زاڭدا كەيبىر زارۋلىكتەر ەسكەرىلمەگەن

«ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ قابىل­دان­باي تۇرعانىندا-اق ۇلى وتان سوعى­سىنا قاتىسۋشىلار مەن ولارعا تەڭەس­تى­رىلگەندەرگە ۇكىمەت ارنايى قاۋلى­لا­رى­مەن جەڭىلدىكتەر بەرىپ كەلگەن. ەندى سول زاڭمەن بەكىتىلىپ وتىر.

بۇل زاڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, اۋعان­ستانداعى جانە باسقا دا مەم­لە­كەتت­ەردىڭ اۋماعىنداعى ۇرىس قي­مىل­دا­رى­نا قاتىسقان اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ارداگەرلەر ساناتىنا ەنگەندىگى. سونىڭ ىشىندە 1988 جىلعى تاۋلى قاراباقتاعى ەتنوسارالىق جانجالدى رەتتەۋگە قاتىس­قان 255, تاجىك-اۋعان ۋچاسكەسىن كۇزەتۋدە جاۋىنگەرلىك مىندەتىن اتقارعان 9635, 2003 جىلى يراكتاعى حالىقارالىق «قازبات» بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارى­نا قاتىسقان 294 اسكەري قىزمەتشى ارداگەر رەتىندە ۇلى وتان سوعىسىنا قا­تى­سۋ­شى­لارمەن بىردەي جەڭىلدىكتەر الاتىن بولعان. جالپى سانى 10248 ادام بولاتىن بۇلار ەندى كولىك جانە م ۇلىك سالىعىنان, سوتتاردا مەملەكەتتىك باج تولەۋدەن, ازا­مات­تىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ كەزىندەگى تولەم­نەن, نوتارياتتىق ءىس-ارەكەتتەر جاساۋ جانە وزگە دە ارەكەتتەر جاساعان كەزدە مەملەكەتتىك باج تولەۋدەن بوساتىلادى.

سونىمەن بىرگە «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» مەن «ەڭبەك داڭقى» وردەندەرىنىڭ ءۇش دارەجەسىن العاندار بۇرىن 9,6 اەك, ياعني قازىر 26 668 تەڭگە مولشەرىندە قوسىمشا مەملەكەتتىك جاردەماقى الىپ كەلگەن بولسا, ەندى ولاردىڭ جاردەماقىسى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى», «حالىق قاھارمانى» «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاقتارىن العان ادامداردىكىمەن تەڭەستىرىلىپ, 138 اەك مولشەرىنە, ياعني 385 مىڭ تەڭگەدەن ارتىق اقشاعا جەتەتىن بولعان. بۇل ساناتتاعىلاردىڭ ءوزى دە از قالعان ەدى, ەندى قالعان ومىرلەرىندە ۇلكەن قۋانىشقا بولەنەدى.

سونداي-اق زاڭداعى تاعى ءبىر ۇلكەن جەڭىلدىك – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اردا­گەر­لەرىنە بەرىلگەن ءۇيدىڭ بۇرىن ناقتى مارتەبەسى بولماي, ءوزى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ كوممۋنالدىق مەنشىككە قايتارۋ تۋرالى اڭگىمەلەر شىعىپ, بالا-شاعاسىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ جاتاتىن ەدى. ەندى ءۇي وتباسى مۇشەلەرىنە وتەۋسىز بە­رى­لمەك.

الايدا كوتەرىلگەن كوڭىلدى سۋ سەپكەندەي باسقان جايلار دا جاڭا زاڭدا از بولماي شىقتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس­قا قاتىسقانداردىڭ جاسى ۇل­عا­يىپ, قاتارلارى ازايعان كەزدە ولارعا جەڭىلدىكتەردىڭ قاراستىرىلعانى ءجون-اق, ال بىراق سولارعا جەڭىلدىكتەر بويىنشا تەڭەستىرىلدى دەگەن تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ قانداي جازىعى بار ەدى؟ جەڭىس ماڭىزدى بولعاندا ونى ماتەريالدىق جاعىنان تولىق قامتاماسىز ەتكەن جانداردى ۇمى­تۋ­عا بولا ما؟ راس, ولار ۇزاق جىلدار بويى سو­عىسقا قاتىسۋشىلارعا تەڭەستىرىلدى, دە­گەنىمەن جەڭىلدىكتەرى بەرىلمەگەن-ءدى. ەندى قابىلدانعان زاڭدا ولاردىڭ مار­تە­بەسىن «ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ» (7-باپ) قا­تارىنا ەنگىزىپتى. بۇرىن 1941-1945 جىل­دار­­داعى تىلداعى قاجىرلى ەڭبەگى ءۇشىن مە­دال العاندارعا باسقا جەڭىلدىگىن بەرمەسە دە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر سوعىس­قا قاتىسقاندارمەن تەڭ دارەجەدە 9 ما­مىر­دىڭ قارساڭىندا ءبىر رەتتىك سىي­لىق بەرەتىن. ەندى «ەڭبەك ارداگەرى» قاتارىنداعى ولارعا بەرىلەتىن سىيلىق 1936 جىلعا دەيىنگى تۋعان سوعىس بالا­لا­رى الاتىن سىيلىق دەڭگەيىمەن بىر­دەي عانا بولىپ قالىپتى. ءتىپتى سوعىس جىل­دارىنداعى تىلداعى ەڭبەگى ءۇشىن وردەن-مەدال العان ادامدار مەن ونى الما­عانداردىڭ ەشقانداي ايىر­ما­شى­لى­عى جوق.

زاڭداعى ومىردە مۇلدە جوق ادامدارعا قاتىستى نورمالاردى وقىعاندا تاڭعالا­سىڭ. ماسەلەن, « ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان (قايتىس بولعان, حابار-وشارسىز كەتكەن) جاۋىنگەرلەردىڭ اتا-انالارىنا» دا قاتىستىلىعى ايتىلادى. قازىر سوعىسقا قاتىسقانداردىڭ ءوزىنىڭ ەڭ جاسى 95-96-دا بولسا, ولاردىڭ اتا-انالارى ءتىرى بولۋى مۇمكىن دە ەمەس قوي... سوندا مۇنداي نورمانى كىم ءۇشىن جازدى ەكەن؟

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ازىرلەگەن 18 باپتان تۇراتىن بۇل شاعىن زاڭ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقاندار مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەندەردى عانا قامتىعان با دەرسىڭ, ويتكەنى باسقا ارداگەرلەر تۋرالى مۇندا ءبىر اۋىز ءسوز جوق. ارينە «حالىق قاھارمانى», ەڭبەك ەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, چەرنوبىل اپاتىنىڭ قاتىسۋشىلارى سياقتى ساناتتاعىلار قامتىلعان. بىراق زاڭدى ازىرلەگەندەردىڭ مەملەكەتتىڭ قارجىسىن ۇنەمدەۋ ءپرين­تسي­پىن قاتتى ۇستانعانى سەزىلىپ تۇر. حا­لىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ دەگەن اتى بار مينيسترلىكتىڭ ارداگەرلەردى قولداۋعا كەل­گەندە ساراڭدىق تانىتقانى تۇسىنىكسىز.

ارداگەرلەر ۇيىمدارىندا تالقىلاۋ بارى­سىندا ايتىلعان پىكىرلەر, ءتىپتى دە­پۋتاتتاردىڭ دا ءوز ۇسىنىستارى دا زاڭ­عا ەنبەي قالعان ءتارىزدى. سولتۇستىك قاز­اقستان وبلىسى ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ توراعاسى ەسكەندىر ەلەۋسىزوۆتىڭ پىكىرىن بىلگەنىمىزدە, ول دا قابىلدانعان زاڭعا ءوزىنىڭ كوڭىلى كونشىمەگەنىن جەتكىزدى. ء«بىز زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا كوپتەگەن ۇسىنىس ايتقان ەدىك. سونىڭ ىشىندە ارداگەرلەر ۇيىمى تۋرالى, ونىڭ مارتەبەسى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق دەگەندى ايتقانبىز. ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ باسقا قوعامدىق ۇيىمدارعا قاراعاندا, ايرىقشا مارتەبەسى بولۋى كەرەك ەدى. ەلگە, جەرگە ەڭبەك سىڭىرگەن ارداگەرلەرگە دەگەن قۇرمەت, ولاردى ارداقتاۋ مەملەكەتتىڭ ايرىقشا قامقورلىعىندا بولۋى كەرەك قوي. ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى جۇمىس ىستەۋ بەلسەندىلىگى جوعارى ازاماتتار توبىنىڭ ەمەس, تەك اقىل-كەڭەسى مەن ومىرلىك تاجىريبەسىن جاستاردىڭ پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەنۋىنە بەرە الاتىن ادامداردان تۇرادى ەمەس پە؟ وسى ەرەكشەلىك ەسكەرىلۋى كەرەك ەمەس پە ەدى؟ ءتىپتى وعان مەملەكەت تاراپىنان ارنايى بيۋدجەت قاراجاتى دا قاراستىرىلماي-اق قويسىن, بىراق مارتەبەسى انىقتالۋى كەرەك ەدى. ارينە ءبىزدى جەرگىلىكتى بيلىك قولداپ وتىر. بىراق ارداگەرلەردىڭ وزىنە جانە ولاردى قولداۋ ۇيىمىنا ارنايى مار­تەبە بەرىلگەنى ءجون بولاتىن. سول ەسكە­رىلمەگەن. ءوزىمىز كوپتەن كۇتكەن وسى زاڭ­نان ءوزىمىزدى تابا المادىق. ال كورشى مەم­لەكەتتەردە, سونىڭ ىشىندە رەسەي­لىك­تەر­دىڭ ارداگەرلەر تۋرالى زاڭىندا ول ايقىن كورسەتىلگەن», دەيدى اقساقال.

ارينە زاڭنىڭ جەتىسپەيتىن جاقتارى ءالى وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ارقى­لى قوسىلا جاتار. سول كەزدەردە ەلىمىزدىڭ الە­ۋمەتتىك مەملەكەت ورناتۋدى كوزدەگەن نە­­گىزگى ماقساتىنا قول جەتكىزىلەر دەگەن ءۇمىت بار. سوندىقتان بارلىق ارداگەر­لەر­دىڭ مۇددەسى ەسكەرىلەتىن جارقىن كۇندەر الدا بولۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى