7 ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسمي ساپارمەن استاناعا كەلگەن ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچتى اقوردادا سالتاناتتى تۇردە قابىلداپ, الدىمەن شاعىن قۇرامدا ديدارلاسىپ, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى دامىتۋ جايىن تالقىلادى. ودان كەيىن ەكى جاقتىڭ ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭ قۇرامدا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايماقتار پارتياسىنان جەڭىسكە جەتكەن ۆيكتور يانۋكوۆيچتى ۋكراينا باسشىسى قىزمەتىنە سايلانۋىمەن قۇتتىقتاپ, ۋكراينا حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزۋ, ساياسي كۇشتەردى توپتاستىرۋ ماقساتىنداعى جۇمىسىنا تابىس تىلەدى جانە بۇل جەڭىس ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ءداستۇرلى دوستىقتىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. جالپى, ەكى ەل باسشىلارى قوس مەملەكەت تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاعاننان بەرى وننان استام رەسمي ساپارلار ۇيىمداستىرىپتى. 1994 جىلى قازاقستان مەن ۋكراينا ءوزارا دوستىق پەن ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان.
ءوز كەزەگىندە ۆيكتور يانۋكوۆيچ كىمنىڭ كىم ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى, دەموكراتيانى سوزۋارلىقپەن شاتاستىرىپ الدىق, سوڭعى 5 جىل مەن ءۇشىن عانا ەمەس, ۋكراينا حالقىنا دا وتە اۋىر ءتيدى, بۇل الداعى ۋاقىتتا بىزگە ساباق بولۋى ءتيىس, دەي كەلىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ءاردايىم الدىنداعى ۇلگى الار سەرىكتەس اعا ءارى دوسى رەتىندە قۇرمەتپەن قارايتىنىن جەتكىزدى. قازاقستاننىڭ قول جەتكەن تابىستارىنا ءتانتى ەكەنىن ايتىپ, اسىرەسە, 2020 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتتى قامتيتىن باعدارلاماعا ايرىقشا توقتالدى. ءسىزدىڭ ءدال قازىر ساياساتتا ۇستاعان باعىتىڭىز ۋكراين حالقى ءۇشىن دە ەرەكشە ۇلگى بولارلىق. مەن دە ۋكراينانىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىن قابىلداۋ تۋرالى شەشىم شىعاردىم. ءبىز ونى ءمىندەتتى تۇردە قولعا الامىز جانە ءسىزدەردىڭ تاجىريبەلەرىڭىزبەن تانىسا وتىرىپ جۇزەگە اسىرامىز, دەدى ۋكراينا پرەزيدەنتى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى قازاقستان مەن ۋكراينا قارىم-قاتىناسىنىڭ قارقىندى جانە قارىمدى سيپاتىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە ەكى ەلدىڭ اراسىندا ساليقالى كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق بازا قالىپتاسقان. ەكى جاقتى دەڭگەيدە جانە حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندە بەلسەندى ساياسي ءۇنقاتىسۋ ورناپ وتىر. پارلامەنتارالىق بايلانىستار دا جان-جاقتى دامۋ ۇستىندە. قوس مەملەكەت وسى ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن يگى ىستەرگە ۇيىتقى بولا ءبىلدى. بيزنەسمەندەر مەن ىسكەر ادامداردىڭ بىركەلكى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۋاعدالاستىقتار جاسالعان. قازاقستاندا 160 بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس جاساپ جاتىر. وتكەن جىلى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 3,4 ملرد. دوللاردى قۇراپتى. بۇدان الىس-بەرىس 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 17 پايىزعا كەمىپ كەتكەنىن كورۋگە بولادى.
كەزدەسۋدە وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماسەلەسى دە قوزعالدى. سول سەكىلدى 2005-2008 جىلدارى ۋكرايناعا 71 مىڭ توننا استىق جىبەرىلسە, وتكەن جىلى ول ازايا تۇسكەن كورىنەدى. بيىل ءبىر ءتۇيىر ءدان شىعارىلماعان. جالپى, قازاقستان ۋكراينامەن ساۋدا ءجونىندەگى سەرىكتەستىك بويىنشا الەمدە بەسىنشى ورىندا تۇر. بىلتىر وتانىمىزدان دوستاس ەلگە نەگىزىنەن مينەرالدى شيكىزات (1,1 ملرد. دوللار), اسىل ەمەس مەتالدار مەن سودان جاسالعان بۇيىمدار (89,6 ملن. دوللار), قۇرال-جابدىقتار مەن توقىما بۇيىمدارى (6,8 ملن. دوللار), تاعى باسقالار جونەلتىلگەن. ال ۋكراينادان سۋ, اۋە كولىكتەرىنە قاجەت بۇيىمدار, ەلەكتر جابدىقتارى, وندىرىسكە تيەسىلى ونىمدەر اكەلىنگەن.
ىسكەرلىك بايلانىستاردى جانداندىرۋ ىسىندە پرەزيدەنتتەر ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ءارىپتەستىككە ۇشتاستىرۋدى, اسىرەسە, قازاقستان مەن ۋكراينا اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا ۇلكەن سەرپىن بەرۋدى ءاڭگىمە ارقاۋىنا اينالدىردى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزگە ۋكراينالىق تەحنيكالاردى جەتكىزۋ, سوعان كەپىلدى قىزمەت كورسەتۋ ماسەلەسى كۇن ءتارتىبىندە تۇرعانى دا العا تارتىلدى. قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جوسپارى بويىنشا عارىش سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدا ۋكراينا ۇلەسىن پايدالانۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. “قازعارىش” اگەنتتىگى ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىرعان عارىشتىق اپپاراتتى كوممەرتسيالىق ماقساتتا پايدالانۋدى كوزدەيتىن رەسەي-ۋكراينا جوباسىنا قاتىسۋعا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرۋى, سونىمەن قاتار, اۋە عارىش ماماندارىن بىرگە دايىنداۋ جايى دا وزەكتى ەكەنى ايتىلدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكىجاقتى ماڭىزدى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىرى – وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەن, ونىڭ ىشىندە قازاق ەلىنىڭ مۇنايىن ۋكراينالىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا جەتكىزۋ, ودان كەيىن سول مەملەكەتتىڭ اۋماعى ارقىلى ەۋروپا رىنوگىنا شىعارۋ جايىن كوتەرىپ, بيىل اتالمىش مەملەكەت باعىتىندا جانە ونىڭ اۋماعى ارقىلى ترانزيتپەن 6 ملن. توننا قازاقستان مۇنايىن تاسىمالداۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن نازارعا سالدى. مۇنىمەن قاتار, وتانىمىزداعى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىپ جاتقانىن مالىمدەدى. ۋكراينالىق كومپانيالاردى اۋىلشارۋاشىلىق ماشينەلەرىن جاساۋ, مەتالل وڭدەۋ, مينەرالدى تىنايتقىشتار ءوندىرۋ, عارىش سالاسىن دامىتۋ باعىتىنداعى جوبالارعا قاتىسۋعا شاقىردى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا پرەزيدەنتتەر كەڭ اۋقىمداعى ەكىجاقتى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا دەگەن ورتاق ۇمتىلىستى بىلدىرەتىن ءبىرلەسكەن مالىمدەمەگە جانە 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان مەن ۋكراينا اراسىنداعى “جول كارتاسى-3” ىنتىماقتاستىق جوسپارىنا قول قويدى. بۇل قۇجاتتار ساۋدا-ەكونوميكالىق, وتىن-ەنەرگەتيكالىق, كولىك, ماشينە جاساۋ سالالارىنداعى جانە اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى, سونداي-اق عارىش جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرمەك.
سونىمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ ءوزارا بارىس-كەلىسى جونىندەگى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق دەڭگەيدەگى حاتتاماعا قول قويىلدى.
ۋكراينا پرەزيدەنتى قازاقستان باسشىسىنا دەگەن شىنايى ءىلتيپاتىن بۇكپەسىز ايتىپ, ء“سىزدىڭ تىكەلەي باستاماڭىزبەن جۇزەگە اسىپ جاتقان عالامات جوبالارعا مەن شىن جۇرەكتەن ىنتا-ىقىلاسىمدى ءبىلدىرەمىن. ونىڭ ىشىندە استانانى تۇرعىزعان ەڭبەگىڭىز ەرەكشە. ەكونوميكانى وركەندەتۋ, يننوۆاتسيا, ينۆەستيتسيا, سالىق سالالارىنداعى قادامدارىڭىزدان ۇيرەنەر ۇلگى مەن تاعىلىم كوپ. بۇل ورايدا ءسىز الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردەن العان تاجىريبەنى ءوز وتانىڭىزدىڭ ۇردىسىنە بەيىمدەپ, اقىل-پاراساتپەن ىسكە اسىرىپ جاتقانىڭىز ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ونەگە. قازاقستاندى ناعىز مودەرنيزاتسيا جولىنا تۇسكەن ەل دەۋگە بولادى. بارلىق اتقارىلاتىن جۇمىس 2020 جىلعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپاردان كورىنىس تاۋىپ وتىر ەكەن”, دەدى.
ۋكراينا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىن العاش قولداعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولسا, قازاق ەلى باسشىسىنىڭ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى (اوسشك), الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن جۇيەلى وتكىزۋ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ جولىنداعى باستامالارىن قولدايتىنىن, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تۇراقتىلىقتى وزدەرىنە ۇلگى ەتەتىنىن العا تارتتى.
مەملەكەتتەر اراسىنداعى اشىق-جارقىن كەلىسسوزدە گۋمانيتارلىق سالادا اتقارىلعان ىستەر, الدا تۇرعان مىندەتتەر ورتاعا سالىندى. ۋكراينا پرەزيدەنتى وسى كۇندەرى ەشقانداي ارتىق قادامدارعا بارماي, ءبىزدىڭ وتانىمىزدا شامامەن 333 مىڭ ۋكراين ەتنوسى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن, 21 ورتالىقتىڭ جۇمىس ىستەيتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, بۇل بەرەكە-بىرلىكتىڭ, سىندارلى ساياساتتىڭ ارقاسى دەگەن بايلامىن جەتكىزدى.
ال قازاق ەلىنىڭ جۇزدەن اسا جاستارى ۋكراينانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ينجەنەرلىك جانە تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقانى دا تىلگە تيەك بولدى.
مەملەكەت باسشىلارى قازاقستان تاراپىنان ۋكراينانىڭ ەقىۇ-داعى ءبىزدىڭ ەل توراعالىعىن جانە ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتىن استانادا وتكىزۋدى قولداعانى ءۇشىن العىس ءبىلدىرىلىپ, تمد ەلدەرىنە ورتاق مەرەكە بولىپ سانالاتىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 65 جىلدىعىن جوعارى دارەجەدە اتاپ ءوتۋ جونىندە دە ورتاق بايلام جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. قازاق حالقى ۋكرايننىڭ ۇلى اقىنى تاراس شەۆچەنكونى قالاي قۇرمەتتەسە, ۋكراين جۇرتى دا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ اسىلدارىن اسپەتتەپ وتىر ەكەن. وعان دالەل دنەپروپەتروۆسك وبلىسىنىڭ سينەلنيكوۆ قالاسىندا ۇلى جىراۋ جامبىلدىڭ بالاسى العادايعا ەسكەرتكىش اشىلسا, وتكەن جىلى كيەۆ قالاسىنان اقىننىڭ ءوز اتىنا ءبىر كوشە بەرىلىپ, قۇرمەت تاقتاسى ورناتىلىپتى. بۇل مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ جارقىن كورىنىسى بولسا كەرەك.
ەكى مەملەكەتتىڭ الداعى ۋاقىتتا سەرپىندى دامۋىنا سەرپىلىس بەرەتىن كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسىندا پرەزيدەنتتەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. جۋرناليستەردىڭ ترانزيت-كولىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ بارىسى تۋرالى ساۋالىنا قازاقستان پرەزيدەنتى ەكى مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىعىنىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگىنىڭ ءبىرى تەمىر جول باعىتتارىن دامىتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, تىنىق مۇحيتتان قىتاي مەن قازاقستان ارقىلى امستەردامعا دەيىنگى جولدىڭ جوباسى جاسالۋدا ەكەنىن ايتتى. باسقا دا جوبالار بار, سونىڭ ءبىرى كاسپيدەن قارا تەڭىزگە دەيىنگى “ەۋرازيا” ارناسى. ەگەر ءبىز وسى باعىتتى دامىتاتىن بولساق, بۇل دوستاس مەملەكەتتەردىڭ بارىنە يگىلىك اكەلەدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مۇنداي ەلدىك ءىستى قولداعان ۋكراينا پرەزيدەنتى قازاقستان باسشىسىن وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا رەسمي ساپارمەن ءوز ەلىنە كەلىپ قايتۋعا شاقىردى.
سۇلەيمەن مامەت.
----------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.