ابايدى تانىتقان ابىز تۇلعا

اكادەميك رابيعا سىزدىقتىڭ بۇكىل ءومىرىنىڭ مۇرات-مۇددەسىن بەلگىلەگەن – حالىقتىڭ ساناسىنداعى بيىك رۋح پەن تىلدىك قازىناسىندا ايشىقتالىپ ساقتالعان باي رۋحانياتىنىڭ تەرەڭ وزەگىن قۇرايتىن قازاق ءسوز قۇدىرەتى. وسى جولدا انا ءتىلىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن ارداقتاپ, ونىڭ زامانعا ساي قوعامدىق-الەۋمەتتىك قىزمەتىنىڭ جەتىلىپ وركەندەۋىنە عالىمدىق ىزدەنىستەرىمەن, ۇستازدىق, اعارتۋشىلىق ۇلاعاتى ارقىلى ءبىر ءسات تە قايرات-جىگەرىن اياماعانى قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنا جاقسى تانىس.

ءتىلدىڭ ءتول بولمىسىنا ساي قازاق ءتىل ءبىلىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزىن قالاعان ا.بايتۇرسىن ۇلى, ق.جۇبانوۆ جانە ت.ب. الاش زيالىلارىنىڭ ءىسىن جالعاستىرىپ, حح عاسىردىڭ 40-50 جىلدارىنان قازىرگە دەيىنگى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرىن دامىتۋدا اكادەميك ر.ع.سىزدىقتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە.

سىزدىقوۆا (قۇتقوجينا) رابيعا عاليقىزى (اكەسىنىڭ تولىق اتى – ساتىعالي) 1924 جىلى تامىزدىڭ 17-سىندە اقتوبە وبلىسىنىڭ ويىل قالاشىعىندا قىزمەتكەر وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن.

اكەسى "حالىق جاۋى" اتالعان ناۋقاندىق زۇلماتتىڭ قۇربانى بولىپ, ەكى اعاسى سوعىسقا اتتانعان, نامىس پەن جىگەرىن بويىنداعى كۇش-قايراتىنا جانىعان 16 جاستاعى قارشاداي قىز ەڭبەك جولىن 1940 جىلى اقتوبە وبلىسىندا باستاۋىش مەكتەپتە ۇستازدىق ەتۋدەن باستايدى.

1947 جىلى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن قازاق وقۋ-پەداگوگيكا باسپاسىندا رەداكتور, رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەدى.

1957 جىلدان باستاپ قر ۇعا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا جۇمىسقا ورنالاسىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۇبەگەيلى عىلىمي زەرتتەۋشىلىك جۇمىسپەن اينالىستى.

عالىمنىڭ ۇزاق جىلدار بويى ۇزبەي قالام تارتىپ, جەتە زەرتتەگەن سالاسى – قازاق ادەبي ءتىلى تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى. اكادەميك ر.سىزدىقتىڭ اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلىن تۇتاس جان-جاقتى زەرتتەگەن "اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى" (1968), "اباي ولەڭدەرىنىڭ سينتاكسيسى" (1970), "ابايدىڭ ءسوز ورنەگى" (1995) سياقتى ەڭبەكتەرى ۇلى اقىننىڭ جازبا ادەبي ءتىلدىڭ نەگىزىن سالۋداعى ورنىن انىقتاپ, ابايدىڭ ءتىل الەمىن تانۋدا بۇگىن دە, بولاشاقتا دا قازاق رۋحانياتى ءۇشىن ماڭىزى زور بولىپ قالا بەرمەك. سونىمەن بىرگە «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى» (1984) مونوگرافياسىندا عالىم ادەبي ءتىل حالىقتىڭ پوەتيكالىق ءسوز ونەرىنىڭ مادەني-رۋحاني دۇنيەلەر تۋىنداۋىنا قوعامدىق ءمانى بار ءىس-ارەكەتتەردى ۇيىمداستىرۋدىڭ قۇرالى بولۋىنا ىقپال ەتۋىنە بايلانىستى XV-XVIII عع. اقىن جىراۋلاردىڭ ءتىلىن ادەبي ءتىلدىڭ جازباعا دەيىنگى كەزەڭىنە جاتاتىن ۇلگىلەر دەپ تانيدى. بۇل تۇجىرىمنىڭ ناقتى دايەگى ىسپەتتى  ۇزاق جىلعى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسى تۇرىندە XV-XVI ع. اقىن-جىراۋلار ءتىلى مەن تاريحي جىرلاردان جيناقتالعان تىلدىك دەرەكتەردىڭ  سىرىن  عالىمنىڭ بىرنەشە رەت باسىلىم كورگەن «سوزدەر سويلەيدى» ەڭبەگىنىڭ وزەگىن قۇرادى. (1980, 1994, 2014). قازاق ادەبي ءتىلى تاريحىنا قاتىستى عالىمنىڭ بۇل ماڭىزدى تۇجىرىمى 2014 جىلى جارىق كورگەن "اۋىزشا دامىعان قازاق ادەبي ءتىلى" مونوگرافياسىندا تۇپكىلىكتى تەرمينولوگيالىق مازمۇنعا يە بولدى. 

اكادەميك ر.سىزدىقتىڭ, ءبىر جاعىنان, قازاق ادەبي ءتىل تاريحىمەن, ەكىنشى جاعىنان, تۇركىتانۋ سالاسىمەن ۇشتاسىپ جاتقان ماڭىزدى زەرتتەۋلەرىنىڭ قاتارىنا XVI  ع. تىلدىك جانە تاريحي-مادەني مۇرا رەتىندە قاراستىرىلعان  "يازىك جاميات – تاۋاريح جالايري" (1989) كىتابى مەن قوجا احمەت ياسساۋي (XII ع.) مۇراسىنىڭ "سامارحاند نەمەسە زالەمان نۇسقاسىنىڭ" قولجازباسىن اتاۋعا بولادى.

اكادەميك ر.سىزدىقتىڭ شىعارماشىلىق وزەگى ادەبي ءتىلدىڭ وتكەنىمەن شەكتەلمەي, قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن, دامۋى مەن قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن ىشكى كوركەم الەۋەتىنىڭ عىلىمي تۇپقازىعى رەتىندە قازاق ءتىل بىلىمىندە لينگۆوستيليستيكا, لينگۆوپوەتيكا, ءسوز مادەنيەت سالالارىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگى زور.

سونىمەن بىرگە تىلدىك نورمانى رەتتەپ, ءتىل مادەنيەتىن كوتەرەتىن, قوعامدىق-مادەني ومىردە ورنى ەرەكشە سانالاتىن عىلىمي-ادىسنامالىق قۇرالدارى دا وسى جۇيەنىڭ باستاۋ كوزى رەتىندە باعالانادى. ("قازاق ورفوگرافياسى مەن پۋنكتۋاتسياسى جونىندە انىقتاعىش", "قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگى", "تىلدىك نورما جانە ونىڭ قالىپتانۋى" جانە ت.ب.).

اكادەميك ر.سىزدىقتىڭ اعارتۋشىلىق تۇلعاسىنداعى تەكتىلىگى مەن ورەسى بيىك قايراتكەرلىك قابىلەتى قوعامداعى قازاق رۋحانياتىنىڭ اقتاڭداقتارىن جاڭعىرتۋ ىسىندە جارقىراپ كورىندى.

وزىندىك مەكتەپ قالىپتاستىرعان عالىم-ۇستاز ر.سىزدىقتىڭ ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى تەك رەسپۋبليكا كولەمىندە عانا ەمەس, تۇركىتانۋ ورتالىقتارى – ماسكەۋ, باكۋ, تۇركيا مەن تۋىستاس تۇركى ەلدەرىندەگى عىلىمي جۇرشىلىققا كەڭىنەن ءمالىم.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا اكادەميگى ر.ع.سىزدىقتىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتى مەن قايراتكەرلىك ەرەن ەڭبەگى ۇكىمەت تاراپىنان جوعارى باعالانىپ, "قۇرمەت بەلگىسى" (1971), "پاراسات", ءىى دارەجەلى "بارىس" وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. "قازاق سسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى" اتاعىنىڭ (1995), "قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ" (1996) يەگەرى اتاندى.

قازاق ءسوزىنىڭ قۇجىرەتىن تانىپ, تاريح تىلسىمىنان "سوزدەردى سويلەتكەن", قازاق كوركەم ويىنىڭ رۋحىن بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلاعات ەتكەن عۇلاما عالىم, ابىز-انانىڭ بەينەسى جۇرەگىمىزدە ماڭگى ساقتالادى.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى

ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى