قازاقستان اۋماعىندا بالالاردى تاربيەلەۋدەگى قاتىناستاردى رەتتەيتىن نەگىزگى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت – «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» كودەكس. وندا بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جانە ماتەريالدىق قۇقىقتارى انىقتالعان. بالالار – قوعامنىڭ ءالسىز قورعالعان وكىلدەرى جانە ولار ەرەكشە قورعاۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا مەملەكەت پەن حالىقارالىق قوعامداستىق جالپى كامەلەتكە تولماعانداردى جەكە توپقا وقشاۋلاعان.
يۋۆەنالدى ادىلەت (كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى سوت تورەلىگى) سوت تورەلىگىنىڭ مامانداندىرىلعان جۇيەسىن, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندەگى ءتيىستى زاڭناما مەن مەملەكەتتىك جانە وزگە دە ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ كەشەنىن, ولارعا قاتىستى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدى, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىنا دەن قويۋدى بىلدىرەدى. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى سوتتاردى قۇرۋ – قازاقستانداعى يۋۆەنالدى ادىلەت جۇيەسىن دامىتۋداعى ماڭىزدى قادام. يۋۆەنالدى سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن دۇرىس بەكىتكەن ءبىرىنشى حالىقارالىق قۇقىقتىق قۇجات – بۇۇ-نىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسى.
1994 جىلعى 12 تامىزدان باستاپ قازاقستان – بۇۇ-نىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى حالىقارالىق كونۆەنتسياعا قاتىسۋشى. اتالعان كونۆەنتسيانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 2002 جىلى «بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. 2003-2006 جىلدارى رەسپۋبليكادا «قازاقستانداعى يۋۆەنالدى ادىلەت» حالىقارالىق جوباسى ىسكە اسىرىلدى, ونىڭ شەڭبەرىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2007 جىلعى 23 تامىزداعى جارلىعىمەن نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىندا العاشقى ەكسپەريمەنتتىك يۋۆەنالدى سوتتار قۇرىلدى. كەيىننەن, يۋۆەنالدىق ادىلەت جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى ماقۇلداندى, ول يۋۆەنالدىق سوت يۋۆەنالدىق ادىلەت جۇيەسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى بۋىنى سانالاتىنىن انىقتادى. پيلوتتىق يۋۆەنالدى سوتتار قىزمەتىنىڭ وڭ تاجىريبەسى ەسكەرىلە وتىرىپ, مۇنداي سوتتار ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارى مەن كەيبىر ءىرى قالالارىندا قۇرىلدى.
زاڭداردى تۇبەگەيلى جاڭارتۋمەن يۋۆەنالدى سوتتارداعى ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى ايتارلىقتاي ءوستى. اكىمشىلىك ءىس قۇجاتتارىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە بايلانىستى اكىمشىلىك ىستەر سانى ازايعان. كامەلەتكە تولماعاندار جاساعان قىلمىستار تۋرالى قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ پراكتيكاسى بۇل ساناتتاعىلاردىڭ كوبىنە قىلمىستى جۇمىسپەن قامتىلماۋىنا, كامەلەتتىك جاسقا تولماۋىنان جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولماۋىنا, اتا-اناسىنىڭ اۋىر ماتەريالدىق جاعدايىنا بايلانىستى وقۋىن جالعاستىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعىنا, سونداي-اق جۇمىس ىستەۋگە جانە وقۋعا دەگەن نيەتىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جاسايتىنىن كورسەتتى. بۇل اتا-انالاردىڭ جاسوسپىرىمدەرگە كوڭىل ءبولۋىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن, ال جەكەلەگەن جاعدايلاردا اتا-انالاردىڭ ءوز بالالارىن تاربيەلەۋ مەن اسىراۋدان باس تارتۋىن, بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا اتا-انالىق باقىلاۋدىڭ جوقتىعىن, كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا پوليتسيا ورگاندارىنىڭ قاناعاتتانعىسىز جۇمىسىن كورسەتەدى.
اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كەلىپ تۇسكەن ىستەردىڭ 95%-ى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىنا قول سۇعاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەر ساناتىنا جاتادى, بۇلار كوبىنەسە اتا-انالار تاراپىنان تاربيەنىڭ ءتيىستى تۇردە بەرىلمەۋىنەن تۋىندايدى. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكا سوتتارىندا كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى ىستەردى قاراۋ بويىنشا بىركەلكى تاجىريبە قالىپتاستى, وندا ىستەردى قاراۋ كەزىندە ءبىرىنشى كەزەكتە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ مۇددەلەرىنە باسىمدىق بەرىلەدى. بۇگىندە يۋۆەنالدى سوتتا ءىس جۇزىندە ءاربىر ءىس پسيحولوگتىڭ قاتىسۋىمەن قارالادى.
وكىنىشكە قاراي, سوڭعى جىلدار ىشىندە نەكەنى بۇزۋ تۋرالى ازاماتتىق ىستەردىڭ ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى. بۇل جالپى قوعامعا تەرىس اسەر ەتەدى, وسىعان بايلانىستى وتباسىن ساقتاۋعا باعىتتالعان جاڭا تەتىكتەردى قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ولاردىڭ ءبىرى – وتباسىلىق سوتتار قۇرۋ. جوعارعى سوتتىڭ باستاماسىمەن «وتباسىلىق سوت» پيلوتتىق جوباسى ىسكە قوسىلدى. حالىقارالىق تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن جوبا اقتوبە قالالىق سوتى, اقتوبە قالالىق №3 سوتى, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتى بازاسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. «وتباسىلىق سوت» پيلوتتىق جوباسىنىڭ ماقساتى – وتباسىن ساقتاۋ جانە كامەلەتكە تولماعان بالالارعا قولايلى جاعداي جاساۋ. اتالعان سوتتاردا بولەك كابينەتتەر ءبولىنىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى جاعدايلار جاسالعان. جۇمىس تارتىبىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق سيپاتىنداعى جالپى سۇراقتاردى شەشۋگە قۇزىرەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىمەن تۇراقتى تۇردە دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن سەمينارلار وتكىزىلىپ تۇرادى.
قازىرگى تاڭدا جوعارعى سوتتىڭ قولعا الۋىمەن كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتى, ازاماتتىق سوتتى جانە مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتتى, ياعني وسى ءۇش باعىتتى ءوز قۇرامىنا بىرىكتىرەتىن سوت قۇرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. مۇنداي سوت نەكەنى بۇزۋ تۋرالى ىستەردى قاراپ قانا قويماي, ماسەلەسى بار وتباسىلارعا داعدارىستى ەڭسەرۋگە, وتباسىلىق اگرەسسوردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا, تاۋەلدىلىكتەن زارداپ شەگەتىن ادامداردى ەمدەۋدەن وتكىزۋگە كومەكتەسەدى. نەكەنى بۇزۋدان ساقتاۋ مۇمكىنشىلىگى بولماعان جاعدايدا قالىپتى قارىم-قاتىناس قۇرۋ جانە بالاعا قاتىستى اتا-انا مىندەتتەرىن ورىنداۋعا كومەكتەسۋمەن اينالىسادى.
يۋۆەنالدى ادىلەت جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى قاعيداتى كامەلەتكە تولماعاننىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن سوتتا قورعاۋدىڭ باسىمدىعى بولىپ تابىلاتىندىقتان, كامەلەتكە تولماعانعا قاتىستى بارلىق شەشىمدەردى مامانداندىرىلعان سوت عانا شىعارۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى, يۋۆەنالدى ادىلەت كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى بويىنشا سوت تورەلىگىنىڭ ەرەكشە جۇيەسى رەتىندە قارالۋى ءتيىس.
يۋۆەنالدى ادىلەتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعى – سوت پروتسەسكە وزگە قىزمەت پەن مەكەمەلەردىڭ ماماندارىن تارتۋسىز قول جەتكىزە المايدى. پسيحولوگتەردى, پەداگوگتەردى, قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگانداردىڭ وكىلدەرىن تارتۋ كامەلەتكە تولماعاننىڭ ءومىر ءسۇرۋ جانە تاربيەلەنۋ جاعدايلارىن, ونىڭ مىنەز-قۇلقىن, قاجەتتىلىكتەرىن, مۇددەلەرىن, ەرىك-جىگەرىن, پسيحيكالىق دامۋ دارەجەسىن, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايدى.
ەگەر ازاماتتىق ىستەرگە توقتالساق, مىسالى, بالالاردىڭ تۇراتىن جەرىن انىقتاۋ تۋرالى داۋلاردى قاراعان كەزدە اتا-انانىڭ تەمپەرامەنتىنىڭ ۇقساستىعىن (نەمەسە ايىرماشىلىقتارىن) ەسكەرە وتىرىپ, اتا-انالاردىڭ ءبىرىنىڭ بالاعا پسيحولوگيالىق ارتىقشىلىق كورسەتۋىن انىقتاۋ ۇسىنىلادى. سول ءۇشىن سوت وتىرىسىنا قاتىسۋعا پسيحولوگيالىق دياگنوستيكا جۇرگىزىپ, تالداۋ مەن ۇسىنىستار دايىندايتىن پسيحولوگ تارتىلادى. سۇرانىسقا بايلانىستى پسيحولوگ بالانىڭ پسيحيكالىق جاي-كۇيىن, جەكە-پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن, بالانىڭ اكەسىنە نە شەشەسىنە جانە وتباسىنىڭ باسقا مۇشەلەرىنە قاتىناسىن, سونداي-اق قالىپتاسقان جانجالدى احۋالدىڭ پسيحيكالىق جاي-كۇيىنە اسەر ەتۋىن, اتا-اناسىنا باۋىرمالدىق دەڭگەيىن جانە ارقايسىسىمەن قارىم-قاتىناس قاجەتتىلىگىن انىقتاۋ ماقساتىندا پسيحولوگيالىق دياگنوستيكا جۇرگىزەدى. پسيحولوگ تالداۋ كەزىندە ءار اتا-انانىڭ پسيحيكالىق جاي-كۇيىن, جەكە-پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن, اتا-انالىق ۇستانىمى مەن تاربيەلەۋ ءستيلى ەسكەرىلەدى.
اقتوبە وبلىسىنىڭ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتى بالالاردى تاربيەلەۋگە قاتىستى ىستەردى قاراۋ كەزىندە, «وتباسىلىق سوت» پيلوتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا جاساقتالعان مەموراندۋمدار نەگىزىندە پسيحولوگتەردى ىسكە تارتادى. سونىمەن بىرگە يۋۆەنالدى سوتتا شتاتتى پسيحولوگتىڭ پايدا بولۋى سوتتىڭ ءىستى نەعۇرلىم تەز قاراۋىنا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ناتيجەسىندە, پسيحولوگ داۋلاسۋشى تاراپتارمەن الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزە وتىرىپ, سوتتى ءىس بويىنشا دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا باعىتتايدى.
زاڭ بالالاردى تاربيەلەۋگە بايلانىستى داۋلاردى قاراۋعا قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن قورعانشىلىق ورگانىنىڭ قاتىسۋىن كوزدەيدى. قورعانشى ورگان سوت ۇيعارىمىنىڭ نەگىزىندە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن بالانىڭ جانە ونى تاربيەلەۋگە ۇمىتكەر ادامنىڭ (ادامداردىڭ) ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىنا تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە, سونداي-اق تەكسەرۋ اكتىسىن جانە وعان نەگىزدەلگەن داۋدىڭ ءمانى بويىنشا قورىتىندى بەرۋگە مىندەتتى. الايدا قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگان ۇسىنعان تەكسەرۋ اكتىلەرىنىڭ بارلىعى كورسەتىلگەن ساناتتاعى ىستەر بويىنشا دۇرىس جانە دالەلدى حابارلاما رەتىندە قابىلداۋعا جاتادى دەپ ايتا المايمىز. مىسالى, كوبىنەسە, تەكسەرۋ اكتىلەرى مەن ورگانداردىڭ قورىتىندىلارى دالەلدى ەمەس, اتا-انالاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ سيپاتىن جانە جەكە قاسيەتتەرىن اشپايتىن جالپى ءسوز تىركەستەرىن ءجيى قامتيدى, بالاعا قاۋىپ ءتونىپ تۇرۋى مۇمكىن ەكەنىن راستايتىن ءمان-جايلار, اتا-انالىق مىندەتىن ورىنداۋدان جالتارۋ ناقتى قانداي ارەكەتپەن بىلىنەتىنى, قالىپتاسقان پسيحولوگيالىق احۋالدا بالانىڭ تۇرۋ مۇمكىنشىلىگى بار-جوعى كورسەتىلمەيدى.
وسى تۇستا بالالاردى تاربيەلەۋگە بايلانىستى ىستەردىڭ ساناتتارى بويىنشا جاي-كۇيدى تەكسەرۋ اكتىسىنىڭ قانداي دا ءبىر ازىرلەنگەن بىرىڭعاي نىسانى جوقتىعىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. نەگىزى, تاربيەلەۋگە قاتىستى ماسەلەلەردىڭ بار-جوعىن انىقتايتىن زەرتتەۋ قورعانشى ورگانمەن تەكسەرۋدى جۇرگىزەتىن تۇلعالار, ونىڭ مەرزىمدەرى, ناقتى سۇراقتاردىڭ كولەمى مەن مازمۇنى كورسەتىلىپ بەلگىلەنگەن نىساندا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. وسىلايشا, قامقورشىلىق ورگاندارى قىزمەتىنىڭ بەلگىلى ءبىر كريتەريلەرىنىڭ جانە شەشىم قابىلداۋدا, قورىتىندى بەرۋدە بىرىڭعاي تاسىلدەردىڭ بولماۋى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
ەگەر يۋۆەنالدى ادىلەت سالاسى پروبلەمالاردى و باستان, ياعني تۋىنداۋ كەزەڭىندە شەشىپ, ەڭ باستىسى بالانى سوتقا دەيىن جەتكىزبەۋ ماقساتىندا كەشەندى جۇمىس ىستەسە, ناتيجە شىنىمەن دە قاناعاتتانارلىق بولار ەدى دەپ ويلايمىز. كامەلەتكە تولماعاندار ءۇشىن سوت تورەلىگى تۇلعانىڭ ودان ءارى كريميناليزاتسيالاۋىنا جول بەرمەۋى, بالانىڭ الەۋمەتتەن الىستاۋىنا ەمەس, الەۋمەتتىك ساۋىقتىرۋىنا ىقپال ەتۋى ءتيىس. مۇنداي ءتاسىل قىلمىسكەردى ەمەس, تولىققاندى ازاماتتى قاجەت ەتەتىن قوعامعا ءتيىمدى. بۇل رەتتە قۇقىق بۇزۋشىلىققا قاراعاندا قۇقىق بۇزۋشى تۇلعانىڭ ءوزى ماڭىزدى دەگەن ۇعىم يۋۆەنالدىق ادىلەتتىڭ نەگىزگى قاعيداسى بولعانى ابزال. ارينە, شىنايى يۋۆەنالدى ادىلەت قۇرۋ – وڭاي شارۋ ەمەس. قازىرگى كەزەڭدە يۋۆەنالدى ادىلەت جۇيەسىن ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە سۋديالاردى, پروكۋرورلاردى, ادۆوكاتتاردى وقىتۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق قولداۋ جانە پروباتسيا قىزمەتتەرىن دامىتۋ قاجەت.
قورىتا ايتقاندا, يۋۆەنالدى ادىلەتتىڭ تولىققاندى قىزمەتى جالپى قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا, كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى شيەلەنىستى ازايتۋعا جانە قوعامدا بولىپ جاتقان پروتسەستەرگە بەلسەندى ىقپال ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزەدى.
ساكەن ابدوللا,
اقتوبە وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى