مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىندا «تۇڭعىش پرەزيدەنت جانە ونىڭ قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولى» دەگەن تاقىرىپتا اشىق سۇحبات الاڭى بولىپ, وندا وسى مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, بەلگىلى ساياساتتانۋشى, تاريحشى عالىمدار مەن ديپلوماتتار وزدەرىنىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى. بۇل شارا ءىى حالىقارالىق تاريحشىلار كونگرەسى قارساڭىندا بولعاندىقتان, وعان شاقىرىلعان بىرقاتار شەتەلدىك عالىمدار دا سۇحباتقا قاتىستى. ماماندار مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقى مەن ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى جانە مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋدا جاساعان ۇلان-عايىر جۇمىسىنا شولۋ جاساپ, وعان تاريحي تۇرعىدان باعا بەرۋگە ۇمتىلدى.
اسىرەسە, ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمە قوزعالدى. الەمدەگى بارىنشا دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ كەشە عانا توتاليتارلىق ساياسي جۇيەمەن قۇرساۋلانعان, ءبارىن دە جەرگىلىكتى جاعدايلارمەن ەسەپتەسپەي وزىنە لايىقتىسىن عانا اتقارۋعا رۇقسات بەرىپ, كەسىپ-ءپىشىپ وتىراتىن بيلەۋشى ورتالىقتىڭ باسقارۋىندا بولعان, ءوز ەركى وزىنە تيمەي كەلگەن قوعام ءۇشىن مۇلدە وڭاي شارۋا ەمەس.
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىندا «تۇڭعىش پرەزيدەنت جانە ونىڭ قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولى» دەگەن تاقىرىپتا اشىق سۇحبات الاڭى بولىپ, وندا وسى مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, بەلگىلى ساياساتتانۋشى, تاريحشى عالىمدار مەن ديپلوماتتار وزدەرىنىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى. بۇل شارا ءىى حالىقارالىق تاريحشىلار كونگرەسى قارساڭىندا بولعاندىقتان, وعان شاقىرىلعان بىرقاتار شەتەلدىك عالىمدار دا سۇحباتقا قاتىستى. ماماندار مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقى مەن ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى جانە مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋدا جاساعان ۇلان-عايىر جۇمىسىنا شولۋ جاساپ, وعان تاريحي تۇرعىدان باعا بەرۋگە ۇمتىلدى.
اسىرەسە, ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمە قوزعالدى. الەمدەگى بارىنشا دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ كەشە عانا توتاليتارلىق ساياسي جۇيەمەن قۇرساۋلانعان, ءبارىن دە جەرگىلىكتى جاعدايلارمەن ەسەپتەسپەي وزىنە لايىقتىسىن عانا اتقارۋعا رۇقسات بەرىپ, كەسىپ-ءپىشىپ وتىراتىن بيلەۋشى ورتالىقتىڭ باسقارۋىندا بولعان, ءوز ەركى وزىنە تيمەي كەلگەن قوعام ءۇشىن مۇلدە وڭاي شارۋا ەمەس. ءتىپتى مۇنداي بيىككە قول جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىگىنە ءشۇبا كەلتىرۋشىلەر دە كوپ. الايدا, ەلباسى 2030 جىلعا دەيىن باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ مەجەسىن العا قويعاندا دا سەنەتىن جاندار از بولعان. بىراق بۇل مەجە مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالىپ, قازاقستان قازىردىڭ وزىندە بارىنشا دامىعان 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرىپ وتىر. وسى ىستەردى باستاپ قانا قويماي, اياعىنا دەيىن جەتكىزىپ كەلە جاتقان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ وراسان زور ەڭبەگى جانە ونىڭ مەملەكەتتىك-ساياسي قىزمەتىن تاريحي تۇرعىدان زەردەلەۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى. «اشىق سۇحبات الاڭىندا» ايتىلۋعا ءتيىستى ويلار مەن ءپىكىرلەر وسى ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە بولماعىن جيىنعا توراعالىق ەتۋشى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان بەلگىلەپ بەردى.
سۇحباتقا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ, رەسەيلىك پروفەسسور, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ناسيپحان سۋيۋنوۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراعاتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تۇرسىنكۇل قۇسايىنوۆا, قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان مۋحليسوۆ جانە ت.ب. قاتىستى. ءوزىنىڭ العىسوزىندە بۇركىتباي عەلمان ۇلى عاسىرلار بويى ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قازاق دالاسىندا وشپەگەنىن, وسى جولدا توگىلگەن قان مەن تەردىڭ ءتىپتى ەسەپسىز بولعانىن ايتىپ ءوتتى. الايدا, قازاق دالاسى شىنايى ازاتتىققا قول جەتكىزە المادى, سول سەبەپتى بىرەۋدىڭ سىرتتان تاڭعان شەكتى مەجەسىنەن دە شىعا المادى. ءتىپتى وسى شەككە سىيماعان ءوزىنىڭ ارىس ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ اتىن اتاۋدان دا تىيىلىپ, ولاردىڭ ەسىمدەرى مەن ىستەرىنەن تەرىس اينالۋعا دەيىن باردى. تەك ەكى عاسىر اۋىساردا, مىڭجىلدىق اينالىپ, تاريح ەنشىسىنە كەتەر تۇستا عانا قازاق حالقى ءوزىنىڭ اڭساعان ارمانىنا قول جەتكىزدى. ەركىندىكسۇيگىش ەگەمەن ەلدىڭ باعىنا مەملەكەت باسشىسى بولىپ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتاي دارا تۇلعا كەلدى. ول قازاقستاندى بەيبىتسۇيگىش, ءوزارا ءتوزىمدى, دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى جاقتايتىن ءبىرتۇتاس حالقى بار, تۇراقتى, بولجالدى مەملەكەتكە اينالدىرا الدى. وتانىمىز بۇگىندە ءوز قاتارلاستارىنان وزا شاۋىپ, ەۋرازيا بارىسىنا اينالۋدىڭ نىشاندارىن تانىتىپ جاتقانىن ماقتان ەتەمىز. ارايلى استانا ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىنا بوي كوتەرگەندە شارتاراپ قازاقستان دەگەن ەلدىڭ, قازاق دەگەن ۇلتتىڭ بارلىعىنا كوزدەرىن جەتكىزىپ, ونىمەن تەڭ دارەجەدە ساناساتىن بولدى. الەمدەگى بارلىق وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا تەڭ دارەجەدە ەنە بىلگەن ەلىمىز, الەمدىك الپاۋىتتار دا مويىنداۋعا ءماجبۇر بولعانداي, حالىقارالىق يگىلىكتى ءىس-شارالار جاساپ ءجۇر. سول قاتاردا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا بولىپ, ونىڭ 11 جىلدان بەرى وتپەگەن ءسامميتىن ابىرويمەن وتكىزگەنىمىز تالاي مارتە ماقتانىشپەن اۋىزعا الىناتىنى داۋسىز.
وسىدان ءارى توراعا سۇحبات الاڭىندا ەلباسىنىڭ وسىنداي ورەلى ىستەرى تۋرالى پىكىرلەر ايتىلىپ, ونى حالىقارالىق باسقا دا تۇلعالارمەن سالىستىرۋ جانە حالىققا ونىڭ وشپەس ىستەرىن ودان ءارى جەتكىزۋ جولىندا قانداي ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر بولماعىن ەستىگىسى كەلەتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, تۇڭعىش پرەزيدەنت جانە قازاقستاننىڭ جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ ماسەلەسى, قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق دامۋ ەۆوليۋتسياسى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, قازاقستان مادەنيەتى مەن ونەرى تۋرالى دا پىكىرلەر ايتىلعانىن قالايتىنىن ءبىلدىردى.
العاشقى ءسوز كەزەگىن العان بەلگىلى ديپلومات, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, پروفەسسور تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ ءبىزدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە مارتەبەسى اسقاقتاعان, ەكونوميكالىق جاعىنان وزىق, قوعامى تۇراقتى, قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان العاندا بەرىك ەل بولا الۋىمىزدىڭ ءوزى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ كوپتەگەن ساياسي نۇسقالاردىڭ ىشىنەن ەڭ دۇرىس دامۋ جولىن تاڭداي ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا ەكەنىن ەشقاشان دا ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك, دەدى. سونىمەن بىرگە, ەلباسىنىڭ جانىندا كوپ جۇرگەن قايراتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە تۇلعالىق قىرلارىنان دا وزىنە ءمالىم جايتتاردى ايتىپ بەردى.
ماسەلەن, 1992 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىنا العاش رەت بارعان ساپارىندا ەلباسىنا كەشكى قابىلداۋ جاساعان اقش پرەزيدەنتى دج.بۋش قولقا سالىپ, «ءسىزدى ونەرگە جاقىن جان دەپ ەستىدىك, ءبىر ولەڭ ايتىپ بەرۋىڭىزدى وتىنەمىن», دەپ سۇراعان ەكەن. ن.نازارباەۆ الدىمەن ءوزى, سوسىن بىرگە بارعان جۇبايى سارا الپىسقىزى جانە قىزى داريعا نۇرسۇلتانقىزىمەن بىرگە قازاقتىڭ ەكى تاماشا ءانىن ورىنداپ بەرىپتى. امەريكانىڭ تورىندە شىرقالعان قازاقتىڭ سازدى انىنە جينالعان جۇرتشىلىق قىزۋ قول سوقسا, قازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ مۇشەلەرى قۋانىشتان كوزدەرىنە جاس الىپتى. بۇل ءسات امەريكا باسشىلىعى حاتتاماسىنىڭ تاريحىنا تىركەلگەن ەدى. سول داستارقان باسىندا امەريكالىق سۇڭعىلا ساياساتكەرلەر بىزگە: «سىزدەر باقىتتى حالىقسىزدار, سىزدەر ءالى الىسقا باراسىزدار», دەگەن تۇرعىدا پىكىرلەر ايتسا كەرەك. مىنە, سول سوزدەردىڭ ورىندالعانىنا قازىر كوزىمىز جەتىپ وتىر, دەدى پروفەسسور.
رەسەيلىك قوناق ناسيپحان سۋيۋنوۆانىڭ دا پىكىرلەرى مازمۇندى, ويلارى ورامدى بولدى. ول قازاقستاندىقتارعا ءوزىنىڭ قىزىعۋشىلىقپەن قارايتىنىن جاسىرمادى. تاۋەلسىز ەلدەرىڭىز بار, استاناداي الەم قىزىعاتىن تاماشا قالالارىڭىز بار سىزدەر قانداي باقىتتى جانسىزدار, دەدى ول. سويتسە, بۇل كىسىنىڭ ءوزى رەسەيدە تۇراتىن نوعايلاردىڭ وكىلى بولىپ شىقتى. ءبىر كەزدەگى وردالى ەل بولعان حالىقتىڭ قازىر جۇقاناسى عانا قالعان. بارلىق سانى 103 مىڭنان ءسال عانا ارتىق كورىنەدى. ونىڭ دا جارتىسى يمپەريانىڭ ۇساق حالىقتاردى وزدەرىنە ءسىڭىرۋ ساياساتىنىڭ قۇربانى بولىپ, ءوز تىلدەرىن بىلمەيدى, دىلىنەن دە ايىرىلعان. بىزدەر – ءتۇبىمىز دە, ءتىلىمىز دە, ءدىلىمىز دە, ءدىنىمىز دە ءبىر حالىقپىز. ءبىزدىڭ ارامىزدا دا نايمان, قاڭلى, تاما, قوڭىرات دەگەن رۋلار كوپ كەزدەسەدى. اتتەڭ, تاعدىردىڭ جازۋىمەن ءبىز ءوز تۋىستارىمىزدان ايىرىلىپ قالعانبىز. سول وكىنىشتى. الايدا, قازاقتاردىڭ جەتىستىگىنە, ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ الەم مويىنداعان تۇلعا بولعانىنا ءبىز دە قۋانامىز, دەدى ول.
بۇلاردان باسقا سويلەگەن ادامدار دا قازاقستاننىڭ بارلىق جەتىستىگىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستىردى. جينالىس سوڭىنان جينالعاندار قارار قابىلدادى. وندا مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋداعى ەلباسىنىڭ قىزمەتىن زەردەلەۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋ, پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق تاريحتى زەرتتەۋگە قاتىستى بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ, تۇڭعىش پرەزيدەنت جانە ونىڭ قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولى مەن قىزمەتىن زەرتتەۋدىڭ عىلىمي تۇجىرىمداماسىن جاساۋ سەكىلدى قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر قامتىلعان.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».