ەسسە
قازاق رۋحاني الەمىندەگى نەبىر مايتالمان تۇلعالاردىڭ كوپتەگەن تابىستارى ولاردىڭ شاڭىراقتارىنداعى وتاناسىنىڭ كىسىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ونداي اپالارىمىزدىڭ ءوز ەڭبەكتەرىن مىندەتسىنبەي, بايقاۋسىز كۇيدە, قالتارىستا قالعاندى ءجون كورەتىنى تاعى بار.
بۇل جولعى كەيىپكەرىم − قىزداركۇل پەرنەبايقىزى, جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ جان جارى.
ەسسە
قازاق رۋحاني الەمىندەگى نەبىر مايتالمان تۇلعالاردىڭ كوپتەگەن تابىستارى ولاردىڭ شاڭىراقتارىنداعى وتاناسىنىڭ كىسىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ونداي اپالارىمىزدىڭ ءوز ەڭبەكتەرىن مىندەتسىنبەي, بايقاۋسىز كۇيدە, قالتارىستا قالعاندى ءجون كورەتىنى تاعى بار.
بۇل جولعى كەيىپكەرىم − قىزداركۇل پەرنەبايقىزى, جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ جان جارى.جازۋشى اعامىز ەركەلەتىپ «قىزدان» دەپ قويادى. ول كىسىمەن العاشقى ۇشىراسۋىم ءالى كۇنگە ەسىمدە. «لەنينشىل جاستا» جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىم بولاتىن. شىمكەنت شاھارىنا جەكە شارۋاممەن كەلگەنىمدى ايتقان ەدىم. ماحاڭ: «ۇيگە ءجۇرىپ, جەڭگەڭىزدىڭ قولىنان ءدام تاتىڭىز», – دەدى بىردەن. «دەمەك, اعامىزدىڭ جارى جومارت جان ەكەن عوي...», –دەگەندەي وي قىلاڭ بەردى ميىمدا. بەس قاباتتى ءۇيدىڭ پودەزىنە اتتاپ كىرگەنىمىز دە سول ەدى. رياسىز جىميعان كۇيدە ءبىر كەلىنشەك باسپالداقپەن جايلاپ ءتۇسىپ كەلە جاتتى. جىميعاندا دا تۋرا ماعان قاراپ جىميادى. ماحاڭ «ءا» دەپ اۋزىن اشىپ تا ۇلگەرمەگەن ەدى. الگى كىسى ماعان تاقاپ كەلىپ, ەرەكشە جىلىلىقپەن: «ات-كولىك امان-ەسەن جەتتىڭ بە, اينالايىن!», − دەدى دە ماڭدايىمنان ءسۇيدى. «ءبىزدىڭ ۇيدەگى جەڭگەڭىز», − دەگەن سوزدەر سودان كەيىن عانا قۇلاعىما شالىنىپ جاتتى. اشىق-جارقىن مىنەزدى تالاي اپا-اپكەلەرىمىزدى كورگەن سياقتى ەدىم. بىراق مىناۋ قارسى الىستىڭ جايى مۇلدەم بولەكشە ەدى.
– اقليما دەگەن ءسىڭلىڭىز ءدال قازىر ۇيدە, قارسى الادى. مەن شامامەن بەس-ون مينۋتتا كەلىپ قالارمىن,− دەدى دە جۇگىرە باسىپ جونىنە كەتتى. ايتسا ايتقانداي, ۇيدەگى بالالارمەن تانىسىپ, امانداسىپ, داستارقانعا جايعاسقانىمىز دا سول ەدى. قىزدان اپكەمىز ىلە-شالا كەلىپ قالدى. سويتسەك, ءىستىڭ ءمان-جايى بىلاي ەكەن.
جازۋشى اعامىزدىڭ جاعدايىن تولىق جاساپ, بالالاردىڭ تاربيەسىمەن ناقتى تۇردە اينالىسۋدى ءوزىنىڭ ەڭ باستى پارىزى ءارى سودان تۋىندايتىن قورىتىندىلاردى ءوز باقىتىنىڭ نەگىزى دەپ وي تۇيگەن قىزدان اپكەمىز, شىمكەنت قالاسىنا كوشىپ كەلىسىمەن, وتباسىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى ءۇشىن ەڭ قولايلى دەگەن جۇمىستى ىزدەيدى. ونىسى جانە تابىلا كەتەدى. دالىرەك ايتقاندا, ءۇيدىڭ قاسىنداعى پوشتا بولىمشەسىندە جەدەلحاتتاردى تاسۋ قىزمەتى. كەزەكتى جەدەلحاتتى شۇعىل تۇردە جەتكىزۋ كەرەكتىگى تۋرالى قوڭىراۋ شالىنسا ءبىتتى, ول كىسى قۇستاي ۇشىپ بارىپ, الگىنى يەسىنە تابىس ەتىپ, قۇستاي ۇشىپ ۇيىنە قايتا كەلەدى. ول ءۇشىن بەرىلەتىن ايلىعىنىڭ ماردىمسىز ەكەندىگىنە دە كوڭىل اۋدارىپ جاتقان جەڭگەمىز جوق. ەڭ باستىسى – قولايلى دا ادال جۇمىستى شاڭىراق شارۋالارىمەن ۇشتاستىرا جۇرگىزۋ. ايتا كەتكەن ءجون بولار: پەرنەبايقىزى مەكتەپتى ويداعىداي بىتىرگەن. اۋىلدىق كىتاپحانادا ون جىل ىستەپ, ۇزدىك كىتاپحاناشى اتانعان. شىمكەنتتە كىتاپحاناشىلىق ورىن تابىلماعان. سوناۋ ءتۇلكىباستان وبلىس ورتالىعىنا كوشىپ كەلىپ, بالالارىنىڭ بۇعاناسى قاتا باستاعان تۇستا ماحاڭنىڭ: «قىزدان, قالاعان وقۋىڭا سىرتتاي بولسا دا ءتۇسىپ الساڭشى! بالكىم, باسقا جۇمىسقا اۋىسقىڭ كەلەر؟!», − دەگەن تەكتەس ۇسىنىستارىنا: «سىزدەردىڭ جاعدايلارىڭىزدى جاساپ وتىرۋىما وسى جۇمىسىم قولايلى. باسقا وقۋ بىتىرسەم, سوعان ساي قىزمەت اۋىستىرعىم كەلىپ, سىزدەردىڭ كۇيلەرىڭىز كەتىپ قالار. ۋاقىتشا وسى جۇمىستا جۇرە تۇرايىن», − دەپ ىڭعاي بەرمەگەن كورىنەدى. دەمەك, ءوز ءومىرىن وتباسىنىڭ باقىتىنا ءباسىبۇتىن ارناماقتى ءجون ساناعان ەكەن.
قوناق رەتىندە اسپازدىق شەبەرلىگىنە ءمىن تاعا الماي مەن وتىرمىن. شاي ىشپەككە شاقىرىلعانىمدى, كوپ بولسا, ءبىر جارىم ساعات بۇرىن ەستىگەن شىعار. الايدا, الدىمىزعا كەلىپ جاتقان تاعامدار تىزبەگى قۇددى ءبىر تاۋلىك بۇرىن حاباردار بولعان جاننىڭ تىرلىگىندەي. بار جۇرەك جىلۋىمەن, شىن ىقىلاسىمەن ازىرلەگەنى تاعامىنىڭ ءار تۇيىرىنەن اڭعارىلىپ جاتتى. قىزدان اپكەمىز قوناق بولمە مەن اس ءۇيدىڭ اراسىندا بەينەبىر اياعىنىڭ ۇشىمەن باسىپ, ءتىپتى قالىقتاپ جۇرگەندەي اسەر قالدىردى ماعان. سۇيىق سورپا ىستەمەك بولىپ قازان قۇلاعىنا جارماسقانىمدا, سوڭىنان ونىڭ قويۋ تاماققا اينالىپ كەتەتىنى; بىردە تۇزى كەم, ەندى بىردە ارتىق بولاتىنى ەسىمە ءتۇسىپ, ىشتەي ءوز-وزىمنەن قىسىلىپ-اق وتىرمىن. «قاپ, وسىدان بارعان سوڭ اسپازدىقتىڭ قىر-سىرلارىنا جاقسىلاپ ۇڭىلمەسەم بە؟!», – دەپ, ءوز-ءوزىمدى قايراپ قويامىن. ياعني, اپكەمىز بۇل سالادا, ءبىر اۋىز ءسوز قاتپاستان, ماعان ۇستاز بولىپ وتىردى.
ءبىزدىڭ تانىستىعىمىز, سوعان جالعاس وتباسىلىق ارالاس-قۇرالاستىعىمىز وربىگەن سول ءبىر كەڭەستىك داۋىردە مارحابات اعا بايعۇت قازاقستان جازۋشىلارى وداعىنىڭ وڭتۇستىك وبلىستارداعى بولىمشەسىنىڭ باسشىسى بولاتىن. قولىنا قالام ۇستاعان اعايىننىڭ وڭتۇستىك وڭىرگە بارعىسى كەلىپ تۇراتىنى اقيقات ەدى. سونداي كەلۋشىلەردىڭ ىشىندە وزدەرىنە تۋعان باۋىرداي بولىپ كەتكەن ءارى وتباسى بولىپ ارالاساتىن اقىن-جازۋشىلاردى قۇراق ۇشا قارسى الىپ, ماحاڭنىڭ تۇتاس وتباسى ءبىر جاساپ قالىساتىن ەدى. «اقىن-جازۋشىلاردى ۇيگە اپارا جاتىرمىن. جاعدايىڭ قالاي ەدى؟» − دەي تۇرا, جازۋشىلار بولىمشەسىنىڭ باستىعى تەلەفون سىمىنىڭ كەلەسى جاعىنان ايتىلار جاۋاپتى شامالاپ سەزەتىن بولعان-اۋ, ءسىرا. «ەرتىپ كەلە بەرىڭىز. ءبىر ءمانىسى بولار». وسىلاي دەسىمەن, قىزداركۇل اپكەمىز قوس بولمەنىڭ اراسىندا بالالارىمەن قوسىلا تاپىراقتاي جۇگىرىسىپ, دايىندىقتى باستايدى دا كەتەدى.
كەزى كەلگەندە وتكىر پىكىرلەرىن قيۋىن تاۋىپ ايتا الاتىن, باسىنا شىققىسى كەلگەندەردى تاباندا «باستاپقى ورنىنا» تۇسىرە قوياتىن, ايارلىقتىڭ اسقىنعان ءتۇرلەرىنە كەزىككەن ساتىندە ونىڭ يەسىن ۇتقىر سوزدەرىمەن «كىسەندەپ تاستايتىن» جازۋشىنىڭ جارى − ماسەلە ماحاڭنىڭ مارتەبەسىنە كەلىپ تىرەلگەن كەزدە بارىنشا جۇمساق ءارى جومارت-اق. وسى ءبىر قوناقجاي شاڭىراققا وتاناسىنىڭ ۇقىپتىلىعى مەن ۇنەمشىلدىگىنىڭ قانشالىقتى ىرىس-بەرەكە بولىپ دارىعانىن شامالاۋ قيىن ەمەس. راسىندا, ۇيدەگى ءاربىر زاتتان جازۋشىنىڭ جارىنىڭ الاقان جىلۋى سەزىلىپ تۇراتىن. شاڭىراقتاعى كورپە-جاستىقتان باستاپ, تەرەزە پەردە, نەشە ءتۇرلى جاپقىشتار دەيسىز بە, ءبارى دە قىزدان اپكەنىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەدى. ءبىرىن توقيدى, ەكىنشىسىن تىگەدى دەگەندەي... ءوزى ايتقانداي, اينالىپ كەلگەندە مۇنىڭ ءبارى دە − ماحاڭنىڭ شاڭىراعىنىڭ بەرەكەلى دە شۋاقتى بولۋى ءۇشىن جاسالعان ارەكەتتەر. وتاعاسىنىڭ تاپقان ءاربىر تابىسىن ەكەۋ ەتۋ, ۇقساتا ءبىلۋ!
سول العاشقى تانىسقان جازدىق دەمالىسىمدا, اپكەمىز اقليما ەكەۋمىزدى تۇلكىباسقا ەرتىپ باردى. بىلايشا ايتقاندا, بەيرەسمي ساپارمەن... ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋى دە وسى اۋداننىڭ ءتول پەرزەنتتەرى بولعاندىقتان, اپكەمىز ءوز جۇرتىن دا, قايىن جۇرتىن دا ارمانسىز ارالاتتى. ءبىر شاڭىراققا قونا جاتىپ قوناق بولىپ, ەكىنشى ۇيدەن تۇستىك اس ىشسەك, كەلەسى شاڭىراقتان بال تاتىعان قىمىز ءىشىپ سۋسىندايمىز دەگەندەي... اسا ريزا بولعانىم, ءۇي سايىن ۇقىپتىلىق, جيناقىلىق, تۇرمىسقا وتە بەيىمدىلىك اڭعارىلىپ جاتتى. بەينەبىر, تۇلكىباستىڭ سۇلۋ تابيعاتىنا تۇرعىندارىنىڭ ىجداعاتتى تۇرمىس-تىرشىلىكتەرى ۇيلەسە كەتكەندەي. جاراتۋشىمىز جارىلقاعاي سونداي جۇرتتى!
كەلەسى باراتىن ءۇيىمىز كەڭەس وكىمەتى كەزىندە «ۆاننوۆكا» دەپ اتالعان, اۋدان ورتالىعى تۇبىندەگى ءبىر بولىمشەدە ەكەن. جاياۋ − الىس ەمەس. جارتى ساعات كولەمىندە جەتىپ قالۋىمىز مۇمكىن. ءجۇرىپ كەلەمىز. ماۋجىراتار مامىر ءوتىپ, كۇن اپتابى قىزدىرعان ماۋسىم كەلىپ كىرسە دە, تۇلكىباستىڭ قۇيقالى ءوڭىرى ءوزىنىڭ الابوتەن بوياۋىن بەرمەستەن, ەرەكشە تامىلجىپ تۇر ەدى.
«نە دەگەن كەرەمەت كۇن!
جانىڭا ءبارى دايار نە كەرەكتىڭ:
كورىنەدى گۇلدەردىڭ ءبۇر جارعانى,
ەستىلەدى ۇشقانى كوبەلەكتىڭ.
نە دەگەن كەرەمەت كۇن!», –
دەپ مۇقاعالي اقىن جىرلاعانداي, جان سارايىڭدى اشار, تاڭعى ءبىر ۋىز شاق بولاتىن. ءبىر كەزدە قاراساق, ۇستىنە قاتارلاستىرىپ تەمىر ءبوشكەلەردى قويىپ تاستاعان ءبىر ات اربا ءوتىپ بارادى ەكەن.
− مىنا كىسى ءبىزدى الا كەتپەس پە ەكەن؟! − دەپ, ايتىپ اۋزىمدى جيعانىمشا, تىزگىن ۇستاپ وتىرعان كىسى «دىر-ر-ر» دەپ ارباسىن توقتاتا قالسىن.
− وتىرىڭدار, قاراقتارىم. مىنا اۋىلعا ءسۇت جيناۋعا بارا جاتىر ەدىم. ازىرگە جۇگىم جوق. اربا جەڭىل. اناۋ ورىندىققا جايعاسىڭدار, − دەدى اۋىلداردان ءسۇت جينايتىن اتا. ورىندىق دەگەنى قاپتالداتا قاعىلعان جىڭىشكە ءبىر تاقتاي ەكەن.
− قوي, مىناعان وتىرامىز دەپ, اربانىڭ دوڭگەلەگىنە ءتۇسىپ قالارمىز. ودان دا وسى بوشكەلەردىڭ ۇستىنە جايعاسپايمىز با؟! − دەدىك تە, دەرەۋ ءبىر-بىرەۋىن يەمدەنىپ, وتىرا قالىستىق. ويلى-قىرلى جەرلەرمەن جۇرگەندە اربا ەداۋىر سەكەكتەيدى ەكەن. بوس تەمىر بوشكەلەرمەن بىرگە ءبىز دە ءالسىن-ءالسىن «سەكىرۋدەمىز». اۋىل ارباسىنا شۋلاي جابىسا, جاپا-تارماعاي ءمىنىپ الاتىن بالالىق شاعىمىز ويىمىزعا ورالدى-اۋ دەيمىن. اپكەم ەكەۋمىز ءمازبىز.
− ءدال قازىر بالالىق شاعىم ەسىمە ءتۇسىپ كەتتى, − دەدى ول كىسى جاۋقازىن جىلدارىنا قايتا ورالعانداي بولعان ءوزىنىڭ قازىرگى كەيپىنەن قىسىلا ك ۇلىمسىرەپ. − شاعىن عانا شەلەگىم بولاتىن. سونى بۇلاقتىڭ سۋىنا تولتىرىپ الىپ, شىر كوبەلەك اينالا قۋانۋشى ەدىم. شەلەكتى كولدەنەڭ ۇستاسام دا, ءبىر تامشى سۋىن جەرگە تامىزباعانىما ءماز بولاتىنمىن. سويتسەك, ونىڭ سىرى فيزيكالىق زاڭدىلىقتا جاتىر ەكەن عوي. ونى كەيىن مەكتەپتەن ءبىلدىم.
وسىلاي اڭگىمەلەسە وتىرىپ ءبىز ازاتتىق اۋىلىنداعى ماحاڭداردىڭ ءوز قولدارىمەن تۇرعىزعان العاشقى ۇيلەرىنە باردىق. ءۇيدىڭ ءاربىر كىرپىشى دەرلىك ءوز يەلەرىنە بىتكەن مال-م ۇلىكتىڭ تاباناقى, ماڭداي تەرىمەن كەلگەنىن ايعاقتاپ تۇرعانداي. جازعى ساكىدە وتىرمىز. ءبىر كوشەدەن كەيىن, اۋىلدى قاق جارىپ, شىمكەنت پەن الماتىنى جالعاستىراتىن كۇرەتامىر جول وتەدى. ءالسىن-ءالسىن اۋىر «يكارۋس» اۆتوبۋستارىنىڭ توقتاپ بارىپ, ءجۇرىسىن جالعاستىرعان ىشقىنىستى دىبىستارى قۇلاققا كەلۋدە. قىزداركۇل اپكەم ك ۇلىمسىرەپ الىپ, كەلەسى اڭگىمەسىنىڭ شەتىن شىعاردى.
− اعاڭ اۋداندا ءبىراز جىل جۇمىس ىستەپ بارىپ, وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنە قىزمەتكە اۋىسقان ەدى عوي. «بالالاردى جالدامالى پاتەردەن پاتەرگە كوشىرىپ, ساندالتپايىن», − دەپ گازەتتەن وتباسىمىزعا پاتەر بەرىلگەنگە دەيىن, بەس جىل شىمكەنتتەن قاتىناپ جۇمىس ىستەدى. دۇيسەنبىدە, جۇمىسىنا كەشىكپەۋدى ويلاپ, تاڭ الاكەۋىمنەن جولعا شىعادى. جۇمانىڭ قويۋ قاراڭعىسىندا قايتا قاۋىشامىز. سونداعى ءبىر قىزىق جايتتى ايتايىن با؟ − دەپ, ول كىسى اۋەلى قىسىلا ءبىر ك ۇلىپ الدى. − باعانا بايقاعان شىعارسىڭ, الگى ۇلكەن جولدىڭ ءبىزدىڭ ۇيگە وكپە تۇسىندا ايالداما بار. ءاربىر جارتى ساعات سايىن پازيك اۆتوبۋسى توقتاپ, جولاۋشىلارىن تۇسىرگەن سوڭ, ءجۇرىسىن جالعاستىرىپ جاتاتىن. سوندا اۋلاداعى ۇشى-قيىرسىز جۇمىستارىمدى اتقارا ءجۇرىپ, جۇمانىڭ كەشىندە توقتاي ءوتىپ جاتقان اۆتوبۋستارعا بار زەيىنىممەن قۇلاق تۇرە ءجۇرۋشى ەدىم. سەنەسىڭ بە, سوندا مەن ماحاڭنىڭ قاي اۆتوبۋستان تۇسكەنىن كولىكتىڭ توقتاعان ۇنىنەن تانيتىنداي ەدىم. «وسى جولعىسىنان ءتۇستى», − دەيمىن ءوز-وزىمە. جەتى-سەگىز مينۋتتان كەيىن جىميا باسىپ, كىرىپ كەلە جاتادى اۋلاعا. مۇمكىن, اللا سولاي سەزدىرىپ قويعان شىعار ماعان... ول كىسىنىڭ ءاربىر كەلىسى كەرەمەت مەرەكە بولاتىن بىزگە. بالالارىنىڭ قۋانعانىن كورسەڭ! ءسويتىپ, جۇما سايىن جول قاراي, كۇتىپ جۇرەتىنبىز. ساعىنىش دەگەن جاقسى ەكەن عوي. كىسىنى جاڭعىرتادى, تازارتادى...
ماحاڭداردىڭ وتباسى ءۇشىن ازاتتىق – ەرەكشە مەكەن. ول – قىزداركۇل پەرنەبايقىزىنىڭ وسكەن اۋىلى, ەرلى-زايىپتىلىق ومىرلەرىنىڭ باستاۋ العان بەسىگى. جانە... قىزداركۇل انانىڭ بۇكىل جان دۇنيە, بولمىسىمەن حاقتى تانۋعا بەتبۇرىستى قادام جاساعان جەرى. ناقتىلاي ايتقاندا, «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك!», − دەگەن ماقساتپەن, ازاتتىقتاعى وسىناۋ وتاۋ ۇيلەرىنە ۇلكەن ۇلدارى باۋبەكتى وتباسىمەن قونىستاندىرعانىن, ادەبيەت ءپانى مۇعالىمىنىڭ ءوزى ارالاسقان ورتالاردا تەرەڭ يمان, ادال ەڭبەك, كوركەم مىنەزىمەن ايرىقشا سىيلى دا سۇيكىمدى بولا بىلگەنىن, سودان كەيىن, ءيا-ءيا, سودان كەيىن... قاپىدا مەرت بولعانىن جازۋشى اعامىز ءوز شىعارمالارىندا جان-جاقتى جانە تەرەڭ تۇردە تالاي رەت قامتىعان بولاتىن. كولدەنەڭ كوك اتتىدان دا قولىنان كەلگەن كومەگىن اياماي, جاۋىنان دا جاقسىلىق كۇتىپ تۇراتىن وسى ءبىر پاك نيەتتى جاننىڭ قازاسى ونى ءسال عانا بىلگەندەردىڭ وزىنە دە اسا اۋىر تيگەن ەدى. سىرت ادامداردىڭ وزىنە سولاي بولعاندا, تۋعان انانىڭ سونداعى جايىن ەلەستەتە بەرىڭىز... قىزداركۇل اپكەمىز وسىنداي ساتتە ءوز باسىنان قانداي جايلاردى كەشىرگەنىن كەيىنىرەك ماعان سىر ەتىپ بايانداعان ەدى.
– العاش ەستىگەندە, وپىرىلىپ تۇسكەندەي بولدىم... داۋىس شىعارىپ ەندى جىلاي بەرەم دەگەندە, ەسىمنەن تانىپ بارا جاتىر ەكەنمىن. سابىرعا كەلۋ كەرەك ەكەنىن ۇعىندىم. «ءلا ءيلاھا ءيللاللاھ, ءلا ءيلاھا ءيللاللاھ!», − دەپ جۇرەتىن جانداردىڭ قاتارىنانبىز عوي. بۇرىننان-اق. باۋبەگىمدى شىعارار كۇنى وسى كاليما سوزدەردى سەكۋند سايىن قايتالاۋمەن بولدىم. ءالسىن-ءالسىن تالماۋسىراپ, ءوزىمدى-ءوزىم جوعالتىپ الا جازدايمىن. كەيدە جىلاي دا الماي, ءۇنىم دە شىقپاي قالامىن. ەسىل-دەرتىمنىڭ ءبارى «ءلا ءيلاھا يللاللاھقا» اۋىپ كەتكەندەي. ونسىز دا بۇرىننان: «اللا!» دەپ, ماحاڭنىڭ اكەلگەن شاريعات كىتاپتارىن وقىپ ءجۇرۋشى ەدىم. سول جولى ءبىر نارسەنى انىق ءتۇسىندىم. ادامنىڭ ءومىرى دە, ءولىمى دە, تاعدىرى دا..., ءبارى-ءبارى ءبىر اللانىڭ قولىنداعى ءىس ەكەن. قازىر دە ۇلىم ەسىمە تۇسكەندە كوز جاسىم ءوز-وزىنەن توگىلىپ كەتەدى. بۇل تەك − ساعىنعانىمنىڭ بەلگىسى. اللانىڭ جازۋىنا, پارمەنىنە قارسىلىعىم ەمەس. يسلام تۋرالى بۇرىن وقىعان كىتاپتارىما قايتادان دەن قويا باستادىم. بۇرىنعىداي ەمەس, ءبىر اللانىڭ بىزگە بۇيىرعاندارىن جەتە تۇسىنە باستاعان سياقتىمىن. بىرتىندەپ نامازعا كەلدىم...
سودان كەيىنگى جىلدارى ءبىر كەزدەسكەنىمىزدە قىزدان اپكەمىز:
− تاعى ءبىر ايتپاعىم, كەلىنىم اقبوپەگە ەكى دۇنيەدە دە ريزامىن. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن شىن ءسۇيىپ ەدى. ءتۇتىنىن تۇتەتىپ, «باۋبەكتىڭ شاڭىراعى» دەگىزىپ وتىر. شۇكىر, باۋبەگىمنىڭ سوڭىندا تۇياقتارى قالدى. ەندى, سولار امان بولسىن, دەپ, اللادان مىڭ جالبارىنا تىلەيمىن! − دەگەن بولاتىن.
شىنايى حاديستەردە ايتىلعانىنداي, ءبىر اللاعا يمان كەلتىرىپ, نامازدارىن وقىپ, ورازاسىن ۇستاپ, زەكەتى مەن ساداقاسىن بەرگەن ءارى كۇيەۋى دۇنيەدەن وتەر-وتكەنشە وعان ريزا بولعان ايەلدىڭ بارار جەرى جۇماق ەكەن. اللا ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىزگە دە ماڭگىلىكتىڭ سونداي باقىتىن ءناسىپ ەتكەي.
ءبىر جولى, ازىلگە بۇرا وتىرىپ, جازۋشى اعامىزدان كىتاپحاناشى قىزدى قولىنا قالاي «قوندىرا» العانىن سۇراعان ەدىم.
− قىزداننىڭ كوشەسىنەن كۇندە وتەتىن ەدىم. ۇيىمە قاراي, ارينە. كوزىمنىڭ استىمەن ۇرلانا قاراپ قويامىن. ول قازان-وشاق پەن ءۇيى اراسىندا جۇگىرە باسىپ, تىرلىكتەرىن اتقارىپ جۇرەدى. بىراق, بىردە-ءبىر رەت كوشە جاققا تىم بولماسا كوز قيىعىن سالىپ تا قارامايتىن. جاسىراتىن نەسى بار, بۇل قىلىعى مەنى ەرەكشە قىزىقتىردى. ءارلى-بەرلى ءوتۋىمدى بۇرىنعىسىنان دا جيىلەتتىم. مويىن بۇرار ەمەس. سودان كەيىن, «تاۋەكەل» دەپ, ءۇشبۋ حات جولدادىم. «حاتتى جازعان كىم ەكەن؟», − دەگەندەي, ءسال كوز قيىعىمەن قاراعانى دا سول ەدى, ۇزاق ويلانۋعا مۇرشاسىن كەلتىرمەستەن ۇيگە كەلىن قىلىپ ءتۇسىردىم, − دەپ, ءسال-ءپال ازىلگە بۇرا وتىرىپ, شىندىقتى مويىنداعان بولاتىن.
− سول كەزدەگى بەيكۇنا كىتاپحاناشى قىز «كورپەسايدىڭ كىتاپحاناسى» اڭگىمەڭىزدەگى زاكون شالدىڭ جاپون قىزىنىڭ ءپروتوتيپى بولعان-اۋ, شاماسى.
− بىرىندە از, كەلەسىسىندە كوپتەۋ دارەجەدە ءبىراز شىعارمامىزدا كورىنىس بەرەدى اپكەڭىزدىڭ قىلىقتارى.
− كەيبىر شىعارمالارىڭىزدا جازۋشىنىڭ جارى, شىمكەنتشە ايتقاندا, «ءجۇدا» ادۋىندى عوي.
− سول شىعارمالارىمنان قىزداننىڭ وبرازىن جاساپ العان ءبىراز وقىرماندارىمنىڭ بۇل كىسىنىڭ ءوزىن كورگەندە: «مۇمكىن ەمەس, مۇمكىن ەمەس, مەن باسقاشا ەلەستەتىپ ەدىم», − دەپ باس شايقاپ جاتاتىنى بار.
− سونداي كەزدەگى اپكەمىزدىڭ «رەاكتسياسى» قانداي بولادى؟
− اپكەڭىز ءماز بولىپ, كۇلە بەرەدى. «وتريتساتەلنىي» گەروي بولسا دا, ايتەۋىر مەنىڭ قالام ۇشىما ءىلىنۋ ۇنايدى-اۋ دەيمىن وزىنە. ال, شىنىن ايتسام, ايەلدەر «وبرازىنداعى» ادۋىندى مىنەز شتريحتارىن باسقا زامانداستارىمىزدىڭ بولمىسىنان دا تەرىپ الا بەرەم, – دەدى ماحاڭ جىميا.
سوڭعى ءبىر ازىردە ءسالەمدەسە بارعانىمدا قىزداركۇل اپكە:
− قاراپ وتىرسام, ۋاقىت ءوز دەگەنىن ىستەيدى ەكەن. قازىر كۇش-قايراتىم بۇرىنعىداي ەمەس. ءوزىڭ بىلەسىڭ, بۇرناعى جىلدارعا دەيىن اعاڭنىڭ كىندىك قانى تامعان پىستەلىسىنە بارىپ, باقشا سالىپ, اعاڭا دەپ تازا ءونىمدەرىمىزدەن بانكىلەر جاۋىپ الۋشى ەدىم عوي. ونداي زامان مەنەن قالدى بىلەم, − دەپ, «مۇڭىن» شاققان ەدى. سولاي دەي تۇرا, ورنىنان تۇرىپ بارىپ, جازدىق ساكىنى اينالدىرا ءوز قولىمەن ەگىپ تاستاعان رايحانى مەن جالبىزى ارالاس, نەشە ءتۇرلى جۇپار ءيىستى وسىمدىكتەرگە ءالسىن-ءالسىن سۋ بۇركىپ, ءارلى-بەرلى تەربەپ قويادى. سول ءسات جانعا جايلى ءبىر جۇپار ءيىس قولقاڭىزدى تازالاي ءوتىپ, تۇتاس اعزاڭىزدى راحات ءبىر كۇيگە بولەيتىندەي.
– اپكە, «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەيدى» دەگەن عوي. ءالى دە بولسا, سىنىڭىز سول قالپىندا سياقتى. جۇپار ءيىستى وسىمدىكتەرىڭىز «ىزىڭىزدەن قالماي» ءالى ءجۇر ەكەن, − دەپ, مەن دە ازىلدەپ قويار ەمەسپىن.
كوبىنەسە, ءبىز قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق تابىستارى جايلى ءسوز قوزعايمىز دا, ونىڭ ناعىز «تىلى», ياعني ءسىزدى سان-قيلى رۋحاني تولعانىستارعا تۇسىرگەن شىعارمالاردىڭ جازىلۋىنا جاعداي جاساپ, جازۋشىڭىزعا ءوز تۇرعىسىنان دەم بەرىپ جۇرگەن قالتارىستاعى نازىك بولمىستى جاندار جايلى ويلاي بەرمەيمىز. وكىنىشتى-اق!
قازاق رۋحانياتىنىڭ قۇنانبايداي اسقارىن بار ىقىلاسىمەن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ونىڭ جان سەرىگى بولا بىلگەن ۇلجان سياقتى تەكتى انالارىمىز جايلى تەك قاعاز جۇزىندە وقىپ, بىلگەن ەدىك. ال, ءوزىمىز كوزىن كورىپ, ءبىر زامان اۋقىمىندا قاتار ءومىر سۇرگەن ءماريام مۇقانكەلىنى سياقتى اياۋلى اپالارىمىزدان باستاپ, تالاي-تالاي سىرالعى جەڭگەلەرىمىزدىڭ ءوز جۇبايلارىن تورەدەي كۇتىپ, قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق شابىتتى شاقتارىندا ول كىسىلەرگە اياقتارىنىڭ ۇشىمەن باسىپ, قىزمەت ەتكەن ساتتەرى, اينالىپ كەلگەندە, ءدۇيىم قازاق رۋحانياتىنا قالتارىستا ءجۇرىپ قوسقان ۇلەستەرى ەمەس پە؟! ەسكە تۇسىرەر بولساق, «قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى» دەگەن ۇلكەن وتاۋدا ىزەتپەن قىزمەت ەتكەن ونداي كەلىندەردىڭ سانى, تىزە بەرسە, قوماقتىلاۋ بىرنەشە جيناققا جۇك بولعانداي. ءبىز بۇگىن قىزداركۇل پەرنەبايقىزى جايلى ءسوز قوزعاي وتىرىپ, استانادان شالعايدا عۇمىر كەشىپ, رۋحانياتىمىزدىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعۋدى وزدەرىنە اسا زور باقىت ساناعان اياۋلى اپالارىمىز بەن جەڭگەلەرىمىزدىڭ جيىنتىق بەينەسىن سومداماققا تالپىنىس جاسادىق.
اللا رازىلىعى ءۇشىن جاسالعان جاقسىلىقتاردىڭ ەسكەرۋسىز قالاتىنى بولمايدى ەكەن. ەندەشە, بۇل فانيدە بولماسا, كەلەسى شىنايى ومىرلەرىندە اتالعان ىستەرى الدارىنان زور ساۋاپتى امالدارى بولىپ جولىققاي! قوس دۇنيەلەرى دە قايىرلى بولعاي!
نۇرلىتاي ۇركىمباي.
شىمكەنت.