وتان ءۇشىن تۋعان وعلاندار

شەتەلدە تۋىپ, ءوز وتانىنا ورالعان سپورتشىلارىمىزدى ايتقاندا, ەسىمىزگە ەڭ ءبىرىنشى مۇستافا وزتۇرىك تۇسەدى. 1954 جىلى تۇركيانىڭ قايسەرى قالاسىندا تۋعان, ءوز ۇلتىن ولەردەي سۇيگەن ەرجۇرەك مۇستافا وزتۇرىك ەسىمىن الەمدىك تاەكۆوندو تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىپ كەتتى دەسەك قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز. داڭقتى سپورتشى ورتا مەكتەپتى ىستانبۇلدا ءتامامداپ, 1975 جىلى تايبەي قالاسىنا وقۋعا اتتانعان. سوندا تايۆان حالىقارالىق ساياسات ۋنيۆەرسيتەتىندە جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا بەس جىل جوعارى ءبىلىم الادى. تاەكۆوندومەن دە تانىستىعى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا باستالعان. شىعىس جەكپە-جەگىنىڭ قولمەن دە, اياقپەن دە قاتار سوققى جاساۋعا بولاتىندىعى قاتتى ۇناپتى. ۇناعانى سونشالىق, بۇل سپورت تۇرىندە قانداسىمىز التى رەت الەم چەمپيونى اتاعىنا قول جەتكىزىپ, جەتىنشى داننىڭ قازاقتان شىققان تۇڭعىش يەگەرى اتاندى. شاكىرت تاربيەلەۋدى دە ۇمىتقان جوق. بار بىلگەنىن بولىسۋگە اسىققان سپورتشى گەرمانيادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جىلدارى ميۋنحەندە تاەكۆوندو مەكتەبىن اشتى. كوپ ۇزاماي ىستانبۇل بالالارى دا شىعىس جەكپە-جەگىنىڭ الىپپەسىن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك الدى.

ال 1990 جىلى تاريحي وتانىنا ورالىپ, قازاق جاستارىن تاەكۆوندو سپورتىنا باۋلۋ ءۇشىن 1991 جىلى قازاقستان تاەكۆوندو فەدەراتسياسىن قۇرادى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە قازاقستان حالىقارالىق تاەكۆوندو فەدەراتسياسىنىڭ (WTA) مۇشەسى بولدى. ونىڭ شاكىرتتەرى العاش رەت 1992 جىلى تۇركياداعى حالىقارالىق جارىسقا بارىپ, ەكى التىنمەن ورالادى. سونىڭ ءبىرى – 2009-2012 جىلدارى قازاقستان قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى بولعان قايرات قىرعىزباەۆ. سونىمەن قاتار وزتۇرىكتىڭ تاعى ءبىر شاكىرتى قايىر مەيىربەكوۆ الماتىدا مۇستافا وزتۇرىك مەكتەبىن اشىپ, سوندا تاەكۆوندوشىلاردى تاربيەلەيدى. وسى مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرى ارمان شىلمانوۆ 2008 جىلعى بەيجىڭ وليمپياداسىندا قولا جۇلدە يەلەنگەنىن جانكۇيەر جاقسى بىلەدى. ال قايرات قىرعىزباەۆتىڭ شاكىرتى, حالىقارالىق دارەجەدەگى سپوت شەبەرى نۇرسۇلتان ماماەۆ 2010 جىلى سينگاپۋردە وتكەن جاسوسپىرىمدەر وليمپياداسىندا, 2014 جىلى ينچحونداعى ازيا ويىندارىندا كۇمىس مەدال الدى. 2012 جىلى لوندون وليمپياداسىنا قاتىسقانىمەن, ىرىكتەۋ كەزەڭىندە مىسىرلىق تامەر بايۋمنەن جەڭىلىپ, جارىستى ەرتە اياقتاۋعا ءماجبۇر بولدى.

جالپى تاەكۆوندو سپورتىنان قازاق­ستاندىق سپورتشىلاردىڭ كەز كەلگەن جەڭى­سىنىڭ, جەتىستىگىنىڭ ارتىندا مۇستافا وزتۇرىكتىڭ قاجىرلى ەڭبەگى تۇرعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

ەلىم دەپ ەلگە كەلگەن باتىر ۇلدىڭ ءبىرى – قانات يسلام. قىتايدىڭ ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسى, التاي ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن ول سول ەلدە ءجۇرىپ, بوكستىڭ قىر-سىرىنا قانىقتى. ءوزىنىڭ تۋعان قابا اۋدانىندا العاشقى باپكەرى مۇرات بوشاي ۇلىنىڭ قول استىندا جاتتىعىپ, ءبىراز بيىك بەلەستەردى باعىندىردى.

قانات اۋەسقوي بوكسشى رەتىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قۇراماسىندا بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ, ازيا ويىندارىنىڭ (2006) جانە چيكاگودا وتكەن الەم چەمپيوناتىنىڭ (2007) قولا جۇلدەگەرى اتاندى. سونىمەن قاتار 10 جىل بويى ءوز سالماعىندا قىتايدا قارسىلاس شىداتپاي, ەل چەمپيوناتىندا توپ جاردى. بىراق وتانداسىمىز جاڭا بەلەستەردى باعىندىرۋ ءۇشىن, قازاق ەلىنىڭ كوك بايراعى استىندا ونەر كورسەتۋدى ارمانداپ, 2010 جىلى قازاقستانعا قونىس اۋداردى. ول قازاقستانعا لوندون وليمپياداسىنا تاريحي وتانىنىڭ اتىنان قاتىسۋدى ماقسات تۇتقان ەدى. بىراق قىتاي تاراپى قانات يسلامعا قارسىلىق تانىتىپ, قازاقستان اتىنان سايىسقا تۇسۋگە رۇقسات بەرمەدى. قاناتتىڭ كوك تۋ استىندا وليمپيا ويىندارىنا قاتىسا المايتىنى بەلگىلى بولعان سوڭ, «استانا ارلاندارى» كلۋبى ساپىندا ەكى جىلعا جۋىق جۇدىرىقتاستى. الماتىداعى بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت كەشەنىندە وتەتىن بوكس كەشتەرىندە جانكۇيەرلەردىڭ باسىم بولىگى قاناتتىڭ ونەرىن تاماشالاۋ ءۇشىن اعىلاتىنىن تالاي كوز كوردى.

ءسويتىپ ول 2012 جىلى تۇبەگەيلى كاسىپقوي بوكسقا بەت بۇردى. بۇگىندە Qazaq لاقاپ اتىن يەلەگەن قانداسىمىز كاسىبي شارشى الاڭدا الدىنا كەلگەن قارسىلاسىن قوعاداي جاپىرىپ كەلەدى. وتانداسىمىز كاسىپقوي بوكستا 27 جەكپە-جەك وتكىزىپ, ونىڭ 21-ىندە نوكاۋتپەن جەڭىسكە جەتكەن. سونداي-اق قانات يسلام WBO Inter-Continental sper welterweight بەلدىگىنىڭ يەگەرى سانالادى.

2000 جىلى ماسكەۋدە تۋعان مانەرلەپ سىرعاناۋدان ماقتانىشىمىز ەليزابەت تۇرسىنباەۆا 2013 جىلدان بەرى قازاقستان تۋى استىندا حالىقارالىق جارىستاردا ونەر كورسەتىپ كەلەدى. ەليزابەت مانەرلەپ سىرعاناۋ سپورتىنىڭ قىر-سىرىن ەڭ العاش 5 جاسىندا ماسكەۋدەگى «موسكۆيچ» سپورت مەكتەبىندە بىلىكتى باپكەرلەر ناتاليا دۋبينسكايا مەن الەكساندر شۋبيننەن ۇيرەنەدى. 2012 جانە 2013 جىل­دارى ول اتاقتى جاتتىقتىرۋشى ەتەري تۋتبەريدزەنىڭ توبىندا ءبىراز تاجىريبە جيناپ, كەيىننەن كانادادا الەمگە تانىمال باپكەر برايان ورسەردىڭ قول استىندا جاتتىقتى.

قازاقستان اتىنان ونەر كورسەتە باس­تاعان 7 جىلدىڭ ىشىندە تۇرسىنباەۆا ءوزى­نىڭ ونەرىمەن الەمدى مويىنداتىپ, قارسى­لاستارى قايمىعاتىن سپورتشىعا اينالدى. 2013/14 جانە 2015/16 جىلعى ماۋسىمدا ەلي­زابەت جاستار اراسىنداعى بىرقاتار تۋرنيردە باق سىناپ, تالايىندا توپ جاردى. 2016 جىلى نورۆەگيانىڭ ليللەحاممەر قالا­سىندا وتكەن جاسوسپىرىمدەر وليم­پياداسىندا رەسەيلىك سپورتشىلاردى العا جىبەرىپ, قولا جۇلدەنى قاناعات تۇتقان ەدى.

وتانداسىمىز ەرەسەكتەر دۋىنا اۋىس­قاندا دا جۇلدەدەن شاشاۋ شىعارعان جوق. كەيىنگى 5 جىلدا 30-عا جۋىق تۋرنير­گە قاتىسىپ, تەڭ جارتىسىندا ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىندى. 2019 جىلدىڭ ناۋ­رىزىندا سايتامادا (جاپونيا) وتكەن مانەرلەپ سىرعاناۋدان الەم چەمپيو­ناتىندا كۇمىس مەدال الىپ, نەگىزگى باعدارلامادا 4 اينالىم سالحوۆ (4S) ەلەمەنتىن سەكىردى. ول ءتورت اينالىم ەلەمەنت سەكىرگەن العاشقى مانەرلەپ سىرعاناۋشى ايەل رەتىندە تاريحقا ەندى. بۇعان دەيىن مانەرلەپ سىرعاناۋ تاريحىندا 16 جاستان اسقان ايەلدەر اراسىندا ەشكىم ءتورت اينالىم ەلەمەنت سەكىرمەگەن. سونىمەن قاتار تۇرسىنباەۆا بىلتىرعى ماۋسىمدا كراسنويارسكىدە (رەسەي) وتكەن قىسقى ۋنيۆەرسيادا مەن اناحايمدا (اقش) ۇيىمداستىرىلعان ءتورت قۇرلىق چەمپيوناتىندا ەكىنشى ورىن يەلەندى. بيىلعى ماۋسىمدا ەليزابەت جاراقاتىنا بايلانىستى ءبىر عانا جارىسپەن شەكتەلدى. Shanghai Trophy تۋرنيرىندە باق سىناعان تۇرسىنباەۆا تۇعىردىڭ ەكىنشى ساتىسىنان كورىندى.

بوكسشىلار ەردوس جاڭابەرگەنوۆ پەن ادىلبەك نيازىمبەتوۆ تە قازاقستانعا قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسىنان قونىس اۋدارعان. جاڭابەرگەنوۆ 1984 جىلى قاراقالپاقستاننىڭ حوجەلى قالا­سىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1998-2001 جىلدارى شىرشىق وليمپيا رەزەرۆى ءبىلىم ور­داسىندا بوكس ۇيىرمەسىندە ءتالىم العان ەر­دوس جاسوسپىرىمدەر جانە جاستار ارا­سىندا وزبەكستان چەمپيوناتى مەن سپار­تاكياداسىندا باس جۇلدەنى ولجالاعان. دارىندى بوكسشىمىز جاستار قۇراماسىندا ءجۇرىپ-اق «سپورت شەبەرى» اتاندى.

2001 جىلى وتباسىمەن بىرگە اقتوبە قالاسىنا قونىس اۋدارعان جاڭابەرگەنوۆ قازاق جەرىندە دە بيىك بەلەستەردى باعىندىرا باس­تايدى. اتاپ ايتار بولساق, 2004 جىلى قازاقستان چەمپيونى, 2005 جىلى رەسەيدىڭ ماسكەۋ قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان الەم كۋبوگىندا ءۇشىنشى ورىن الىپ, جا­رىستىڭ «ەڭ ۇزدىك بوكسشى» دەپ تانىلدى. سونىمەن قاتار 2005 جىلى ۆەتنام­نىڭ حوشيمين قالاسىنداعى ازيا چەم­پيوناتىنىڭ جەڭىمپازى, 2005 جىلعى الەم چەمپيوناتىندا (مانيانگ) التىن مەدال, 2006 جىلى الماتىداعى ستۋدەنتتەر اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىندا باس جۇلدە, 2011 جىلى اقش-تاعى اسكەريلەر اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىندا 2-ورىن يەلەنگەن. وسى جەتىستىكتەرىنىڭ ارقاسىندا وعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى» اتاعى بەرىلگەن. جاڭابەرگەنوۆ نەگىزىنەن 81 كيلو سالماقتا جۇدىرىقتاستى. ەردوستىڭ بوكستاعى ناعىز كەمەلدەنگەن شاعى 2005 جىلى ەدى. سول جىلى رەسەيدەگى الەم كۋبوگىندا كۋبالىق قارا مارجان, كاسىپقوي بوكستاعى اۋىر سالماقتاعى IBF جانە WBA Regular تۇجىرىمىنىڭ ەكس-چەمپيونى كۋبالىق يۋنەر دورتيكوستى دىڭكەلەتە ساباعانى كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمىزدا.

ادىلبەك نيازىمبەتوۆ 1989 جىلى نوكىس قالاسىندا تۋعان. 2001 جىلى اقتاۋ قالاسىنا كوشىپ كەلگەن سوڭ ادىلبەك بوكسقا دەن قويا باستايدى. ەكى جىل بۇرىن بوكس قولعابىن شەگەگە ىلگەن ساڭلاق سپورتتىق جولىندا ءبىرتالاي تابىسقا جەتكەن. اتاپ ايتار بولساق, 2007 جىلى جاستار اراسىندا ازيا چەمپيوناتىنىڭ جەڭىمپازى (64 كگ), 2008 جىلى تاراز قالاسىنداعى وتكەن ەل چەمپيوناتىنىڭ باس جۇلدەگەرى (69 كگ), 2011 جىلى باكۋدەگى الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس مەدال يەگەرى (81 كگ), 2012 جانە 2016 جىلعى وليمپيا ويىندارىنىڭ ۆيتسە-چەمپيونى (81 كگ), 2013 جىلى يوردانيانىڭ استاناسى – اممان قالاسىندا ۇيىم­داستىرىلعان ازيا چەمپيوناتىندا جانە الماتىداعى الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس مەدال يەگەرى (81 كگ), 2014 جىلى وڭ­تۇستىك كورەيانىڭ ينچحون قالاسىنداعى ازيا ويىندارى (81 كگ) مەن 2015 جىلى تايلاندتىڭ بانكوك قالاسىنداعى ازيا چەمپيوناتىنىڭ جەڭىمپازى (81 كگ) اتانعان. وسىنداي جەتىستىكتەرىنىڭ ارقا­سىندا ادىلبەك نيازىمبەتوۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى», «قۇرمەت» وردەنى مەن II دارەجەلى «بارىس» وردەنىنىڭ يەگەرى جانە «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتى اتاندى.

قورىتا ايتقاندا, كەزىندە قىپشاق دالاسىندا تۇتقىنعا الىنىپ, جات جەردە ەرەكشە ەرلىگىمەن, اسقان تالانتىمەن قۇلدىقتان قايراتكەرلىككە دەيىن كوتەرىلگەن بەيبارىس سۇلتان بابامىزدىڭ «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن ۇستانىمىن تۋ ەتكەن سپورتشىلارىمىزدىڭ بۇل ءىسى ءالى كوپ ادامعا ۇلگى بولارى انىق.