تسيفرلىق تۇردە تەرگەلەدى. ەلەكتروندىق جۇيەدە مانيپۋلياتسيا جاساۋ جانە بۇرمالاۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ وتىر م.احمەتجانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروندىق ماتەريالداردى ادۆوكاتتار دا قولدانا الادى. جۇيە پوليتسيا باسشىلىعى مەن قاداعالاۋشى پروكۋرورعا ءىستىڭ تەرگەۋ بارىسىن ونلاين رەجىمدە باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جولداۋدا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن 1 قازاننان باستاپ رەسپۋبليكاداعى بارلىق سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ورگاندارى وسىنداي رەجىمگە كوشىرىلمەك.
جىل ساناپ ەلىمىزدەگى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايىپ كەلەدى. وتكەن 8 ايدا تىركەلگەن قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 35%-عا از. وعان ەڭ الدىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتكەن جىلعى تاپسىرمالارى نەگىزىندە زاڭنىڭ قاتاڭداعانى سەبەپ بولعان سىڭايلى. ماسەلەن, ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ شارالارى ارقىلى مۇنداي بۇزۋشىلىققا باراتىن ادامداردىڭ سانى 30%-عا (17413-تەن 12311-گە دەيىن) تومەندەپ وتىر. سونىمەن قاتار جول اپاتى وقيعالارى 26%-عا (7 093-تەن 5 260-قا دەيىن), سونىڭ ىشىندە ولىممەن اياقتالعان جاعدايلار 16%-عا (850-دەن 712-گە دەيىن) ازايدى. ياعني ەلىمىزدە زاڭ ۇستەمدىگى ورناپ كەلەدى دەۋگە بولادى. ادامدار بىرتە-بىرتە قۇقىق بۇزۋعا ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ كەلەدى. ول دا قۋانتارلىق جاعداي. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋدا بەلگىلەپ بەرگەن باستامالارى دا ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ سەنەمىز.
P.S. ەڭ باستىسى, وتانداستارىمىز زاڭ قاتاڭدايدى, ءتۇرلى رەفورما جۇرگىزىلەدى دەپ ەمەس, وسى قابىلدانعان زاڭدار مەن جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ جەمە-جەمگە كەلگەندە ورىندالۋ-ورىندالماۋىن ويلاپ الاڭدايدى. قالتاسى قالىڭ قىلمىسكەرلەر قۇتىلىپ, جازىعى جوق جارلى-جاقىبايلار تۇتىلىپ قالماسا دەيدى. پەدوفيلدەر مەن زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋشىلەردى حالىقتىق جازالاۋعا بەرۋدى تالاپ ەتەتىنى دە – وسىدان. سوندىقتان قازاقستاندىقتار پرەزيدەنت ۇسىنعان ءۇش بۋىندى مودەلدەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر.