بىردەن اشىپ ايتساق, مۇناي سالاسىنا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن «كەزبي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى – ماڭعىستاۋداعى ماقتاۋلى كومپانيالاردىڭ ءبىرى. اتالعان كومپانياعا جۇمىس ىستەۋگە تابانىن ءبىر ىلىكتىرۋدى ارمانداپ جۇرگەن جان قانشاما؟! ويتكەنى سەرىكتەستىك جۇمىسشىلارىنىڭ شۇرايلى تۇرمىسى, ۋاقىتىمەن الاتىن جارىتىمدى جالاقىسى قىزىقتىرماي قويسىن با! سويتكەن ۇلگىلى «كەزبي» مەكەمەسىندە داۋ تۋدى. كومپانيانىڭ ءبىر توپ جۇمىسشىسى مەكەمە الدىندا ەرەۋىلدەتىپ تۇرعان ۆيدەو ەل ارالاپ كەتتى. قولدارىنا اشۋلى سوزدەر جازىلعان پلاكاتتار ۇستاعان جىگىتتەردىڭ الدىنا شىققان بەلسەندى مەملەكەت باسشىسىنا ۇندەۋ جولدايدى.
– «كەزبي»كومپانياسىندا 2019 جىلدىڭ ورتا تۇسىندا جۇمىسشىلار اراسىندا تولقۋ باستالدى, سەبەبى سول مەزگىلدە تىستان جالدامالى 12 بريگادا جۇمىس ىستەپ تۇردى. تولقۋعا سەبەپ – جۇمىسشىلار جىل اياعىندا جۇمىس كولەمى ءبىتىپ قالسا, زاڭسىز اقىسىز دەمالىسقا جىبەرەدى ەكەن دەگەن قاۋەسەت. قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرگە بارۋى مۇمكىن بولعاندىقتان, بەلسەندى ازاماتتار كەلەڭسىز جاعدايلاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا جۇمىسكەرلەر مۇددەسى مەن پىكىرىن كاسىپوداق ۇيىمى ارقىلى زاڭ اياسىندا, الەۋمەتتىك ارىپتەستىك نەگىزىندە ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىك. كاسىپوداق ۇيىمىن قۇرىپ, تىركەلدىك. مۇنىڭ ارتى داۋعا ۇلاستى, دەگەن كاسىپوداق توراعاسى ا.دجاپاروۆ ورىن العان ماسەلەلەردى تاپتىشتەي جازعان قاعازدى جولدادى. جازبادا باسشىلىق پەن كاسىپوداق ۇيىمى اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلعان. الايدا, ونىڭ ءبارىن تىزبەكتەپ بەرۋدى گازەت بەتى كوتەرمەيتىندىكتەن جانە ماسەلەلەرمەن تانىسىپ, اق-قاراسىن شەشەتىن زاڭ ورگاندارى, بيلىك ورىندارى بولعاندىقتان توقتالىپ جاتۋدى ارتىق سانادىق. ونىڭ ۇستىنە ا.دجاپاروۆ باستاعان كاسىپوداق مۇشەلەرى قۇزىرلى ورىندارعا ارىز-شاعىمدارىن جولداپ, تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقاندىقتان, سونداي-اق جەرگىلىكتى اكىمدىك دەڭگەيىندە كوميسسيا قۇرىلىپ, ۇشجاقتى كەزدەسۋلەر مەن وتىرىستار وتكىزىلىپ جۇرگەندىكتەن ماسەلەنى جىلىكتەپ-جىكتەۋدى قاجەت سانامادىق.
بىراق ا.دجاپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمى قۇرىلىسىمەن باسشىلىق تاراپىنان كەدەرگىلەرگە, قۋدالاۋعا ۇشىراعان. «جۇمىستا الكوگولدىك, ەسىرتكىلىك, پسيحوتروپتىق, ۋىتقۇمارلىق, ماساڭدىق (سولارعا ۇقساس) جاعدايىندا بولعان, اتالعان كەلەڭسىز نارسەلەردى پايدالانعانداردى انىقتاۋ ماقساتىندا وندىرىستىك قامتۋ بازاسىنىڭ ىشىندە زاڭسىز مەديتسينالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە 30-عا تارتا ادامدى جۇمىستان زاڭسىز بوساتتى» دەلىنگەن حاتتا. وسىلايشا ءوز ۋاجدەرىن ايتقان «Yntymaq» سالالىق كاسىپوداعى قۇرىلىمدىق بولىمشەسى – باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمى مۇشەلەرى «كەزبي» جشس-نە قويار «كاسىپوداق مۇشەلەرىن قۋدالاۋ توقتاتىلسىن جانە كاسىپوداق جۇمىسىنا ارالاسپاسىن. كاسىپوداق ۇيىمى اشىلعالى جۇمىستان بوساتىلعان جۇمىسكەرلەر ءوز جۇمىستارىنا قابىلدانىپ, وسى كۇنگە دەيىنگى جۇمىسقا شىقپاعان كۇندەرى ءۇشىن اقشا تولەنسىن جانە تارتىپتىك جازا تۋرالى شىعارىلعان بۇيرىقتىڭ كۇشى جويىلسىن. سونداي-اق ەڭبەك زاڭناماسىنا ساي جۇمىسكەرلەرگە جۇمىس ىستەۋگە كەدەرگى كەلتىرىلمەسىن, قاۋىپسىزدىك قىزمەتى وزدەرىنىڭ لاۋازىمدىق مىندەتتەمەسىنە ساي جۇمىس ىستەسىن, جۇمىسكەرلەردىڭ وندىرىستىك جۇمىسىنا ارالاسپاسىن» دەگەن تالاپتارىن جەتكىزدى. بىرنەشە قۇزىرلى ورىندارعا حات جىبەرىپ, مەملەكەت باسشىسىنا ۇندەۋ جولداۋداعى باستى ماقسات تا وسى ەكەن. بىراق بۇعان دەيىن بىرنەشە قۇزىرلى ورىندارعا ارىزدانعان ولار ءوز دەگەندەرىنە, ياعني, تالاپ-تىلەكتەرىنە جەتە الماي ءجۇر...
«ەشكىمگە قيانات جاساپ كورگەنىمىز جوق»
ماسەلەگە وراي تۇسىنىك بەرگەن كومپانيا باسشىسى ءبىتىم كەزباەۆ باسشىلىق تاراپىنان جۇمىسكەرلەردى قۋدالاۋ, زاڭسىز جۇمىستان شىعارۋ جاعدايلارىنىڭ ورىن الماعاندىعىن, نە نارسەنىڭ دە, قانداي ارەكەتتىڭ دە زاڭ اياسىندا جاسالۋى ءتيىس ەكەندىگىن, سول سەبەپتى تاجىريبەلى باسشى, مۇناي سالاسىنىڭ ارداگەرى رەتىندە ءوزى باسقارىپ وتىرعان مەكەمەدە زاڭبۇزۋشىلىققا, تارتىپسىزدىككە جول بەرە المايتىندىعىن ايتتى.
– سەرىكتەس بولىپ قۇرىلعان 1992 جىلدان بەرى ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ, جۇمىسشىلارمەن قويان-قولتىق سىيلاستىقتا, اۋىزبىرشىلىكتە جۇمىس جۇرگىزىپ كەلە جاتقان مەكەمەنىڭ ەل اراسىندا ابىروي-بەدەلى جوعارى. بۇعان دەيىن ۇجىم ىشىندەگى ءتارتىپ-تازالىققا نەمەسە وندىرىستىك قىزمەتىمىزگە ءمىن تاعىپ, سىن ايتقاندار بولعان ەمەس. ال اتالعان كاسىپوداق ۇيىمى بەلسەندىسىنىڭ ءۋاجى ورىنسىز, بىرجاقتى كىنالاۋعا قۇرىلعان, دەيدى ول.
2019 جىلى مەكەمەدە قاۋىپسىزدىك قىزمەتى قۇرىلىپ, وندىرىستىك قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا جۇمىسشىلاردى تەكسەرەدى. مەكەمەنىڭ 900-گە تارتا قىزمەتكەرى تەكسەرىستەن وتكەنمەن, ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقاندار دا بولماي قالمايدى. سونداي-اق جۇمىسشىلار تاراپىنان ۇجىمىشىلىك ەڭبەك ءتارتىبىن بۇزۋ قايتالانعان جاعدايلار دا ەسەپكە الىنىپ وتىرعان جانە مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر زاڭ بويىنشا, ياعني ەلىمىزدىڭ ەڭبەك كودەكسىنە ساي رەتتەلىپ وتىرعان. ءتىپتى ايتۋلارىنشا, 2020 جىلى وندىرىستىك بازا اۋماعىنان ەسىرتكى زاتتارى تابىلعاندىقتان قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ باسشىسى سەرىكتەستىك باسشىلىعىنا حات جازىپ, ناتيجەسىندە دارىگەرلىك تەكسەرىس جۇرگىزۋگە ماجبۇرلىك تۋىنداپتى. «مەدلابتسەنتر» دەگەن مەكەمەنى جالداپ, اقپان ايىنان باستاپ تەكسەرىس جۇرگىزىلگەندە 1000-عا جۋىق جۇمىسشىنىڭ 24-ىنەن وڭ ناتيجە انىقتالادى دا ولار زاڭعا سايكەس جۇمىستان بوساتىلادى. سونداي-اق كومپانيا باسشىلىعى بۇل جايتتاردىڭ بارلىعىنىڭ قۇجاتى بار ەكەندىگىن, ولاردىڭ بىرقاتارىنىڭ ءوز كىناسىن مويىنداعاندىعىن, الايدا «Yntymaq» كاسىپوداق باسشىلىعىنىڭ ولاردى قورعاپ, قاتەسىن مويىنداسا دا جۇمىسقا قايتا الۋدى سۇراعاندىعىن ايتادى.
ال كاسىپوداق مۇشەلەرىن قۋدالاۋعا قاتىستى ۇجىمدا 2019 جىلى كۇزدە قۇرىلعان «كەزبي-بىرلىك» دەگەن كاسىپوداققا جۇمىسشىلاردىڭ 700-گە جۋىق ادامى مۇشە بولسا, «Yntymaq» كاسىپوداعىنا 250 شامالاس ادام مۇشە ەكەندىگىن بىلدىك. «Yntymaq» كاسىپوداعىنا ءاۋ باستا 300 ادام مۇشە بولسا, كەيىننەن بىرقاتارى باس تارتقان. «Yntymaq» كاسىپوداعى باسشىلىعى ولاردى ماجبۇرلەپ «كەزبي-بىرلىك» كاسىپوداعىنا مۇشە ەتكەندىگىن ايتادى. قازىرگى تاڭدا ورىن العان وقيعاعا وراي جاڭاوزەن قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باستاعان كوميسسيا قۇرىلىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىقتاۋدا. راسىندا ماجبۇرلىكپەن ەكىنشى كاسىپوداققا مۇشە رەتىندە تىركەلگەندەر بار ما, جوق پا – انىقتاۋ كوميسسيا قۇزىرىندا.
ورىن العان وقيعانى انىقتاۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك ەڭبەك داۋلارىن بولدىرماۋ جونىندە شارالار قابىلداۋ ءۇشىن وڭىرلىك جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءا.قىراۋباەۆتىڭ توراعالىعىمەن 2019 جىلدىڭ 23 جەلتوقسان كۇنى وتكىزىلىپ, قورىتىندىسىندا ءار تاراپ وزىنە مىندەتتەمەلەر العان. مەكەمە باسشىلىعى اتالعان مىندەتتەمەنى لايىقتى ورىنداپ كەلە جاتقاندىعىن, كومپانيا باسشىلىعى تاراپىنان وعان دەيىن دە قانداي دا ءبىر زاڭبۇزۋشىلىق جاعدايلارىنىڭ ورىن الماعاندىعىن ايتادى.
ايتۋىنشا, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى – نازاردان تىس قالدىرىلمايتىن باعىت. ءىرى كومپانياعا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتىپ وتىرعاندىقتان قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان, جۇمىسكەرلەردىڭ دەنساۋلىعىن, ءتارتىبىن ۇدايى قاداعالاپ وتىرۋ ەشكىمگە زيانى تيمەيتىن ارەكەت, ال قانداي دا ءبىر ورەسكەل قىلىعىمەن نەمەسە ارەكەتىمەن تانىلعان نەمەسە جوسپارلى مەديتسينالىق تەكسەرىستەن باس تارتقان ازاماتتار وزگەگە ەمەس, تەك قانا وزىنە رەنجۋى قاجەت. سونداي-اق كومپانيا جۇمىسى مەن ءىس-ارەكەتىن زاڭسىز دەپ تاپقان جاعدايدا مەملەكەت باسشىسىنا ۇندەۋ جولداماس بۇرىن سوتقا بەرىپ, ادىلدىگىن سوت ارقىلى شەشۋگە دە بولاتىن ەدى عوي, دەيدى باسشىلىق. ولاي ايتاتىنى – بۇعان دەيىن كومپانيا تاريحىندا ونداي جايت بولعان – ارىزدانۋشى سوتتا ءوز تالابىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەگەندىكتەن كومپانيا ونى جۇمىسقا قايتا الىپ وتەماقىسىن تولەگەن ەكەن. سول سەكىلدى ەگەر كومپانيانىڭ ارەكەتى, شاراسى دۇرىس ەمەس بولعان جاعدايدا ءبىز قاشپايمىز, دەيدى ولار. بىراق وزدەرىنىڭ زاڭ اياسىندا ارەكەت ەتكەندەرىنە بەك سەنىمدى.
– ءبىز ادامداردى قاي كاسىپوداققا مۇشە ەكەندىگىنە قاراپ بولمەيمىز, بىزگە كەرەگى – ۇجىمنىڭ بەرەكەتىن كەتىرمەي, ءوزارا سىيلاستىقتا جۇمىس جاساۋ, ءىرى كومپانيالاردان تەندەر بويىنشا الىنعان جۇمىستى لايىقتى ورىنداۋ. كومپانيامىزدا ايلىق بىلتىرعىدان 10 %-عا ءوستى, بىلتىردان باستاپ جۇمىسشىلارعا ەڭبەك دەمالىسىنا قوسىمشا دەنساۋلىق اقشاسى تولەنىپ كەلەدى. قىزمەتكەرلەردىڭ وتباسىلارىندا ءارتۇرلى جاعدايلار ورىن العاندا مۇمكىندىككە قاراي كومەكتەسىپ كەلەمىز, دەيدى ب.كەزباەۆ.
«ىنتىماق بولسا, ىرىس بار»
ءوز ۋاجدەرىن العا تارتقان ەكى تاراپتىڭ داۋىنا نۇكتە ءالى قويىلعان جوق. بىراق مۇناي كومپانيالارى ءۇشىن ۇڭعىلاردى كۇردەلى جوندەۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ, سونداي-اق بۇرعىلاۋ جۇمىستارى قىزمەتىن كورسەتەتىن «كەزبي» كومپانياسى ءىزى مەن ۇلەسى ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وڭىرىندەگى ءىرى كەن ورىندارىندا سايراپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا 1200-گە جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, وبلىس كولەمىندەگى الەۋمەتتىك-مادەني, سپورتتىق شارالارعا تۇراقتى تۇردە بەلسەندى دەمەۋشىلىك كورسەتىپ كەلە جاتقان كومپانيانىڭ ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى ءىرىلى-ۇساقتى دەمەۋشىلىگىنە تولىقتاي توقتالۋ مۇمكىن ەمەس, ايتسە دە اۋىلدار مەن تاريحي ورىندارعا ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ جۇرگەندىگىن ايتۋعا ءتيىسپىز. سەيسەم اتا قاۋىمىنا, ۇشتاعان اۋىلىنا مال سۋارۋ ءۇشىن جانە سەنەك اۋىلىنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي سۋ ۇڭعىمالارى قازىلسا, وتپان تاۋ تاريحي-مادەني كەشەنىنىڭ سۋ ۇڭعىماسىنا جوندەۋ جۇرگىزىلدى, سونداي-اق بەكەت اتا كەشەنىنىڭ سۋ ۇڭعىماسى ۇدايى كومپانيا جاۋاپكەرشىلىگىندە. جاڭاوزەن قالاسىندا يپپودروم مەن ساياباققا جوندەۋ جاسالسا, باتىس قازاقستان وبلىسىندا ورىن العان سۋ تاسقىنى كەزىندە 1 ملن 947 مىڭنان استام تەڭگە اۋدارعانى بار. جاڭاوزەن قالاسىندا قار, جاڭبىر سىندى تابيعاتتىڭ توسىن قيىندىقتارى كەزىندە حالىققا قول ۇشىن سوزاتىن مەكەمە مۇنايلى قالاداعى تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا تۇراقتى كومەك كورسەتىپ كەلەدى. ودان بولەك تۋبەركۋلەز ديسپانسەرىنە قۇرال جابدىقتار, جىل سايىن مەكتەپ وقۋشىلارىنا جانە مەكتەپتەرگە كومەك كورسەتىپ, جاڭاوزەندە مەشىت قۇرىلىسىن سالۋعا دەمەۋشىلىك كورسەتكەنىنە ەل ريزا.
كومپانيادا ورىن الىپ وتىرعان كەلەڭسىز جاعداي قۇزىرلى ورىندار تاراپىنان اق-قاراسى تەرەڭ زەردەلەنىپ, ءادىل شەشىمىن تابادى دەپ كۇتەمىز.
ء«بىز ەشكىمگە قيانات جاسامايمىز, ماقساتىمىز – ەل ەكونوميكاسىنا قىزمەت ەتىپ, ۇلەس قوسۋ, ۇجىمدا اۋىزبىرشىلىك بولعانى كەرەك» دەيدى «كەزبي» باسشىلىعى, «تالابىمىز ورىندالسىن, جۇمىستان شىعارىلعاندار قايتا ورنىنا الىنسىن» دەيدى «Yntymaq» كاسىپوداق ۇيىمى مۇشەلەرى. «كەزبي»-دەي تۇراقتى, سەنىمدى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقان جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك جوق قازىر. بۇگىن بار, ەرتەڭ جوق مەكەمەلەر جەتەرلىك. «كەزبي»-دە جۇمىس ىستەۋ باقىتى بىزگە بۇيىرسا عوي!», - دەيدى ءۇش بالاسى مەن جۇمىسسىز جارىنا جاردەمگە كەلەر نەبارى 29 مىڭ تەڭگەنى جەتكىزە الماي ابدىراعان قازاق جىگىتى...
ماڭعىستاۋ وبلىسى