سانانى تۇقىرتقان زورلىقتاردىڭ زيانى

كوزىمىزدى سۇرىندىرگەن ماقالانىڭ ء«بىر زياندى ماقالا تۋرالى» ء(ارىپ ەرەكشەلىگىن وزگەرتپەدىك ج.س.) دەگەن اتاۋىنىڭ ءوزى ادامنىڭ تۇلا بويىن تۇرشىكتىرەدى (5 توم, 105-108 بب). ماسەلە, قازاقتىڭ ۇلكەن پاتريوت ۇلى, ءتىل جاناشىرى, كورنەكتى عالىم, فولكلورتانۋشى پروفەسسور راحمانقۇل بەردىباەۆتىڭ وتىز جاسىندا «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنە جاريالاعان ماقالاسىنا بايلانىستى ەكەن.

وسىنىڭ الدىندا, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە سىن ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن راحاڭ 1955 جىلى «ەڭ ۇلكەن مادەني بايلىق» اتتى ماقالاسىن جاريالاپ, وندا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىنىڭ كۇننەن-كۇنگە قۋسىرىلىپ بارا جاتقانىن ۇلكەن پروبلەما ەتىپ جازعان ەدى. وعان قارسى يمپەريانىڭ سويىلىن سوعۋشى ۇرداجىقتار ورە تۇرەگەلىپ, قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىن كوتەرگەنى ءۇشىن جاس عالىمدى قاتتى ايىپتاپ, جەردەن الىپ, جەرگە سالعان. ەگەر ستالين ءتىرى بولسا بالكي ايدالىپ كەتكەندەي-اق ەكەن, ايتەۋىر بۇل كەزدە رەپرەسسيانىڭ قايقى قىلىشى مۇقالا باستاعان ەدى.

سودان كەيىن جاس عالىم ورتالىق باسىلىمداردا بۇل ماسەلەنى كوتەرە المايتىن بولعاندىقتان ايماقتىق باسىلىمداردىڭ ءبىرى – «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنە ءوزىنىڭ بۇرىنعى باستاعان ويىن ءوربىتىپ جاڭا ماقالا جازعان ەكەن. سالپاڭقۇلاق جاندايشاپ­تار­دىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە ايىپتاۋ ماقالاسىن جازدىرىپ وتىرعان سول.

مۇنداي ايىپتاۋ ماقالادا اۆتوردىڭ اتى-ءجونى دە كورسەتىلمەي, تەك رەداكتسيانىڭ اتاۋى جازىلاتىن ءتارتىپ بولعانى كورىنىپ تۇر. بالكي مۇنداي دۇنيەلەر جوعارى بيلىك – ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ وزىنەن كەلۋى دە مۇمكىن. ويتكەنى, گازەت سول ۇيىمنىڭ ورگانى دەپ اتالادى عوي. سوندىقتان مۇنداي «سويىپسالدىڭ» ناق كىمنىڭ قالامىنان تۋعانىن بىلە المادىق. ال ەندى ماقالا اۆتورى نە دەيتىنىنە توقتالايىق. «امال نە, ءسوز بولعالى وتىرعان ماقالاسىندا دا ر.بەردىباەۆ ءوزىنىڭ الدىڭعى ماقالاسىندا جىبەرگەن قاتەلەرىن قايتالادى. وندا اۆتور قازاق ءتىلى جونىندە قازاقستاندا «وزبىرلىق» بولىپ وتىر دەسە, بۇل ماقالاسىندا مادەني مۇرالاردى باعالاۋدا «وزبىرلىق» بار دەيدى. بىراق ماقالا اۆتورى پىكىرلەرىنىڭ ەشقايسى دا دالەلدى ەمەس, ول سوڭعى ماقالاسىن دا بۇرىنعىشا داۋرىقپا, ايعاي-شۋعا قۇرعان».

مىنە وسىلاي, ول كەزدەگى بيلىك ءتىل ماسەلەسىن, مادەني مۇرالار جايىن ايتقان دۇنيەنىڭ ءبارىن تەك «ساياسي قاتەلىك», «يدەولوگياعا جات پىكىر» دەپ قابىلداعان. سوندىقتان ارينە, مۇنداي ماسەلەلەردى كوتەرۋگە دە بولمايتىن. قاتەنى تۇزەتەيىك دەۋدىڭ ءوزى «كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتايىق» دەگەن ماعىنادا قابىلدانعان سياقتى. سونداي تۇنشىقتىرۋدىڭ, ۇلتتىق دۇنيەنىڭ ءبارىن بۇقتىرۋدىڭ سالقىنى كۇنى بۇگىنگە كەلىپ, قازاقتىڭ كوبى ءوزىن «قازاقپىن» دەپ اشىق ايتۋدان ءالى كۇنگە جاسقانادى.

قازاق تىلىنە قارسى سول كەڭەستىك قانقۇيلى زاماننان باستالعان وزبىرلىق ونى قاتاردان شى­عارۋعا بارىنشا تىرىستى. ۇلتتىق مۇرا­لاردىڭ ءبارىن «زياندى», «پايداسىز» دەگەن باعا­لارمەن تۇقىرتتى. راحاڭ ءوزىنىڭ ماقا­لاسىن­دا جۇقالاپ قانا قازاق ادەبيەتى تاري­حىن قايتا قاراۋدى ۇسىنسا, ونى بەتىنە بەتپەر­دە جامىلعان بەلگىسىز اۆتور: «قايتا قاراۋ» ارقىلى ءبىر كەزدە پارتيا قاتتى ايىپتاعان, عىلىمعا جات «بىرىڭعاي اعىم» تەورياسىنا قايتا يتەرمەلەپ وتىر», دەپ كىنالايدى. ادە­بيەت تاريحىنا بۇرىن سىزىلىپ قالعان ۇلت­تىق مۇرالاردى كىرگىزۋدىڭ ءوزىن بيلىك وكىلى جاراداي كورىپ: «تاريحقا مىنانى كىر­گىزۋ كەرەك, مىنانى كىرگىزبەۋ كەرەك دەگەن ەشبىر ءتىزىمنىڭ بولماعانى, ونداي ءتىزىمنىڭ ەش ۋاقىت­تا ەشكىمنىڭ ۇسىنباعانى, ەندەشە قايتا قارالا­تىن ەش ءتىزىمنىڭ جوقتىعى كىمگە ءمالىم ەمەس» دەپ دوق كورسەتەدى. تەك پارتيا بەرگەن تاريحتى عانا مۇجگىلەپ, سونىڭ شەڭبەرىنەن شىقپاۋ كەرەكتىگىن ول: «اڭگىمە تاريحتى «قايتا قاراۋ» ەمەس, ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋ ءىسىن جاقسارتۋ جونىندە بولۋعا ءتيىستى» دەپ ءوزىنىڭ سولاقاي باعدارىن شەگەلەي تۇسەدى.

باسقاسىن بىلاي قويعاندا بۇل كەزدە قازاقتىڭ «باتىرلار جىرىنان» تەك قامبار باتىر عانا وقىتىلاتىن. ويتكەنى ول «توقسان اۋىل توبىردىڭ», ياعني كەدەيلەردىڭ وكىلى. ال قالعان ء«بايبورى دەگەن باي بوپتى, ءتورت ت ۇلىگى ساي بوپتى» دەگەن «بايلاردان شىققان» باتىرلار «تاپ جاۋى» بولعاندىقتان, ادەبيەت تاريحىنا ەنگىزىلمەگەن. ادەبيەت تەك تاپتىق تۇرعىدان تانىستىرىلاتىن. ونىڭ ادەبي كوركەمدىگى, تاريحي شىندىعى, حالىق ساناسىن وياتاتىن اقىل-ويى, اسەم ءتىلى, تەرەڭ پاراساتى, بەرەتىن ءبىلىمى – ءبار-ءبارى قازاق جاستارىنا كەرەكسىز دەپ باعالانعان. «ر.بەردىباەۆ وتكەن زاماننان قال­عان مۇرانى ءادىل زەرتتەپ, باعالاۋدىڭ ورنى­نا ونىڭ ءبارىن ادەبيەتتىڭ «التىن قورىنا» قوسۋ­دى ۇسىنادى», دەپ شوشىنادى بەلگىسىز اۆ­تور. «ول زاماندا ۇستەم تاپ تۋدىرعان, سو­لار­دىڭ مۇددەسىن جىرلاعان ادەبيەت تە بول­عا­نىن ر.بەردىباەۆ بىلمەي مە؟ ەندەشە ءار شىعارماعا ماركستىك-لەنيندىك عىلىم تۇرعىسىنان باعا بەرۋگە ول نەگە قارسى؟» دەپ جازعىرادى ول عالىمدى. سونىمەن بىرگە بەتپەردەلى اۆتور «كوكشەتاۋ پراۆداسىنىڭ» رەداكتورى ءو.وسپانوۆ پەن ونىڭ الدىندا ر.بەردىباەۆتىڭ تاعى ءبىر ماقالاسىن باسقىزعان «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ اۆتورى ز.قابدولوۆتى دا جازعىرىپ, «عىلىمي نەگىزسىز, ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋ ماسەلەسىندە پارتيانىڭ ساياساتىنان اۋىتقۋشىلىققا جول بەرگەن» ماتەريالداردى جاريالاعان دەپ جازعىرىپتى. مۇنىڭ ار جاعى ەكى رەداكتورعا دا سوققى بولىپ تيگەنى بەلگىلى.

مىنە وسىلاي, ۇلتتىق دۇنيە تۋرالى جىلت ەتكەن جاقسى دۇنيە شىقسا قازاقتىڭ ءوز قولىمەن ءوزىن توقپاقتاپ, ەس جيناتپاستاي بۇق­تى­رىپ وتىرعان. سودان سوڭ قازاقى دۇنيەنى عالىمدار قالاي ماقتاسىن, ۇلتتىق دۇنيەنى قالاي ۇلىقتاسىن, تەك قانا جامانداۋعا ءماجبۇر بولعان. تاريحقا ەشقاشان تەرەڭ بويلاماعان, تايىر جاروكوۆ ايتقانداي: ء«وزىم دە قۋمىن, وكتيابردەن ارى اتتاپ باسپايمىن» دەپ اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ, عالىمدارىمىزدىڭ ءبارى توباناياق بولىپ قالدى. ونىڭ كەسىرى حالىققا ءتيىپ, ءوز اسىلدارىنا وزدەرىنىڭ قولى جەتپەدى.

بۇگىنگى جاستارعا وسىنداي تاريحتىڭ دا بول­عا­نىن بىلە جۇرگەن ءجون. بالكي كەيبىرەۋ­لەر­دىڭ جۇرەگىندە سونداي زورلىقتارعا قارسى سانانىڭ وتى تۇتانىپ, ءوزىن تانىپ, بىلە تۇسۋگە دەگەن قىزى­عۋ­شىلىق تۋار. ءبىز وسى كۇنگە دەيىن قاندى يم­پە­ريا­نىڭ قازاقتى اشتان قىرعانىن عانا جاق­سى بىلەمىز, ال رۋحاني جاعىمىزدان ويسىراتىپ, قا­ناتى قايىرىلعان اققۋداي بولعانىمىزدى كوپ بىلە بەرمەيمىز. قانشاما ۇلتتىق مۇرالار ال­تىن قورلارعا ەنگىزىلمەي, بىرنەشە ۇرپاقتىڭ سانا­سىنا سىڭىرىلمەدى. سونىڭ كەسىرىنەن ءوزىن ءوزى بىل­مەيتىن ۇرپاق ءوستى. تەز ارادا ورىستانىپ كەتە­تىن بالالارىمىز سونداي زورلىقتاردىڭ ناتي­جەسى بولعانىن دە بىلە ءجۇرۋىمىز كەرەك. رۋحاني جاڭعىرۋ بىزگە ەڭ باستىسى وسى ءۇشىن كەرەك.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى