جىل باسى ناۋرىزدىڭ كەلۋىمەن ەلىمىزدە كوكتەمگى قاربالاس تا باستالىپ كەتەدى. قازىر وڭتۇستىك وبلىستاردا ەگىس جۇمىستارىنا ازىرلىك قىزۋ ءجۇرىپ جاتسا, باسقا ءوڭىرلەردە تەحنيكانى دايىنداۋ قولعا الىنعان. جىل سايىن كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى كەزىندە وعان قاجەتتى جانار-جاعار ماي ماسەلەسى تۋىنداپ, ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى بىرەسە بىرلەسە جوندەۋگە تۇرىپ, بىرەسە وڭدەۋ جۇمىستارىن توقتاتاتىنى ادەتكە اينالعانداي بولىپ, شارۋا سولياركادان, ديزەل وتىنىنان, جانارمايدان تاپشىلىق كورەتىن. بىلتىر عانا ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي قاداعالاۋى ارقاسىندا مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرىلمەگەنى بەلگىلى. ال بيىل قالاي بولادى؟ ءۇش وبلىستاعى مەنشىكتى ءتىلشىلەرگە وسى تۇرعىدا تىعىز تاپسىرما بەرىلگەن بولاتىن.
پاۆلوداردان – فاريدا بىقاي:
كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا ارنالعان كەڭەستە وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ جانار-جاعارماي باعاسى باقىلاۋدا بولاتىنىن, ءازىرگە الاڭداۋشىلىق جوق ەكەندىگىن ءمالىمدەدى. ياعني, شارۋالار كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا ارنالعان ديزەل وتىنىنىڭ ءبىر ءليترىن 55 تەڭگەدەن الاتىن بولادى. وسى وتىرىسقا قاتىسقان “پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باس ديرەكتورى شۋحرات دانبايدىڭ جانار-جاعارماي باعاسىن ءبىر تەڭگەگە كوتەرۋ جونىندەگى ۇسىنىسى قابىلدانبادى. نارىق باعاسى جوعارى ەكەنى بەلگىلى, مۇندايدا شارۋالاردىڭ ءوزى جانارمايدى قايتا ساتىپ پايدا كورۋى مۇمكىن دەگەندى العا تارتىپ ەدى, وبلىس باسشىلىعى مۇناي وڭدەۋشىلەرگە ارزانداتىلعان جانار-جاعارمايدىڭ باعاسى 55 تەڭگە دەپ بەلگىلەگەن ۇكىمەت شەشىمىن ورىنداۋدى تالاپ ەتتى.
وتىرىستا سونىمەن قاتار كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا كىرىسەتىن شارۋالارعا جانار-جاعارمايدى مۇناي بازالارىنان تەزدەتىپ اكەتۋ ءجونىندە كەڭەس بەرىلدى, سەبەبى, مامىر ايىندا جانارماي باعاسى قىمباتتاۋى دا مۇمكىن. ال زاۋىت باسشىلىعىنىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىن-ەرتەڭ ءدال كوكتەمگى, ناۋقان قىزعان ۋاقىتتارىندا مۇناي-حيميا زاۋىتى جوندەۋ جۇمىستارىنا توقتايدى دەگەن ەشقانداي ءسوز جوق.
جالپى جۇرتشىلىق پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتىنىڭ 58 پايىزدىق ۇلەسى مەملەكەت مەنشىگىنە بەرىلگەنىنەن حاباردار. وبلىس ورتالىعىنداعى مۇناي وڭدەيتىن الىپ زاۋىت بۇعان دەيىن يندونەزيالىق “تسەنترال ازيا پەترولەۋم” كومپانياسىنىڭ قاراماعىندا بولدى. وتكەن جىلى زاۋىت اكتسيالارى يندونەزيالىق كومپانيادان ءتيىمدى شارتتارمەن ساتىپ الىندى. بۇل مۇناي وڭدەيتىن ءوز زاۋىتىمىزدىڭ ءبىر بولىگىن وزىمىزگە قايتارىپ, مەملەكەت مەنشىگىنە اينالدىرۋ جونىندە جىلدار بويى ايتىلاتىن اڭگىمەگە نۇكتە قويعانداي بولدى. ەندى ۇلتتىق كومپانيا باس بولىپ, مۇناي ءوڭدەۋ زاۋىتىنىڭ الدىندا ەلىمىز اۋماعىن جانار-جاعار مايمەن قامتاماسىز ەتۋ, مۇناي ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن ەۋروپالىق ستاندارتتارعا جەتكىزۋ مىندەتتەرى تۇر. جاڭا سالىق كودەكسىنە ساي شيكى مۇناي ىشكى نارىققا ساتۋ ءۇشىن وندىرىلسە, وعان سالىناتىن سالىق تا ەكى ەسە ءتومەندەپ, سوعان ساي جانار-جاعارمايدىڭ دا باعاسى ارزاندايدى دەلىنگەن. اتاقتى مۇناي زاۋىتى ءوز قولىمىزعا كوشتى دەپ الاقايلاعانمەن, پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى قۇبىر ارقىلى رەسەيدەن كەلەتىن مۇنايدى وڭدەيتىنى بەلگىلى. الەمدە مۇناي باعاسى وسە باستاسا, وندا شەكارا اسىپ كەلەتىن شيكىزاتتىڭ دا باعاسى قىمباتتايدى دەگەن ءسوز. ءوز زاۋىتىمىزعا ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ مۇنايىن جەتكىزىپ, ونى وڭدەپ, ىسكە جاراتقانشا دا ءبىراز ۋاقىت بار سياقتى.
بۇل كۇندەرى زاۋىت 2010-2014 جىلدارى ارالىعىندا جۇزەگە اساتىن ءوندىرىستى جەدەل دامىتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەدى. كەشەندى جوبا ۇكىمەتتىڭ مۇناي وڭدەۋ سالاسىندا بىلتىرعى جىلى قابىلداعان جوسپارى نەگىزىندە جاسالدى. باعدارلاما ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. مۇنىڭ العاشقىسى, زاۋىت ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, شيكى مۇنايدى وڭدەۋدىڭ جىلدىق ءوندىرىسىن 6 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋ بولىپ وتىر. ياعني, وسى كەزەڭدە زاۋىتتىڭ ءوندىرگەن ءونىمى ەۋرو-2 حالىقارالىق ستاندارتتارىنا ساي كەلۋى ءتيىس. ودان كەيىنگىسى مۇناي وڭدەۋدىڭ جىلدىق ۇلەسىن 7,5 ميلليون تونناعا دەيىن ارتتىرۋ, وسىنىڭ ءناتيجەسىندە ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىرعان ەۋرو-4 ستاندارتىنا تولىق كوشە الادى.
اتىراۋدان – جولداسبەك شوپەعۇل:
– مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى كوپ. سونىڭ ىشىندە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ تەحنولوگيالارىن ۇدايى تەكسەرىپ, باقىلاپ وتىرماسا, كۇردەلى تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەر جۇمىسىندا كىدىرىستەر بولۋى مۇمكىن, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ باس ديرەكتورى تالعات بايتازيەۆ. – ال مۇنىڭ زاردابى مەن زالالىن ايتپاي-اق قويايىق. سول سەبەپتەن جىل سايىن جوسپارلى شارالارعا سايكەس زاۋىتتاعى تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەر اتقارىلاتىن ارنايى قوندىرعىلاردا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اتقارىلادى. بيىل ەلوۋ-اۆت-3 قوندىرعىسى كەزەكتى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا 23 ساۋىردە توقتاتىلادى. بۇل – مۇنايدى باستاپقى وڭدەۋ ۇدەرىسى اتقارىلاتىن قوندىرعى. كۇردەلى جوندەۋ نەگىزىنەن ءبىر ايعا سوزىلاتىن جۇمىس بولعانمەن, ءبىزدىڭ مۇنى شامامەن 25 كۇن ىشىندە تولىق اياقتاۋىمىزعا مۇمكىندىگىمىز جەتكىلىكتى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. ويتكەنى, زاۋىتتا وسىنداي كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە ەلوۋ-ات-2 قوندىرعىسىمەن مۇناي وڭدەۋ جالعاسادى. ياعني, جوعارىدا ايتقان قوندىرعى جوندەۋ جۇمىستارىنا توقتاتىلعاندا, ءدال سول كۇنى بۇرىننان جۇمىس جاساپ تۇرعان ەكىنشى قوندىرعىمەن مۇناي وڭدەۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەدى. دەمەك, مۇناي وڭدەۋ تەحنولوگياسى توقتامايدى. بۇعان قوسا ۆاكۋمدىق بلوكتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلۋدە. مۇندا بۇرىنعى پەشتى وسى زامانعى وزىق تۇرىمەن اۋىستىرۋ اتقارىلۋدا. باستى ماقسات – تەحنولوگيالىق ۇدەرىستىڭ قالىپتى بولۋىن, مۇناي وڭدەۋ تەحنولوگياسىنىڭ سەنىمدى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن بىرگە, قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن ساقتاۋ.
اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنداعى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ وسى كەزەڭگە ورايلاستىرىلۋىنىڭ باستى سەبەبى – ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنداعى مۇناي وڭدەۋ ۇدەرىسىن توقتاتپاۋ. بۇل ءتيىستى مينيسترلىكپەن كەلىسىلگەن, سولاردىڭ بەكىتكەن تىزبەسىنە وراي اتقارىلادى.
– بيىل زاۋىت اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارى ءۇشىن قانشا توننا جانار-جاعارماي بەرۋى قاجەت؟ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى جانار-جاعارمايدى دەر مەزگىلىندە الۋىنا زاۋىت تاراپىنان قيىندىقتار تۋىنداپ جۇرمەي مە؟
– ءبىزدىڭ زاۋىتتان ناۋرىز ايىندا كوكتەمگى اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىنا قاجەتتى 3702 توننا جانار-جاعارماي بوساتىلدى. ال ءساۋىر ايىنىڭ العاشقى ءتورت كۇنىندە 803 توننا جانار-جاعارماي ءجىبەرىلدى. تەك وسى ماقساتقا اي سايىن 40 مىڭ تونناداي ديزەل وتىنىن بوساتۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. جانارماي كولەمى دە وسى شامادا بولادى. شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنان تۇسكەن تاپسىرىس ۋاقىتىندا ورىندالادى. زاۋىت تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا بەرىلەتىن جانار-جاعارمايمەن قامتۋدا ەشقانداي قيىندىق تۋىندامايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ءتيىستى جانار-جاعارمايدى دەر مەزگىلىندە الۋىنا تولىق كەپىلدىك بار.
شىمكەنتتەن – باقتيار تايجان:
كوكتەمگى ەگىس جانە كۇزگى جيىن-تەرىن كەزىندە ديقان قاۋىمى اراسىندا الاشاپقىن بولادى. قىستا جانە جاز ايلارىندا قالىپتى جۇمىس جاساپ تۇرعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا اياق استىنان جاۋ شاپقانداي اسىعىستىق تۋىپ, ءجوندەۋگە تۇرادى. قورداعى جانارماي تاۋسىلۋعا اينالعاندا باعا كۇرت اسپانداي جونەلەدى. ۇكىمەتتىڭ جەڭىلدەتىلگەن جانار-جاعارمايىن الا الماي سارساڭعا ءتۇسىپ جۇرەتىندەرى قانشاما. ال بيىل قالاي بولادى؟
بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا وبلىس اكىمدىگىمەن مەموراندۋمعا قول قويعان “پەترو قازاقستان ويل پروداكتس” جشس باسشىلارىمەن اڭگىمەلەسكەندە وسى ساۋالداردى قويعان ەدىك. وعان كومپانيانىڭ پرەزيدەنتى ۆەي يۋيسەن مەن ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسىلبەك كارىمباەۆ, كوممەرتسيا ءجونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ازامات اقىشەۆ قاتىستى. مەنىڭ سۇراقتارىما ولار كەزەكتەسىپ جاۋاپ بەردى. الدىمەن كومپانيا پرەزيدەنتى باستادى.
– مۇناي ايىرۋ زاۋىتى ءار كومپانيادان قابىلداعان مۇنايدى وڭدەپ بەرەدى. مىندەتى وسى. ال جانارماي, جاعارماي العان كومپانيالار باعانى وزدەرى بەلگىلەيدى, ءبىز وعان ىقپال ەتە المايمىز. زاۋىت ۇكىمەت الدىندا العان مىندەتتەمەسىن ادال ورىنداپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن ديقاندار مەن شارۋالارعا قاجەت ۋاقىتتا ارزان باعامەن مۇناي ونىمدەرىن بوساتۋ جونىندە جاسالعان كەستە بار. ماسەلەن, كەلىسىم-شارت بويىنشا ناۋرىز ايىندا 22 مىڭ 660 توننا ديزەل مايىن دايىنداۋىمىز كەرەك ەدى, ءبىز 24 مىڭ توننا دايىندادىق. مىندەتتەمەمىزدى 110 پايىزعا ورىندادىق.
– جاقسى ەكەن. ناۋقاننىڭ قىزۋ ۋاقىتىندا جوندەۋ جۇمىستارىنا زاۋىتتى توقتاتپايسىزدار ما؟
– كوكتەمدە توقتاتپايمىز. ال كۇز ايىندا مينيسترلىكپەن كەلىسە وتىرىپ ۋاقىتشا توقتاتاتىنىمىز راس. ءبىز مۇنى ناۋقانعا وراي پايدا تابۋمەن ەمەس, ءوز ىشكى جۇمىستارىمىزدى رەتتەۋ ءۇشىن جۇرگىزەمىز. زاۋىت الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن مودەرنيزاتسيالاۋدان ءوتۋى كەرەك. بۇل – ەلباسىنىڭ كاسىپورىندارعا قويىپ وتىرعان باستى تالابى. كومپانيا باسشىلىعى 2014 جىلعا دەيىن وسى ماقساتقا 1 ملرد. 200 ملن. دوللار ءبولىپ وتىر. ءبىز بۇگىندە مۇنايدىڭ 65 پايىزىن عانا پايدالانىپ وتىرمىز. ەۋروپادا 1 توننا مۇنايدىڭ 95 پايىزىن يگەرىپ, 93, 95, 98 جوعارى ماركالى بەنزين ايىرادى. ءبىزدىڭ ماقسات 89 پايىزعا كوتەرۋ. ءمولدىر مۇناي ونىمدەرى ارقىلى ءبىز ولارمەن وسىلايشا باسەكەگە تۇسە الامىز.
– الداعى ۋاقىتتا سىزدەر بوساتىپ جاتقان باعاعا وزگەرىس ەنە مە؟
– شيكىزات پەن مۇناي ونىمدەرىن وندەۋدە باعا ايىرماشىلىعى بولۋى مۇمكىن. باعانى بىزگە مۇنايىن ايىرۋعا وتكىزگەن كومپانيالاردىڭ وزدەرى بەلگىلەيتىندىگىن ايتتىق.
ال ءوز تاراپىمىزدان كەلسەك, ساۋىردە باعا وزگەرمەيدى. كۆوتاعا سايكەس بەرەمىز.
– بۇگىن وبلىس باسشىلىعىمەن مەموراندۋمعا قول قويدىڭىزدار. زاۋىت ستراتەگيالىق نىسان بولعانىمەن, ەكولوگياعا تيگىزەر زيانى دا بار.
الەمدىك داعدارىسقا بايلانىستى سىزدەردە جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن ازايتۋ, قىسقارتۋ وقيعالارى ورىن الدى ما؟
– “پەترو قازاقستان ويل پروداكتس” جشس وبلىس اكىمدىگىمەن بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 150 ملن. تەڭگەگە مەموراندۋمعا قول قويدى. ءدال وسىنداي قارجى وتكەن جىلى دا بولىنگەن بولاتىن.
ال زاۋىت ومىرىنە كەلەتىن بولساق, مىڭنان اسا جۇمىسشىلارىمىزدىڭ بارلىعى دەرلىك وڭتۇستىك ازاماتتارى. تەك سىرتتان جەتى شەتەل ازاماتى عانا جۇمىس جاسايدى. كومپانيا ەڭبەك شارتىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەمەلەردى ادال ورىندايدى. ايلىق جالاقى جوعارى, جۇمىسشىلار قىسقارعان جوق. ونى وزدەرىڭىز كەلىپ, جۇمىسشىلارمەن پىكىرلەسكەندە كوزدەرىڭىز جەتەدى.
ەكولوگيالىق ماقساتقا بولىنگەن ۇلكەن قارجى ونىڭ زارداپتارىن ازايتۋعا جۇمسالىپ كەلەدى.
كومپانيا الەۋمەتتىك جوبالارعا بولگەن قارجىدان بولەك ءوز ەسەبىنەن جەتىمدەر ءۇيى, قارتتار ۇيىنە, مۇگەدەك جاندارعا كومەكتەسۋدى ءوز بورىشىنا ساناپ, قامقورلىقتار جاساۋدا.
قازاقستاندىق كومپانيا بولعاننان كەيىن مەملەكەتىمىزدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشىپ, وركەنيەتتى ەلدەرمەن ءباسەكەگە قابىلەتتى بولۋى, ازاماتتارىنىڭ بارشىلىقتا ءومىر ءسۇرۋى ءبىزدىڭ دە ماقساتىمىزعا كىرەدى. وسى باعىتتا جۇمىس جاساپ جاتىرمىز.