ءان – كوڭىلدىڭ اجارى

اتاقتى ءۇندى قايراتكەرى ر.تاگۋر: «كەز كەلگەن حالىق ادامزات رۋحانياتىنا قوسقان ۇلەسىمەن باعالانادى» دەپتى. دەمەك قازاق ۇلتىنىڭ ادامزات رۋحانياتىنا قوسقان ۇلەسى – ءانى, كۇيى جانە اسا باي فولكلورلىق مۇراسى.

مارقۇم ەتنوگراف-عالىم اقسەلەۋ سەي­دىم­بەكتىڭ پايىمىنا جۇگىنسەك: قازاق حالقى­نىڭ قازىناسى ءانى مەن ءسوز ونەرىندە. ءبىز الەم­گە ماقتانساق, مۋزىكامەن ماقتانا الا­­مىز. سەبەبى, ونىڭ جانرلىق تەكتىلىگى, بايىر­­عىلىعى, سازدىق ءۇنى ەشقانداي جۇرتتا كەز­دەسپەيدى. ەجەلگى ريم تاريحشىلارى «تۇر­­كىلەر قاعاندارىن كۇي شەرتىپ وياتادى» دەپ جازسا, قىتاي جازبالارىندا: «تۇركىنىڭ وركەسترىن اكەلىپ حان سارايىندا ويناتتىق» دەيدى. ال پلۋتارح: «ساقتىڭ اسكەرلەرى ساداق­تىڭ ادىرناسىن شەرتىپ وتىرىپ, ءان سالادى» دەپ باياندايدى.

وسى ءبىر باعزىدان كەلە جاتقان قازاقتىڭ ءان-كۇي مادەنيەتى ۇزاق جىلدار بويى شيرىعىپ-شيرىعىپ كەلىپ حح عاسىردا ۇلى تيتاندار – داۋلەتكەرەي, تاتتىمبەت, قۇرمانعازى, قا­زان­عاپ, ءبىرجان سال, اقان سەرىلەردى تۋدىردى. بۇلاردى تىڭداپ, شىڭىراۋدان شىڭعىرىپ شىققان ءان ونەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ۇرپاق ەشقاشان باسقا مادەنيەتتىڭ, جات قۇندىلىقتىڭ جەتەگىنە كەتپەيدى. ويتكەنى, تۇلا بويىنا ۇلى دالانىڭ رۋحاني كەڭەستىگى مەن ۇراندى رۋحىن سىڭىرگەن بۇل ءان-كۇيلەر قازاق بالاسىنىڭ تابانىن تايدىرمايتىن, شولدەسە رۋحىن سۋسىنداتاتىن, اڭساسا اڭقاسىن اشىپ, ءشولىن قاندىراتىن ءتاڭىر بەرگەن ءتول مۇراسى. ەگەر ءتول مۇرامىزدى بويعا سىڭىرە بىلسەك, ءبىزدى جاتتىڭ جىمىسقى مادەنيەتىنەن قورعايتىن دا وسى دۇنيە. وسى ورايدا دانالىقتىڭ ۇيىعى اباي اتامىز:

ۇيىقتاپ جاتقان جۇرەكتى ءان وياتار,

ءۇننىڭ ءتاتتى ورالعان ءمانى وياتار.

كەيى زاۋىق, كەيى مۇڭ, دەرتىن قوزعاپ,

جاس بالاشا كوڭىلدى جاقسى ۋاتار – دەپ بەكەر ايتقان جوق. ءبىز بىلەتىن ۇلتتىق بولمىسىنا تياناقتى جۇرتتىڭ ءبىرى جاپوندار باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا مىندەتتى تۇردە حالىقتىق مۋزىكانى قوسىمشا ءپان رەتىندە وقىتادى دەگەنىن ەستىپ ەدىم.

وتكەن جىلدارداعى وتارشىلىق داۋىرىنە, ناقتىراق ايتقاندا كەڭەس كەزىندە قازاقتىڭ رۋح وياتار كەرەمەت حالىق اندەرىنە جوسپارلى تۇردە شابۋىل جاسالدى. قازاق مادەنيەتىن زەرتتەۋشى ب.ەرزاكوۆيچ ايتقانداي, قازاق حالقىنىڭ توڭكەرىسكە دەيىنگى رۋحاني مادە­نيە­تىنىڭ قۋاتى – ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىن كوم­­مۋنيستەر تۇنشىقتىرۋعا تىرىستى. مى­سالى, ۇلتتىق ساز ونەرىن زەرتتەۋشىسى عا­لىم احمەت جۇبانوۆتى «كسرو حالىق ءارتىسى» اتاعىنا ۇسىنعاندا, رەسپۋبليكا يدەولوگتارى «قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىن زەرتتەگەن ادامعا مۇنداي اتاق بەرۋ جارامايدى» دەپ, سىزىپ تاستادى.

مۇنداي كەلەڭسىز ارەكەتتەر ايتا بەرسە تاۋ­سىلمايدى. قازاق ءانىنىڭ مايتالمان ورىنداۋشىسى جانە ونەرتانۋشى زەردەلى تۇلعا جانىبەك كارمەنوۆ: «1933 جىلى 200-دەن اسا حالىق ءانى مەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ ءانى سوتتالدى. مۇنىڭ بارىنە تاعىلعان ايىپ «فەودالدىق ءداۋىر تۋىندىلارى» نەمەسە «ەسكىنىڭ سارقىتى» ەكەندىگى» دەيدى.

وسىنداي شەكتەۋلەردەن كەيىن ءداستۇرلى ءان شەتتەتىلىپ, ونىڭ ورنىنا گيبريت مۋزىكالار وزا شاۋىپ كەتتى. قازىرگى جاستاردىڭ تىڭدايتىنى باتىستىڭ بۋدان اندەرى نەمەسە ءوزىمىزدىڭ ءمانسىز-ماعىناسىز ەسترادالىق تۋىندىلار. اقش يدەولوگى اللەن داللەس (1893-1969) ايتقانداي, قانداي ءبىر حالىقتى ءوزىنىڭ ءتول مادەنيەتىنەن اجىراتۋ ءۇشىن ءمانسىز توبىرلىق ءاندى كوپ تىڭداتسا, ول جۇرت – تو­بىر­لىق مادەنيەتتىڭ جاندايشابىنا اينالارى انىق.

ەڭ سوراقىسى, قازىرگى تاڭدا گيبريت ءان-مۋزىكالار كادىمگىدەي سۇرانىسقا يە. ءتىپتى مادەني ولشەمنىڭ بيىك دەڭگەيى رەتىندە باعالانۋدا. كەزىندە فيۋرەر ادولف گيتلەر باسىپ الىنعان حالىققا ءمانسىز-ماعاناسىز مۋزىكانى كۇندىز-ءتۇنى تىڭداتىڭدار, سوندا ولار سانالى ويلاۋدان قالىپ, ساناسىز توبىرعا اينالادى, دەگەن ەكەن. ماسەلە قايدا جاتىر. اباي اتامىزدا: «قۇر ايعاي باقىرعان, قۇلاققا ءان بە ەكەن؟ ونەرسىز شاتىلعان, كىسىگە ءسان بە ەكەن؟» دەپ بەكەر كۇڭىرەنگەن جوق.