قاسكويلىك قاشانعا دەيىن جالعاسادى؟

وتكەندە الماتى وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانىنا قاراستى قابانباي اۋىلىندا 15-16 جاستاعى ەكى ءجاسوس­پىرىم ءيتتى تىرىدەي ورتەپ, الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ جانىن تۇرشىكتىرسە, اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەركىنقالا اۋىلىنداعى جاسى وتىز­دان اسقان ازاماتتىڭ ءيتتى ەسىك­كە قىسىپ قويىپ, ۇستىنە بار سالما­عىمەن سەكىرگەن بەينەتاسپاسى تارا­دى. بۇل نە, پسيحولوگيالىق اۋىتقۋ ما, جوق الدە ءححى عاسىرداعى ازعىن­دىقتىڭ ايناسى ما؟ كورگەن ادامنىڭ كوزى, ەستىگەن جاننىڭ جۇرەگى شىدامايتىن بارىپ تۇرعان باسسىزدىق, ايتۋعا ۇيات ايۋاندىق بۇل! اتا-بابا­سى تابيعاتپەن تەل وسكەن ۇلت­تىڭ ۇرپاعى وسىنداي بولماۋى كەرەك ەدى عوي؟! جاعا ۇستاتارلىق قا­نى­پەزەرلىك قانىمىزدا قايدان پاي­دا بولدى؟ ونى بىلمەيمىز. ءبىر بىلە­تىنىمىز, كەلە-كەلە مۇنداي وزبىرلار براكونەرلىك ارەكەتكە بارۋدان دا تارتىنبايدى.

براكونەرلىك دەمەكشى, بۇگىندە مال باۋىزدار الدىندا «سەندە جا­زىق جوق, مەندە ازىق جوق», دەپ بەت سي­پايتىن اۋىل اقساقالدارى دا ازا­يىپ بارادى. ونداي كونەكوزدەر ءتۇز تاعىسىنا قارۋ الا جۇگىر­مە­گەن. تولدەتىپ وتىرعان ءتورت ت ۇلىگىنە جاۋىز­­دىق جاساعان دا ەمەس. «كيەسى اتا­دى, قارعىسى ۇرپاعىما جابىسا­دى» دەپ, اڭشىلىقتان باسىن اۋلاق سالعان قاريالاردى دا كور­دىك. وكى­نىشتىسى سول, ونداي اقساقال­دار­دىڭ ايتقانىن تىڭداپ, ءتىلىن الىپ جاتقاندار جوقتىڭ قاسى. سونىڭ كەسىرىنەن جازىعى جوق جانۋاردى ازىعى جوقتىقتان ەمەس, كەرىسىنشە, كويلەگى كوك, قارنى توقتىقتان اۋلايتىندار كوبەيدى. ەرمەك ءۇشىن ەلدەن جاسىرىنىپ, توگۋگە تۇرارلىق قان, اتۋعا تۇرارلىق اڭ ىزدەپ جۇر­گەن­دەر تۋرالى مالىمەتتى كۇندە ەس­تي­­تىن بولدىق. ول – ول ما, ولجاسىنا ماقتانىپ, جايراپ جاتقان جانۋار­لاردىڭ جانىندا سۋرەتكە تۇسە­تىندەردى قايتەرسىڭ...

ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگى كەلتىرگەن مالى­مەتكە سەنسەك, بيىلعى العاشقى جار­تى­جىلدىقتىڭ وزىندە براكونەرلەردەن اقبوكەننىڭ 1571 ءمۇيىزى مەن 513 تۇتاس ەتى تاركىلەنىپتى. 513 كيىكتىڭ كوز جاسىنا قالدىق دەگەن ءسوز! وتكەن جىلى وسى مەرزىمدە ەلىمىزدە 25 براكونەرلىك ارەكەت تىركەلىپ, اكبوكەننىڭ 530 ءمۇيىزى مەن 650 تۇتاس ەتى تاركىلەنگەن بولاتىن. ياعني بىلتىرمەن سالىستىرعاندا بيىل مۇنداي وقيعالاردىڭ سانى ايتارلىقتاي وسكەنى بايقالادى. سولاي بولا تۇرا, قۇرىقتالعانداردىڭ سانىنا قاراپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىلمىستىق توپتاردىڭ جولىن كەسۋدەگى ارتا تۇسكەن جۇمىس ۇيلە­سىم­دىلىگى مەن ءوزارا ءىس-قيمىل جەدەلدىگىن دە العا تارتۋعا بولادى.

جالپى, العاشقى جارتى­جىل­دىقتا مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار تابيعاتتى قورعاۋ زاڭنا­ماسىن بۇزۋدىڭ 3748 وقيعاسىن انىق­تادى. ءۇش مىڭنان استام ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە, 12 براكونەر قىلمىستىق جاۋاپكەر­شىلىك­كە تارتىلدى. جازا باسىپ, جازالانعاندارعا سالىنعان ايىپ­پۇلدىڭ جالپى سوماسى 44 ملن تەڭگەگە جەتىپ, زالال كولەمى 1,6 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. بىلتىر وسى كەزەڭدە 4 197 وقيعا تىركەلىپ, اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىككە 3 335 ادام, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە 19 ادام تارتىلعان بولاتىن. ال سول كەزدەگى سالىنعان ايىپپۇلدىڭ جالپى سوماسى 45,6 ملن تەڭگەنى قۇراپ, زالال كولەمى 870 616,2 مىڭ تەڭگەگە جەتكەن ەدى.

تابيعاتقا كەلتىرگەن زيانى بىلاي تۇرسىن, كەي براكونەرلەردىڭ قاندىقول قاراقشىعا اينالىپ, ادام قانىن ارقالاعانى ايرىقشا الاڭداتادى. ەلدى ەسەڭگىرەتكەن ون­داي قايعىلى وقيعالار وتكەن جىل­دىڭ وزىندە ەكى مارتە تىركەلدى. بىل­تىر جىل باسىندا قاراعاندى وبلى­سىنىڭ نۇرا اۋدانىنداعى تەڭىز كولىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا «وحوتزووپروم» وندىرىستىك بىرلەس­تى­گىنىڭ ەكى ينسپەكتورى كيىك اتقان­داردى قۇرىقتايمىن دەپ ءجۇرىپ قاس­كويلەردىڭ قاتتى سوققىسىنا جىعىلعان ەدى. سول سوققىلاردىڭ سالدارىنان قورىقشى ەرلان نۇرعاليەۆ ومىردەن وزىپ, ونىڭ ارىپتەسى پەتر نيتسىك اۋىر جاراقاتتانعان بولاتىن.

وسى وقيعادان كەيىن جارتى جىل وتەر-وتپەستە «وحوتزووپروم»-نىڭ تاعى ەكى ينسپەكتورى براكونەرلەردەن ءزابىر كوردى. ولار اقمولا وبلىسىنا قاراستى جارقايىڭ اۋدانىندا كيىك اتىپ جۇرگەندەردىڭ ىزىنە تۇسكەن. جاۋاپقا تارتىلعىسى كەلمەگەندەر قورىقشىلارعا قارسى وق اتىپ, ينسپەكتور قانىش نۇرتازينوۆ قازا تاپقان ەدى. سول كۇنى قاسىنداعى ارىپتەسى سامات وسپانوۆ تا جارالاندى.

ارينە, ەكى اياقتى ايۋاننان ءتورت اياقتى حايۋاندى قورعايمىن دەپ ءجۇرىپ جاپا شەككەن ەرلەردى ەل ەسىنەن شىعارمايدى. اقىندار جىر ارناپ, سۋرەتشىلەر ءۇي قابىرعالارىنا الىپ مۋرال كەسكىندەدى. ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ جارلى­عىمەن قىزمەتتىك بورىشىن اتقارۋ كەزىندە ەرەن ەرلىك پەن قايتپاس قايسارلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن ە.نۇرعاليەۆ (قايتىس بولعاننان كەيىن) پەن پ.نيتسىك ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن ناگرادتالدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومار توقاەۆ قىزمەتتىك بورىشىن اتقارۋ ۇستىندە كورسەتكەن ەر­لىگى مەن جانقيارلىعى ءۇشىن مار­قۇم ق.نۇرتازينوۆتى ءى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن ماراپاتتاسا, س.وسپانوۆتىڭ وڭىرىنە ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنى تاعىلدى.

وسىمەن توقتاۋعا بولاتىن با ەدى؟ جوق! قاسكويلەردى جازالاۋ ءوز الدىنا, قورىقشىلاردىڭ ولىمىنەن ساباق الىپ, زاڭناماعا تۇزەتۋ ەنگىزەر كەز كەلگەنى ايقىن ءبىلىندى. وسىلايشا بۇل قايعىلى وقيعالار ەلىمىزدەگى براكونەرلىك ماسەلەسىن شەشۋگە قوماقتى قوزعاۋ سالدى. «قورىقشى-ينسپەكتورلار قانىش نۇرتازينوۆ پەن سامات وسپانوۆ مەملەكەتىمىزدىڭ تابيعي بايلىعىن قورعاۋ جولىندا ەرجۇرەكتىلىك كورسەتتى. ولاردىڭ ەرلىگىن ماقتان تۇتامىز. ق.ءنۇرتازينوۆتىڭ وتباسىنا كومەك كورسەتىلەدى. ونىڭ ەسىمى ماڭگى جادىمىزدا ساقتالادى. يماندى بولسىن! قورىقشى-ينسپەك­تورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە براكونەرلىككە قارسى جازانى كۇشەيتۋ ماقساتىندا زاڭنامانى قايتا قاراۋ قاجەت», دەدى ق.توقاەۆ.

وسى ءبىر وپاسىز ارەكەتتەردى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇنەمى وتكىر سىنعا الىپ كەلەدى. ءتىپتى, ەل پرەزيدەنتىنىڭ براكونەرلىككە قارسى جازانى كۇشەيتۋ تۋرالى پىكىرى وتكەن جىلى جاريالاعان «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» تاقىرىبىنداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دا كورىنىس تاپتى. «سوڭعى ۋاقىتتا بولعان قايعىلى وقيعالار ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – براكونەرلىك پروب­لەماسىنىڭ بەتپەردەسىن اشتى. بۇگىندە براكونەرلەر ساقاداي-ساي جابدىقتالىپ, قارۋلانعان جانە وزدەرىنىڭ جازالانا قويمايتىنىنا سەنىمدى. بيىلدىڭ وزىندە جانۋارلار الەمىن قورعاپ جۇرگەن ەكى ينسپەكتور براكونەرلەردىڭ قولىنان قازا تاپتى. جاقىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مارقاكول كولىندە براكونەرلەردىڭ قىلمىستىق توبى ۇستالدى. بۇل تەك ءبىر عانا مىسال, الايدا براكونەرلىكتىڭ تامىرى تەرەڭگە جايىلعان, سونىڭ ىشىندە بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ سالعىرتتىعىنان بولىپ وتىر. براكونەرلەر ۇلتتىق بايلىعىمىز – تابيعاتىمىزعا اياۋسىزدىقپەن ورنى تولماس زيان كەلتىرۋدە», دەگەن ق.توقاەۆ ۇكىمەتكە ەكى اي ىشىن­دە ءتيىستى زاڭنامانى قاتايتۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداۋدى تاپسىرعان بولاتىن.

ول جۇمىستار دا ۇكىمەت نازارىنان تىس قالعان جوق. زاڭ كۇشەيدى. بۇدان بىلاي زاڭسىز اڭ اۋلاعان ادام 3 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىن بولسا, ءبىر ەمەس, بىر­نەشە رەت براكونەرلىك ارەكەتكە بارعا تۇلعانىڭ باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋ مەرزىمى 4 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. ال جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاپ جۇرگەن مەملەكەتتىك ينسپەك­تورلارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق كورسەتىلگەن جاعدايدا قۇقىق بۇزۋشى 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.

P.S. وسى كۇنى مارقۇم ەرلان نۇرعاليەۆتىڭ قۇرالايدى كوتەرىپ تۇرعان سۋرەتى كوز الدىمىزعا ءجيى كەلەتىن بولىپ ءجۇر. جاي سۋرەت ەمەس, قاسيەت پەن قاسىرەتتىڭ, وكىنۋ مەن وپىنۋدىڭ سۋرەتى, جان-جانۋارلار الەمىنە دەگەن كىرشىكسىز ماحابباتتىڭ سيمۆولى ەدى وسى قاس-قاعىم ءسات. بالكىم, قارۋ-جاراق ساتاتىن ءار دۇكەننىڭ ماڭدايشاسىنا وسى پورترەتتى ءىلىپ قويۋ كەرەك شىعار. سوندا كوزى جاۋدىرەگەن قۇرالايعا دا, ونى ايالاپ جۇرگەن جۇزدەگەن قورىقشىعا ايانىش سەزىمى ۇيالاپ, وق اتىلمايتىن با ەدى...