پورترەت (ۇشتاعان)

چارتكوۆ, دۇرىس ايتاسىز, اسا دارىندى جاس سۋرەتشى ەدى. ونى پروفەسسور دا بايقاعان. بالاۋىز شامداي بالقىپ وتىرعان بويجەتكەننىڭ جۇزىنە سۋرەتشى باجايلاپ قاراپ ۇلگەر­گەنشە گوگول «بالاۋىزىمىزدى» «قا­تىرىپ» تاستايدى. پەتەربۋرگ سالون­دارىنىڭ مانەرىمەن. مادەنيەت ماسەلەسى. اۆتوردىڭ كە­يىپ­كەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە ارالاسا بەرۋى وتە قىزىق ءارى ىڭعايسىزداۋ ەكەن. ونىڭ تالعامىمەن دە تالاسادى. بىرەسە تيتسياندى, بىرەسە رافاەلدى شىعارادى. چارتكوۆ جاس سۇلۋدىڭ بالعىن ءتانىن باعامداعانشا, ونى باتكەردە قىلىپ, «تالانتتى سۋرەتشى بولسا, مىنانى بايقار ەدى» دەگەندەي رەپليكالارمەن رەتسىز شۇي­لىگەدى. چارتكوۆتى اسا تالانتتى دەپ باسىندا كەلىسىپ الساق تا, سولاي ەتەدى. سونىڭ بارىنە قاراماستان, جاس سۋرەتشى سۇلۋدىڭ  مۇزداي ءمۇسىنى, مۇڭايماس كەسكىنىنىڭ ارعى جاعىنان كوز استىنداعى كوكشىل رەڭكتى, بولماشى عانا سارعىش بوياۋدى, ءتىپتى ونىڭ ماڭدايىنداعى زارەدەي عانا انتەك بورتكەندى كورىپ ۇلگەرگەنى سول ەدى, ليزانىڭ اناسى ارقىلى ونى سالۋعا تىيىم سالىپ قويدى. جاس سۋرەتشى ءبىر وبرازدى ەكىنشى وبرازعا كوشىرۋ ار­قىلى عانا الدامشى جول تاپتى. پو­ۆەستى وقىپ وتىرعاندا اۆتوردىڭ سيۋجەتكە شەكسىز ەركىن ارالاسۋى, اسىرەسە كە­يىپكەرىن كەكەتىپ, كيمەلەي بەرۋى مەنى تاڭداندىرعان ەدى. سويتسەم, ونىڭ سىرى بار ەكەن. ۇلى جازۋشى ءجيۆوپيستى جانىنداي جاقسى كورگەن. سۋرەتشىلەرمەن بىرگە داڭقتى سالوندار مەن مۋزەيلەردە, اسىرەسە ريمدە ساياحات قۇرعان. ء«سىز سۋرەتتى جاقسى سالادى ەكەنسىز عوي» دەگەنگە, ء«پالى, ءسىز ونى بىلمەۋشى مە ەدىڭىز؟» دەپ پاڭدانا جاۋاپ بەرگەن. سوندىقتان دا چارتكوۆتىڭ شارشاتۋىنا شىداممەن قاراۋعا تۋرا كەلەدى.

بىراق ءدال سول جەردە, ءوزىنىڭ ەمەس, اۆتوردىڭ يدەيا­سىنا باعىنۋدىڭ سال­دارىنان ءبىزدىڭ اسا دارىندى جاس سۋرەتشىمىز كوركەم كوشىرمە جا­ساۋشىعا اينالىپ جۇرە بەردى. ادە­بيەتتە بولسا, ونى گرافومان دەر ەدى. تاۆتولوگيانىڭ تالانتتى وكىلى. اقىرى – ارزان اتاق, ابىرويسىز, ازاپتى ءولىم. ونىڭ بارىنە ءبىز اينالىپ وتكەن العاشقى پورترەتتەگى شالدىڭ كوزىن, كەيىپكەردىڭ جاسىرىن جان قا­لاۋىن جازىقتى ەتىپ شىعاردى. وسى ارقىلى اۆتور تالانت ءولىمىن, ءارى قاراي تالانت ءولتىرۋ ويىنىن كورسەتەدى. جاۋ­دىرما ماقتاۋ, جاعالاي قوشەمەت.

ال نيكولاي ۆاسيلەۆيچتىڭ ەشتە­ڭەسى كەتكەن جوق, ريمنەن ۇلى سۋرەتشىگە اينالعان چارتكوۆتىڭ جاس كۇنىندەگى جولداسىن ورالتتى. مۇمكىن, ريمنەن ءوزى دە سولاي ورالعىسى كەلگەن بولار؟ مۇمكىن, بۇل دا ۇلى جازۋشىنىڭ جاسىرىن جان قالاۋى بولعان شىعار؟!.

ۋايلد پورترەتى

سۋىق ءتۇستى سۇر جىگىتكە, سۇلۋلىق پەن جاستىقتىڭ, تا­كاپپارلىق پەن تەك­تى­لىكتىڭ, كۇناسىزدىك پەن كىرشىكسىز تازا­لىقتىڭ سۇمدىق ۇيلەسىمىندەي, سۇق­تانا كوز سالعان زامانداستارى, ارا­دا ون سەگىز جىل وتكەننەن كەيىن دە, وت پەن سۋدى قاتار كەشكەننەن كەيىن دە سول قالپىندا ساقتالىپ قالعانىن كورگەندە, ارينە, سايتان كورگەندەي شو­شىنادى. ەسەسىنە پورترەتى, ء«پىل سۇيە­گى مەن القىزىل راۋشان كۇلتەسىنىڭ ۇن­دەسۋىندەي» بەينەسى قاراۋلىق پەن قاتىگەزدىك, كۇنا مەن قىلمىس, ار­سىز­­­دىق پەن ازعىندىق, ەسكىرۋ مەن قار­­تايۋدىڭ ءبارىن وزىنە الىپ, وزىنە جۇ­تىپ, توزىپ, تۇلدانىپ, كۇن استىندا قال­­عان كوك وگىزدىڭ تالىسىنداي تارتىلىپ, شىرۋگە اينالادى. جالپى, وسى ارالىقتاعى وقيعا جەلىسى وقىرمانعا جاقسى تانىس.

وسكار ۋايلدتىڭ «دوريان گرەيدىڭ پورترەتى» ۋاقىتىندا قاعىتپا ويدىڭ, قىجىرتپا ءسوزدىڭ قاقپاقىلىندا جۇرسە دە, تىم اسقاق اسپەتتەلگەن ەرتەگىگە بالانسا دا, ءۇش اپتانىڭ ىشىندە جازىلىپ, ءۇش عاسىرعا دابىراسى جەتكەن تۋىندى بولدى. جاڭا دا كونە سيمۆول-وبراز رەتىندە ادەبيەتتە قالدى.

ءومىردىڭ ءمانىن راقات پەن ءلاززاتتان عانا ىزدەۋگە ۇندەيتىن گەدونيستىك اعىم­نىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ, جەتەگىنە ەرگەن جەلوكپە جاس – جيىر­ماعا ەندى شىققان جىگىتتى اياۋ دا, اياۋ­سىز اشكەرەلەۋگە تىرىسۋ دا, ءتىپتى قىزعانۋ مەن قىزىعۋ دا, سۋرەتشىنىڭ قاسىرەتى, سۇلۋدىڭ ءولىمى ءۇشىن جازعىرۋعا وقتالۋ دا – جازۋشى شەبەرلىگى تۋدىرعان جاناما اسەرلەر. شىعارمانى وقۋ بارىسىندا تۋاتىن ىزا مەن جەككورۋشىلىك, تاڭدانىس پەن توسىرقاۋ سەزىمدەرىن كەشە وتىرىپ, ەڭ ءبىر ىزگى مورالدىق قۇندىلىقتاردىڭ, اسا ءبىر نازىك ەستەتيكالىق سەزىمدەردىڭ (اسىرەسە ون توعىزىنشى عاسىردا) جا­­پا شەككەنى ءۇشىن جازۋشىنى كىنا­لاۋ­عا اسىعار وقىرماننىڭ ويىن وقىپ قوي­عانداي, اۆتور: ء«ار ادام دو­ريان گرەي­دەن ءوز كۇناسىن كورەدى. ال دوريان­نىڭ كۇناسى نەدە ەكەنىن ەشكىم دە انىق بىلمەس. كۇناسىن ءبىلدىم دەگەن كىسىنىڭ ءوزى ودان ءوز كۇناسىن عانا تانى­ماق», دەيدى.

ال ءبىزدىڭ عاسىردا دورياننىڭ كۇنا­لارى دەگەن كىتاپشا بولعان بولسا, قاي بەتتەگى قاي ءسوزدىڭ استى قارامەن سىزىلار ەكەن؟! جاقسى, ءبىزدىڭ ىزدەگەن ويى­مىز كەيىپكەردىڭ كۇنالارىندا ەمەس, پورترەتتىڭ وزىندە. ءار ادامنىڭ, وسى تاقىرىپتىڭ اياسىندا قاراساق, وزىنە عانا ءتان بەزيل حوللۋوردى دا, لورد گەنريى دە بار. ول ارمان, قالاۋ, ماقسات, ىڭكارلىك, ماحاببات, قۇمارلىق, قىزىعۋشىلىق, تاعى دا باسقا سەزىمدەر مەن قۇندىلىقتاردىڭ بەينەسىندە بولۋى مۇمكىن. سول سەزىمدەرىمىز سۋرەتشى بەزيل سەكىلدى ءبىزدىڭ پورترەتىمىزدى سالادى. وسكار ۋايلدتىڭ سيمۆولدىق وبرازىنىڭ تۇپكى يدەياسىنا ۇڭىلەر بول­ساق, ءبىزدىڭ پورترەتىمىزدە ءبىزدىڭ بەي­نەمىز ەمەس, باسقا ادامداردىڭ بەي­نەسى تۇرار ەدى.

ءبىزدىڭ پورترەتىمىزدە كىمنىڭ بەينەسى تۇر جانە ءبىز كىمنىڭ پورترەتىمىز؟ قاي­سى­بىر بۇلعاق بوزجىگىت, اكە مالى­نا ماس­تانعان, وقۋدان قۋىلىپ, قىلمىس جاساپ, قۇرىققا ىلىنگەن بولسا, ونىڭ پورترەتى – اكەسى. قايسىبىر بۇلا بويجەتكەن بۇرىس جولدى بويلاپ, بىلعانار بولسا, ونىڭ پورترەتى – اناسى. ولار توزبايدى, اتا-انا توزادى, ولار قارتايمايدى, اتا-انا قارتايادى.

ءبىزدىڭ ءاربىرىمىز وتباسىمىزدى اسى­­­راۋ ءۇشىن الا تاڭنان قارا كەشكە دەيىن جۇ­مىستا جۇرسەك, جاردىڭ سىرى, با­لا تار­­بيەسىنەن جىراقتاپ قالساق, يا قىز­­مەتكە, يا ونەرگە باس قويا كەتسەك, قىز­دىرمالاتىپ قىزىق قۋىپ, قى­دى­رىمپاز سەرىلىكتى ءسان كورسەك, ءبىز­دىڭ پورترەتىمىز – ۇيدەگى جار مەن بالا. ءبىز توزبايمىز, ولار توزادى, ءبىز قارتايمايمىز, ولار قارتايادى.

ەلدىڭ قىزمەتىندە جۇرگەن قاي­رات­كەر, يا شەنەۋنىك, ءتىپتى وسى ءبارىمىز انت پەن سەرتتەن اداسىپ قالار بولساق, پا­رىز بەن بورىشتى ۇمىتار بولساق, ءبىزدىڭ پورترەتىمىز – حالىق. ءبىز توزبايمىز, حالىق توزادى. ءبىز قارتايمايمىز, حالىق قارتايادى. بۇل اداسۋلار مەن ۇمىتۋلار, قىزىق پەن قۇمارپازدىق – ءبىزدىڭ لورد گەنريىمىز. قوعامداعى ءار ادام – ءبىر-ءبىرىنىڭ پورترەتى. قايسىبىر ىستە دە كىمدى قۇرباندىققا شالعالى تۇر­عانىمىزدى ويلاۋ عانا ءبىزدى قۇتقارا الار كۇش.

وتارباەۆ پورترەتى

ءبىر دەمدىك اڭگىمە. تاقىرىبىنان قىسقا. بىراق سول ءبىر دەمدى قۇشىرلانا تارتقاندا – كوك المانىڭ يىسىندەي جاستىق البىرتتىعى ازداپ باسىڭدى اينالدىرعانداي بولىپ, قايتا شىعار­عاندا – كارىلىكتىڭ كەڭسىرىگىڭدى تۇتقان وكسىگىمەن بىرگە كوزىڭنەن ءبىر تامشى جاس تا ىتقىپ شىعىپ كەتەدى. دەم اراسىنداعى ءومىر, ادام تاعدىرى, اۋلەت تاع­دىرى. تالقانى شىققان تاعدىرلار. وكسىگەن ءوز ءومىرى. مۇراتىنا جەتپەگەن جىگىت. اداسىپ قالعان ارماندار. ءبىرى – ءسىبىر ورمانىندا, تاعى ءبىرى – سۇرلەۋ عانا باراتىن اۋىلدا.

اڭگىمەنىڭ ونە بويىندا مونا ليزا ءۇنسىز جىميادى, مونشاق – ءۇنسىز جى­لايدى. ول (جۇرەك) ارقاشان ءۇنسىز جىلايتىن ەدى عوي. سيقىرلى كۇلكى مەن جابايى كوز جاسى. سيقىر – ونەر, جابايىلىق – ءومىردىڭ ءوزى.

راقىمجان وتارباەۆتىڭ پورترەتى («مونا ليزا» اڭگى­مەسى) – سالىنباعان سۋرەت. سول بوس كەڭىستىك – جاسالعان قاتەلىكتىڭ سۋرەتى. ءبىر قاتەلىكتىڭ, مەيلى ول ەڭ ءبىر ادال ءارى اڭعال ويدان, ءتىپتى بەيكۇنا ازىلدەن تۋسا دا, بۇكىل ءومىرىڭدى ب ۇلىنگەن سۋرەتتەي ەتەرىنىڭ مىسالى. سالىنباعان سۋرەت – قوس عاشىقتىڭ بىرگە سۇرىلمەگەن ءومىرى. ول قاتەلىك ءسوز كەيپىندە بولۋى دا مۇمكىن ەدى, ال­دە­كىم جەتكىزگەن ادىلەتسىز ءسوز, جاس سۇ­لۋدىڭ گۇلزارىن جايپاپ وتەر دۇلەي ءسوز, بىراق ول پورترەت رەتىندە بەرىلگەن. ءسوز – ءۇنسىز پورترەت. ۇنسىزدىك كەيدە اس­قان شەشەن شىعادى. سوندىقتان دا مونا ليزا – مونشاقتىڭ جاسىرىن قورقىنىشى, قۇلاعىنان كەتپەس بەيداۋا تىنىشتىقتىڭ اششى ءۇنى. اڭگىمەدەن مورال ىزدەۋدىڭ ءوزى ابەستىك شىعار, ول ءتامسىل نە ەرتەگى ەمەس قوي, دەگەنمەن سالا الماعان سۋرەت – ايتا الماعان ءسوز, ايتا الماعان ءسوز – بارۋعا باتىلى جەتپەگەن ەرلىك. وتارباەۆ ءوزى دە وتتى كىسى ەدى عوي, قويىلعان قوڭىر داۋسىمەن قارا ءسوزدى قويشا ورگىزىپ, «جىگىتتەر, كەشىكپەڭدەر!» دەيتىن سەكىلدى: قاي شارۋادا دا.

بايقايسىز با, ءبىز مىسالعا العان ءۇش شىعارمانىڭ دا (رومان, پوۆەست, اڭگىمە) كەيىپكەرلەرى – ون جەتى-ون سەگىز­دەگى بويجەتكەندەر, جيىرمانىڭ ۇستىنە شىققان جاس جىگىتتەر. ۇلكەن ءومىردىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعان تاع­دىر­لار. العاشقى قادامدا ءسۇرىندى. ءسۇرىندىردى.