سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن اسا قاۋىپتى ەكەنىن قازىر بارلىق ادام جاقسى بىلەدى. ويتكەنى, سول سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق كۇيى ناشارلاعان ەلدەردىڭ بيلىگى قۋاتىنان تايىپ, حالقى قىرعىنعا ۇشىراپ تا جاتىر. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ شەنەۋنىكتەرىنىڭ كاسىپكەرلەرمەن اۋىز جالاسقان سىبايلاس جەمقورلىعى الگى مەملەكەتتەردەن اسپاسا, كەم سوقپايتىنى تاعى بەلگىلى. دەمەك, جاپپاي سىبايلاستىقپەن عانا بايىپ جاتقان شەنەۋنىكتەردى كورگەن قاراپايىم حالىق بيلىككە دەگەن سەنىمنەن جۇرداي ايىرىلاتىنى دا تۇسىنىكتى. مۇنى ەرتەرەك اڭعارماعان بيلىك اشىنعان جۇرتتىڭ وزگەلەردىڭ الداۋىنا شىرمالىپ باس كوتەرگەندە عانا بارماق تىستەيتىنى تاعى اقيقات. ەندەشە, ەل تۇتاستىعىن, تىنىشتىعىن, بولاشاعىن ويلايتىن ازامات شەنەۋنىكتەر بولسا «الا قويدى بولە قىرىقپاي», حالىقتىڭ ناپاقاسىن سۋداي سىمىرمەي, «ولە جەگەنشە بولە جە» دەيتىن ەلدىك ۇستانىمدى ۇستانۋى ءتيىس.
سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن اسا قاۋىپتى ەكەنىن قازىر بارلىق ادام جاقسى بىلەدى. ويتكەنى, سول سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق كۇيى ناشارلاعان ەلدەردىڭ بيلىگى قۋاتىنان تايىپ, حالقى قىرعىنعا ۇشىراپ تا جاتىر. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ شەنەۋنىكتەرىنىڭ كاسىپكەرلەرمەن اۋىز جالاسقان سىبايلاس جەمقورلىعى الگى مەملەكەتتەردەن اسپاسا, كەم سوقپايتىنى تاعى بەلگىلى. دەمەك, جاپپاي سىبايلاستىقپەن عانا بايىپ جاتقان شەنەۋنىكتەردى كورگەن قاراپايىم حالىق بيلىككە دەگەن سەنىمنەن جۇرداي ايىرىلاتىنى دا تۇسىنىكتى. مۇنى ەرتەرەك اڭعارماعان بيلىك اشىنعان جۇرتتىڭ وزگەلەردىڭ الداۋىنا شىرمالىپ باس كوتەرگەندە عانا بارماق تىستەيتىنى تاعى اقيقات. ەندەشە, ەل تۇتاستىعىن, تىنىشتىعىن, بولاشاعىن ويلايتىن ازامات شەنەۋنىكتەر بولسا «الا قويدى بولە قىرىقپاي», حالىقتىڭ ناپاقاسىن سۋداي سىمىرمەي, «ولە جەگەنشە بولە جە» دەيتىن ەلدىك ۇستانىمدى ۇستانۋى ءتيىس.
ويتكەنى, ەلباسى سىبايلاس جەمقورلىق مەملەكەت ءۇشىن اسا قاتەرلى قۇبىلىس ەكەنىن ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. بىراق بيلىكتىڭ, كاسىپكەرلىكتىڭ, باسقا دا سالالار تەتىگىن ۇستاعاندار بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قاجەتتى بىرلىكتەن گورى قۇنىققان كومەكەيلەرىن ويلاعاندى ارتىق كورەدى. بۇعان دالەل كوپ. ماسەلەن, ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ (قارجى پوليتسياسىنىڭ) توراعاسى راشيد تۇسىپبەكوۆ وتكىزگەن ۆەدومستۆونىڭ ماجىلىسىندە 9 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا انىقتالعان سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ سانى 8,7 پايىزعا وسكەندىگى ايتىلدى. قىلمىس ارتقان سوڭ كەلتىرىلگەن زيان كولەمى 7,4 ملرد.تەڭگەنى قۇراعان. سالىق ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالعان كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قامقورلىق جاساۋىنىڭ 11 دەرەگى, كەدەن ورگاندارى مەن شەكارا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جاسالعان 4 ەكونوميكالىق كونتراباندا دەرەگى انىقتالعان. سول سياقتى, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ شەڭبەرىندە انىقتالعان سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ سانى 3 ەسەلەپ ارتىپ, ولاردان كەلتىرىلگەن زالال 5,9 ملرد.تەڭگەدەن اسىپتى.
ال قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق قىلمىستاردى اشۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى جانات ەلامانوۆ 9 ايدا انىقتالعان قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق قىلمىستاردىڭ سانى 36 پايىزعا ارتقانىن مالىمدەدى. ماسەلەن, مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ زاڭسىز اينالىمى سالاسىندا انىقتالعان قىلمىستاردىڭ سانى 10 ەسەگە, جالعان كاسىپكەرلىك بويىنشا 4 ەسەگە, قىلمىستىق جولمەن تابىلعان تابىستى زاڭداستىرۋ بويىنشا 3 ەسەگە, جالعان جانە قاساقانا بانكروتتىق بويىنشا 2,5 ەسەگە ارتقان.
الاياقتاردى قۇرىقتاۋدا الدىنا جان سالمايتىن استانا قالاسىنىڭ ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس دەپارتامەنتى جالعان كاسىپكەرلىكتى قۇرۋ جانە سالىقتاردى تولەۋدەن جالتارۋ دەرەكتەرىن تاعى ايداي پاش ەتتى. بۇل قىلمىس ءتۇرىن جاساعان قىلمىسكەرلەر ءۇشىن جازالاۋ مەرزىمى 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى جانە مۇلكىن تاركىلەۋدى كوزدەسە دە, سىبايلاستار ايىلىن جيار ەمەس. ءسوزىمىزدىڭ ءبىر وتىرىگى جوق, اتالعان دەپارتامەنتتىڭ كەلتىرگەن دەرەگى بويىنشا, سوڭعى جىلدارى استانا قالاسىندا جالعان كاسىپكەرلىك قۇرۋ فاكتىلەرى كەڭىنەن ەتەك الىپتى.
جالعان كاسىپكەرلىك ءوزىنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, جالعان كاسىپورىنداردى قۇرۋ جانە كوممەرتسيالىق مەكەمەلەر مەن كونتراگەنتتەردى سالىق تولەۋدەن جالتارتۋ ارقىلى مەملەكەتكە ايتارلىقتاي زيان كەلتىرەدى. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وتكەن 9 ايى ىشىندە عانا مەملەكەتكە 21 ميلليارد تەڭگەدەن استام زيان كەلدى. وسى دەرەكتەر بويىنشا ەلوردالىق قارجى پوليتسياسى دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 31 قىلمىستىق ءىس قوزعادى. سونىڭ ءبىرى «ا-ستەن» جشس جالعان كاسىپكەرلىگىن قۇرعان الاياققا قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ءىس سوتقا جولداندى. ال تولەنبەگەن سالىق كولەمى 74,3 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
كاسىپورىنداردىڭ زاڭسىز پايدا الۋىنىڭ تاعى ءبىر جولى كونتراگەنتتەرمەن جالعان كەلىسىمشارتتار جاساۋى بولىپ تابىلادى. بۇعان قوسا, قارجى پوليتسياسىنىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, قىلمىسكەرلەر جاسالعان جالعان كەلىسىمشارتتاردان 3-5 پايىز اقشالاي پايدا تابادى ەكەن. جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا «استاناسپەتسمونتاجستروي», «ۋسپەح كز», «رەكوردسترويگرۋپپ» سەكىلدى 3 جالعان كاسىپورىندار ارقىلى جالعان ەسەپ-شوتتاردى ساتۋ كەزىندە باشكەنوۆ دەگەن ۇستالدى. ونىڭ سالىق تولەمەي مەملەكەتكە كەلتىرگەن زيانى 2 ميللياردتان استام تەڭگەگە جەتكەن. اتالعان دەرەكتەر بويىنشا باشكەنوۆكە قاتىستى 3 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.
اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا استانا قالاسىندا 3 جىل بويى جالعان كاسىپكەرلىكتى جۇزەگە اسىرىپ كەلگەن قىلمىستىق توپ قۇرىقتالدى. 7 ادامنان تۇراتىن بۇل قىلمىستىق توپ 2010-2013 جىلدار ارالىعىندا 4 جالعان كاسىپورىن قۇرىپ, سالىق تولەۋدەن جالتارۋ جانە اقشا قاراجاتتارىن زاڭسىز الۋ قىزمەتتەرىن كورسەتىپ كەلگەن. اتالعان جالعان كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىنەن, تولەنبەگەن سالىقتىڭ جالپى سوماسى 1,9 ميلليارد تەڭگە بولدى. سونىمەن قاتار, جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارى بارىسىندا, استانا قالاسى, سارىارقا اۋدانى بويىنشا سالىق باسقارماسىنىڭ ەكى لاۋازىمدى قىزمەتكەرىنىڭ جوعارىدا كورسەتىلگەن جالعان كاسىپورىندارعا قورعاۋشىلىق جاساعان ارەكەتتەرى انىقتالدى. ولار جالعان كاسىپورىنداردىڭ سالىققا قاتىستى ماسەلەلەرىن بەلگىلى ءبىر سىياقىعا شەشىپ بەرىپ وتىرعان.
بۇعان قوسا, م ۇلىكتىك پايدا الۋ جانە سالىق تولەۋدەن جالتارۋ ماقساتىندا قالالىق ءادىلەت دەپارتامەنتىندە بىرنەشە جالعان كاسىپورىنداردى تىركەگەن يۆانوۆقا جانە باسقا دا تۇلعالارعا قاتىستى قىلمىستىق ءىس تەرگەلۋدە. اتالعان تۇلعالاردىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىنەن مەملەكەتكە 2 ميللياردتان استام زيان كەلگەن.
ەلباسىنىڭ قاتاڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا ءتيىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. الايدا, تاجىريبە كورسەتكەندەي, قايسىبىر ايلاكەر كاسىپكەرلەر, جەكە باس پايداسى ءۇشىن شەكتەن شىعىپ, ءتۇرلى ارام ايلالاردى قولدانۋدا. كەيبىر سالىق تولەۋشىلەردىڭ الاياقتىق جولدارمەن مىندەتتى سالىق تولەمدەرىنەن جالتارۋى ناتيجەسىندە مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە ۇلكەن زيان كەلۋدە. بۇل ورايدا, جالعان كاسىپورىن قوجايىندارىنىڭ قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتىنە ساي سالىق ورگاندارىنا سالىق ەسەبىن بەرمەۋى, قۇجاتتارعا كىرىستەر تۋرالى جالعان مالىمەتتەردى ەنگىزۋى, سالىق سالىناتىن بازانى جاساندى ازايتىپ كورسەتۋى, جەكە وپەراتسيالاردى ەسەپتەن جاسىرۋى نەمەسە كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ جوقتىعىن راستايتىن دەكلاراتسيانى نولدىك كورسەتكىشتەرمەن ۇسىنۋى كلاسسيكالىق «كولەڭكەلى» وپەراتسيالارعا جاتاتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
سالىق تولەۋشىلەر زاڭىمىزعا ساي وزدەرىنىڭ سالىقتىق مىندەتتەرىن ورىنداماۋى سالدارىنان, مەملەكەت جىل سايىن ايتارلىقتاي بيۋدجەتتىك قاراجاتتاردى الا المايدى. بۇل بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن عانا قىسقارتىپ قويماي الەۋمەتتىك تەڭدىك پرينتسيپتەرىن بۇزادى, كولەڭكەلى سەكتوردىڭ وسۋىنە ءجانە ۇيىمداسقان قىلمىستاردى ورشىتۋگە اكەپ سوقتىرادى. ءسويتىپ, اعىمداعى جىلدىڭ وتكەن مەرزىمىندە سالىق تولەۋدەن جالتارعان مەكەمەلەر بويىنشا 47 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ال وسى ساناتتاعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا انىقتالعان زيان كولەمى 13 ميللياردتان استام تەڭگەنى قۇرايدى. سوندا بايقاساڭىز, جەمقورلىق قىلمىسى مۇلدە تومەندەمەگەن, قايتا قاناتىن كەڭىنەن جايا تۇسكەن, سەبەبى, وتكەن جىلدىڭ 9 ايىمەن سالىستىرعاندا جەمقورلىق كورسەتكىشتەر 52 پايىزعا وسكەن.
جالپى, استانا قالالىق قارجى پوليتسياسى دەپارتامەنتىنىڭ ءوندىرىسىندە سىبايلاسا جەگەندەرگە قاتىستى ءىس كوپ. سونىڭ ءبىرى 2009-2011 جىلدار ارالىعىندا دەكلاراتسياعا جالعان مالىمەتتەر ەنگىزۋ ارقىلى جالپى سوماسى 1 ميللياردتان استام تەڭگە سالىق تولەۋدەن جالتارعان «راحات ي ك KZ» جشس باسشىلارىنا قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ءىس تە بار ەكەن. وسىعان قوسا, كىرىستەر جانە شىعىستار تۋرالى جالعان مالىمەتتەردى سالىق دەكلاراتسياسىنا ەنگىزۋ ارقىلى, سونىمەن بىرگە, سالىق سالۋ نىسانىن جاسىرۋ ارقىلى جالپى سوماسى 243 ملن.تەڭگەگە سالىق تولەۋدەن جالتارعان «باحىت XX Astana Bissnes» جشس باسشىلارىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس تەرگەلۋدە جاتقان كورىنەدى.
وسىلايشا, سالىقتان جالتارىپ, زاڭسىز تابىس تابامىن دەگەندەر ومالىپ تا جاتىر. ماسەلەن, كورپوراتسيالىق تابىس سالىعى جانە قوسىلعان قۇن سالىعى بويىنشا دەكلاراتسيالارعا جالعان مالىمەتتەر ەنگىزۋ ارقىلى اسا ءىرى كولەمدە سالىق تولەۋدەن جالتارعان تسىگانكوۆا 6 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, جەكە مۇلكى تاركىلەنۋمەن جالپى تارتىپتەگى تۇزەتۋ مەكەمەسىنە قامالدى. ءبىر عانا تسىگانكوۆانىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىنەن مەملەكەتكە 146 ميلليون تەڭگە زيان كەلگەن. سونىمەن قاتار, ءوزىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى ارقىلى سالىق تولەۋدەن جالتارىپ, مەملەكەتكە 230 ميلليون تەڭگەدەن استام زيان كەلتىرگەن «سلاۆا-س» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى تاردجۋمانيان 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. مۇنداي دەرەكتەر, ارينە, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءبىزدىڭ ەلدە وتە كوپ. سوندىقتان زاڭعا پىسقىرىپ تا قاراماي, سىبايلاس جەمقورلىققا سالىناتىن قىلمىسكەرلەر حالىقتىڭ قازىناسىنا قاساقانا قول سۇعاتىن بولعاندىقتان, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى وزىنە ءمالىم سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرى تۋرالى دەرەۋ قارجى پوليتسياسىنىڭ جالپىعا بىردەي «144» سەنىم تەلەفونىنا حابارلاعانى ءجون.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».