ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ اقمولا وڭىرىندە مۇقيات جۇرگىزىلۋدە. قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى كارتاسىنا 46 نىسان ەنىپ وتىر, ونىڭ 11-ءى جالپىۇلتتىق, 35-ءى وڭىرلىك ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر.
وڭىردە بۇزىلۋ قاۋپى تۋىنداپ تۇرعان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ, قۇتقارۋ جۇمىستارى 2003 جىلدان باستاۋ العان ەكەن. 17 جىلدىڭ ىشىندە ۇزىن-ىرعاسى 200-دەن استام ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش قالپىنا كەلتىرىلگەن. كونە زاماننان كوپ-كورىم سىر تارتىپ, تاريحتىڭ تۇڭعيىعىنا ەرىكسىز سۇڭگىتەتىن تۇتاس ءبىر الەم بار دەپ ايتساق تا ارتىق ەمەس. ماسەلەن, وبلىستا تاس داۋىرىنەن بۇگىنگى زامانعا جەتكەن 976 ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش بار. ءبىر عاجابى, ونىڭ 229-ى زەرەندى اۋدانىنىڭ اۋماعىندا.
تابيعاتى تامىلجىعان زەرەندى اۋدانىنداعى ءبىرشاما قۇندى سانالاتىن قوس ەسكەرتكىش – ورماندى بۇلاق قورىمى مەن ەجەلگى قوشقارباي قونىسى.
– ارحەولوگ رەتىندە مەنى كونە قورعانداردىڭ عىلىمي سيپاتتاماسى, قازبا جۇمىستارى جاسالعان كەزدە تابىلعان قۇندى جادىگەرلەر قىزىقتىرادى. ماسەلەن, ورماندى بۇلاق قورىمىندا سوناۋ قولا داۋىرىنەن باستاپ تۇركى زامانىنا دەيىنگى ۋاقىت شەڭبەرىن قامتيتىن جەرلەۋ ورىندارى ورنالاسقان. بۇل قورىمنىڭ ەرەكشەلىگى, ات توبەلىندەي اۋماقتا عانا ەمەس, بىرنەشە ءداۋىر ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ساباقتاسا, تامىرلاسا ورنالاسۋىندا,–دەيدى ارحەولوگ راۋان ەرجانوۆ, – 2009 جىلى وسى قورىمنان ساتىلانعان بىرنەشە قاباتتى جەرلەۋ ورىندارىن, ءتۇبىن قۋىپ كەلگەندە ساق تايپالارىنا جاتاتىن جادىگەرلەردى, قولادان جاسالعان اينا, ارقيلى اشەكەي بۇيىمداردى تاپقان بولاتىنبىز.
بۇل قورىم 2006 جىلى بەلگىلى عالىم ۆيكتور زايبەرتتىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ەكەن. جۇمىسى جەمىستى بولعان 2006 جىلى ەرتە كەزەڭدەرگە جاتاتىن 50 ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش بەلگىلى بولعان. كەيىن ورماندى بۇلاق قورىمى مۇقيات قورشالعان. قازىر مۇنىڭ باسىندا تاريحي تاعىلىمىن ايعاقتايتىن, وتكەن كۇندەردىڭ كومەسكى بەلگىسىن كوز الدىڭا اكەلەتىن ارنايى اقپاراتتىق جازۋ بولماعاندىقتان, قولا داۋىرىنە جاتاتىن قورىم ەكەندىگىن عايىپتان تايىپ ات باسىن بۇرعان, تاريح تىلسىمىنان سىر اۋلاعان كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. جەرگىلىكتى ارحەولوگتار الداعى ۋاقىتتا بۇل جاعىن ەسكەرەمىز دەپ وتىر.
مىنە, ورماندى بۇلاق قورىمى. سايىن دالانىڭ يەسى مەن كيەسىندەي بالبال تاس. اۋماعى شامامەن ءۇش گەكتار جەردى قۇرايتىن بۇل قورىمدا اشىلماعان ءالى تالاي قورعاندار بار بولۋى ابدەن مۇمكىن. وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتامالار باسقارماسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە پايدالانۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سەرىك ىسقاقوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الداعى ۋاقىتتا مۇقيات زەردەلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك.
وڭىردەگى كونە تاريحتىڭ تالقاندالۋى كەڭەس زامانىنداعى تىڭ يگەرۋ جىلدارىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كوپتەگەن قورىمدار تراكتور تابانىنىڭ استىندا قالعان. تالقانداي جىرتىلىپ, ەگىستىك القاپقا اينالعان. شىنىن ايتقاندا, مۇنداي نەمكەتتىلىك ءالى دە كەزدەسەدى ەكەن. سوندىقتان دا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ 30 بابىنا سايكەس, شارۋا قوجالىقتارى جەردى پايدالانۋ الدىندا تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىنىڭ جوقتىعى تۋرالى انىقتاما الۋى قاجەت. الايدا تۋعان ەلدىڭ تۇنىعىن بىلمەستىكپەن لايلايتىن كەيبىرەۋلەر وعان كوڭىل اۋدارا بەرمەيدى. وتكەننىڭ ءوڭىن ساقتاپ قالۋعا نەمقۇرايلى قاراۋدىڭ كەسىرىنەن ءبىر عانا اتباسار اۋدانىنىڭ وزىندە وتىزدان استام ەسكەرتكىش جويىلىپ كەتكەن.
مىنە, كونە قوشقارباي قونىسى. تابيعاتى تالايدى تامساندىراتىن-اق جەر. ۇشار باسىنا دەيىن قايىڭى مەن قاراعايى جارىسا وسكەن تاۋ ەتەگىن جالاپ شاعالالى وزەنى شىمىرلاپ اعىپ جاتىر. ارحەولوگتاردىڭ پىكىرىنشە, ءدال وسى ارادا قولا داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن ادامدار بالىق اۋلاپ, اڭشىلىقپەن اينالىسقان سىڭايلى. ولاي بولاتىندىعى تابيعي جاراتىلىسى تىرشىلىك قۇرۋعا قولايلى. ءبىر-بىرىنە قاناتتاسا جالعاسقان تاۋ جوتالارى سىلەمى جەلدەن قورعاسا, قۇرىلىسقا قاجەتتى اعاشى, سىڭسىعان ورمان-توعاي ىشىندەگى جەمىس-جيدەگى مول. قولا ءداۋىرى تۇسىنداعى ادامدار تابيعي تاستى دا كادەگە جاراتا بىلگەن. ءتىپتى قورىمعا قورشاۋ رەتىندە دە پايدالانعانى اپ-انىق كورىنىپ تۇر.
– وتكەن جىلدارى ەرەيمەنتاۋ, ساندىقتاۋ, اتباسار, زەرەندى اۋداندارىندا جانە ستەپنوگور قالاسىندا كونە ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جۇمىستارى تياناقتى جۇرگىزىلدى,–دەيدى ورتالىق ديرەكتورى سەرىك ىسقاقوۆ, – تۋعان جەردىڭ وتكەن تاريحى قىزىقتىراتىن ەكى مىڭعا جۋىق ستۋدەنت ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىمەن اينالىسىپ, ءبىرشاما تاجىريبە جيناقتادى.
ارادا قانشاما عاسىر وتسە دە, كونە قوشقارباي قونىسىنداعى بالبال تاس جاۋىن مەن جەلدىڭ وتىندە ءمىز باقپاي ءالى تۇر. بايسالدى, بەكەم كەيىپتە. ارىداعى اتالارىمىزدىڭ بىزگە قالدىرعان بەرىك مۇراسى ىسپەتتى. سونىسىمەن قۇندى, سونىسىمەن قىمبات.
اقمولا وبلىسى