الايدا, سۇراقتار قالدى
ەلىمىزدىڭ ءۇش جىلعا ارنالعان ەڭ باستى قارجىلىق قۇجاتى – 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ ءماجىلىستىڭ سوڭعى وتىرىسىندا ماقۇلدانىپ, سەناتقا كەتكەنى بۇدان بۇرىن حابارلانعان بولاتىن.
الايدا, سۇراقتار قالدى
ەلىمىزدىڭ ءۇش جىلعا ارنالعان ەڭ باستى قارجىلىق قۇجاتى – 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ ءماجىلىستىڭ سوڭعى وتىرىسىندا ماقۇلدانىپ, سەناتقا كەتكەنى بۇدان بۇرىن حابارلانعان بولاتىن.
قۇجاتتى تالقىلاۋ بارىسىندا پالاتانىڭ بارلىق كوميتەتتەرى دە ۇلكەن جۇمىس جاساپ, قاجىرلى ەڭبەك ەتتى. دەپۋتاتتاردىڭ سويلەگەن سوزدەرىنەن ول ايقىن كورىنىپ تۇردى. ءبارى دە ەلىمىزدىڭ باستى قۇجاتىنىڭ ءمىنسىز بولۋىنا, ونىڭ ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرمالارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋعا قىزمەت ەتۋىنە بەلسەنە اتسالىسقاندارى انىق.
بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور – مۇنايدىڭ ءبىر باررەلىنىڭ باعاسى 90 اقش دوللارى دەڭگەيىندە بولادى دەپ بەلگىلەنىپتى. تمد ەلدەرى اراسىنان ونى سوڭعى جىلدارى ۇنەمى 100 دوللار بولادى دەپ بولجايتىن ازەربايجاندا بيىلعى بيۋدجەتىن 90 دوللارلىق مەجەمەن ايقىنداپتى. رەسەيلىكتەر دە ونىڭ الداعى جىلى 100-دەن تومەن بولاتىنىن مەجەلەپ وتىر.
زاڭ جوباسىن تالقىلاعان جالپى وتىرىستا باياندامالار جاسالىپ, سۇراقتار بەرىلىپ بولعان سوڭ, ونى تالقىلاۋ ءوتىپ, دەپۋتاتتار ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. الدىمەن سويلەگەن سەرىكباي نۇرعيساەۆ بيۋدجەتتىڭ تەك جەتىستىك جاقتارىن تىزبەلەپ شىعىپ, بارىنشا وپتيميستىك پىكىر ءبىلدىرگەن ەدى. بىراق, ودان كەيىن ءسويلەگەن الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆا ءبىرشاما سىندار ايتىپ, ۇكىمەتتىڭ وسىناۋ زاڭدى دايىنداۋ بارىسىنداعى ولقىلىقتارىن كورسەتىپ بەردى. ول الداعى ءۇش جىلدا ۇكىمەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ سالالارىنا قاراستىرىلاتىن شىعىندى ازايتۋدى مەجەلەپ وتىرعانىن قاتتى سىنادى. ءبىزدىڭ كوميتەتىمىز مۇنداي قىسقارتۋلاردى دۇرىس دەپ سانامايدى. الايدا... الەۋمەتتىك سالاعا قاراجات كوپ بولىنسە دە حالىق سونى ءوزىنىڭ جەكە باسىندا سەزىنە الماي وتىرعانى نەلىكتەن؟ ماسەلەن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ شىعىسىن ۇكىمەت سوڭعى ءۇش جىلدا 1,7 ەسە ارتتىرىپتى. بىراق, سودان وزگەرگەن نەمەسە جاقسارعان ىستەر بار ما؟ ەلىمىزدە بالاباقشا سانى بۇدان ءۇش جىل بۇرىن دا جەتپەيتىن ەدى, نەگە ءالى دە سول قالپىندا؟ وزدەرىنىڭ كەزەگىن كۇتىپ ءالى كۇنگە 500 مىڭداي ءبۇلدىرشىن بالاباقشا ەسىگىنە جەتە الماي ءجۇر. ال 2014 جىلعى بيۋدجەتتە جاڭا بالاباقشا سالۋعا ءتىپتى قاراجات قاراستىرىلماعان. 2015 جىلى نەبارى – 12, ال 2016 جىلى 6 بالاباقشا سالۋدىڭ قاراجاتى قاراستىرىلىپتى. ال قاجەتتى بالاباقشالار سانى – 450! ءبىلىم بەرۋ سالاسى مۇنداي وگىز اياڭمەن ماسەلەنى قاشان شەشەدى؟ جەكەمەنشىكپەن ءبىرلەسىپ بالاباقشا سالۋ تەتىكتەرى ءالى كۇنگە ايقىندالماعان. ويلاپ تابىلعان «ميني-ورتالىق» دەگەندەر كۇمانى كوپ جارتىكەش قادامدار. ءبىزدىڭ دەرەكتەرىمىزگە قاراعاندا, جەرگىلىكتى اكىمدەر جەكەمەنشىك كاپيتالدى بۇل ىسكە تارتۋعا شورقاق. سوندا ۇكىمەت پرەزيدەنتتىڭ «بالاپان» باعدارلاماسىن قالاي ورىنداماقشى؟ – دەدى كوميتەت ءتورايىمى.
ودان ءارى د.نازارباەۆا ەلىمىزدەگى 182 پروبلەمالىق مەكتەپتەردى (اپاتتى جاعدايداعى; ءۇش اۋىسىممەن وقىتاتىن, ت.ب.) وڭالتۋعا دا قاراجات قاراستىرىلماعانىن سىنعا الدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربول ورىنباەۆتىڭ وسى ماسەلەگە بايلانىستى دەپۋتاتتاردىڭ الاڭداۋشىلىعى ەسكەرىلدى دەگەن ءسوزى, جۇمسارتىپ ايتقاندا, قۋلىق, دەدى داريعا نۇرسۇلتانقىزى. باسقا سوزبەن باعالاۋ قيىن.
ودان ءارى كوميتەت مۇشەلەرى بيۋدجەت شىعىندارىن قاراستىرۋ كەزىندە 113 ملرد. تەڭگەنىڭ ورىنسىز جۇمسالماقشى ەكەنىن, ەندى سول سومانىڭ وسى قاجەتتى دۇنيەگە نەگە بۇرىلمايتىنىنا تاڭعالاتىنىن جەتكىزدى. قورىتا ايتقاندا, ۇكىمەتتىڭ وسى پروبلەمانى شەشۋگە باعىتتالعان تولىققاندى ءىس-جوسپارى جوق. ال ءدال سول كەزدە, كەيبىر باعدارلامالار بويىنشا بيۋدجەت شىعىندارى شەكتەن تىس شارىقتاتىپ جىبەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2011-2013 جىلدارداعى بيۋدجەتتە 44,5 ملرد. تەڭگە جۇمسالسا دا ەشقانداي ناتيجە بەرمەگەن جوبالىق وقىتۋ باعدارلاماسىنا تاعى دا 41 ملرد. تەڭگە قاراستىرىپ وتىرعانىن ايتتى. بۇل باعدارلاما بويىنشا مەكتەپتەرگە باعاسى كوپ ەسە ارتتىرىلعان كومپيۋتەرلەر عانا ساتىپ الىپ بەرىلىپتى. قاراجات ەشقانداي ناتيجەسىز جۇمسالعان, ال كىنالى ادام جوق, بىراق وعان تاعى دا قاراجات قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل نە سوندا, بيۋدجەت دارىنسىز ادامدارعا ارنالعان سىناق الاڭى ەمەس قوي, اقشاسىن شاشا بەرەتىن, دەدى كوميتەت ءتورايىمى.
ودان ءارى د.نازارباەۆا بعم-نىڭ پرەزيدەنتتىڭ تالابىن سىلتاۋراتىپ, قۇنى 300 ملن. دوللار تۇراتىن مامان جۇمىسشىلار دايىندايتىن كوللەدج سالماقشى بولىپ, بيۋدجەتتە 69,7 ملرد. تەڭگە قاراستىرعانىن دا قاتتى سىنعا الدى. وسىنداي دا قىمبات كوللەدج بولا ما ەكەن؟ بۇل ناعىز كەزەكتى كوزبوياۋشىلىق, دەدى ول.
دەپۋتات شالاتاي مىرزاحمەتوۆ دەپۋتاتتاردىڭ سوڭعى جىلدارى ۇنەمى الكوگول جانە تەمەكى ونىمدەرىنە اكتسيزدى ارتتىرۋ ساياساتىن كوتەرىپ كەلگەنىن ايتتى. ءبىز بىرنەشە رەت دەپۋتاتتىق ساۋالدار دا جولدادىق. الايدا, سونىڭ بارىنە سىرعىتپا جاۋاپ الىپ وتىردىق. ەندى بۇل ماسەلەنى ەلباسىنىڭ ءوزى كوتەرۋى مۇڭ ەكەن, ۇكىمەت بىردەن ىسكە كىرىستى. ءبىزدىڭ ايتقانىمىزعا قۇلاق اسقاندا عوي, اكتسيزدەن تۇسەتىن كىرىس بۇدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن-اق ارتقان بولار ەدى, دەدى دەپۋتات.
حالىقتىق كوممۋنيستىك پارتيانىڭ پارلامەنتتەگى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ زاڭ جوبالارىنىڭ شيكى كۇيىندە اكەلىنەتىنىن اتاپ ايتتى. كەيدە ءبىز زاڭ جوباسىنىڭ ءبىر بابىنا 20-عا دەيىن تۇزەتۋ ەنگىزۋگە ءماجبۇرمىز. بۇل ماسقارا ەمەس پە؟ – دەدى ول. ودان ءارى دەپۋتات مال شارۋاشىلىعىن قولداۋ ماسەلەسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنىنە نازار اۋداردى. ءبىز ەتتى پەرۋدەن, ءسۇت ۇنتاقتارىن دانيادان اكەلىپ جاتىرمىز. بۇل نە دەگەن سۇمدىق؟! ەلىمىزدىڭ مۇمكىنشىلىگى 50-60 ملن. ادامدى تاماقتاندىرۋعا تولىق جەتەتىن جاعدايدا ءبىز 17 ملن. حالىقتى اسىراي الماي وتىرمىز, دەپ ءوز اشىنىسىن اشىق ءبىلدىردى ۆ.كوسارەۆ. ودان ءارى دەپۋتات اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وسى ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, شاعىن تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن قولداۋعا بەت بۇرعانىن قاناعاتپەن اتادى.
دەپۋتاتتار بۇلاردان باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, زاڭ جوباسىندا سولاردىڭ كوبى كوميتەتتەردە تالقىلانعاندا ايتىلسا دا ەسكەرىلمەگەنىنە قىنجىلىس ءبىلدىردى. وسىنداي اۋپىرىممەن ماقۇلدانعان زاڭ جوباسى ەندى سەناتقا جول تارتتى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».