ابايتانۋ – ححI عاسىر كوگىندە

ەندى ەلوردادان اشىلاتىن اباي­تا­نۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى وسى كەم­شىلىكتى ءبىر ىڭعايعا كەلتىرەر. ءوزى­نىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارنالعان ورتاق باعىت-باع­دا­رى ارقىلى ءىستى جۇزەگە اسىرار دەگەن ۇكىلى ۇمىتتەمىز. بۇل ۇكىلى ءۇمىت جۇزە­گە اسۋى ءۇشىن رەسپۋبليكاداعى اباي­تا­نۋ­شى عالىمداردىڭ باسىن قوسىپ, عى­لىمي تەوريالىق سەمينار ۇيىم­داس­تى­رىپ, پىكىرلەر اعىسىن ايقىنداپ جاڭا عىلىمي تانىمعا نەگىزدەلگەن ورتاق با­عىت-باعدارىمىزدى ناقتىلى تۇردە اي­قىن­­داپ الۋىمىز اسا قاجەت. وسى تۇر­عى­دان كەلىپ ابايتانۋدىڭ بولاشاقتا العا قويىلار مىندەتتەرى تۋرالى ءوز پىكىرىمىزدى ورتاعا سالۋدىڭ جانە باسقالار تاراپىنان قوسىمشا تولىقتىرۋلار بولار دەگەن ۇمىت­تەمىز.

1

ابايتانۋدى كەڭەستىك بيلىك كەزىن­دە كوممۋنيستىك توتاليتارلىق يدەو­لو­گيا­نىڭ شەڭبەرىندە قىسىپ ۇستاعانى بەل­گى­لى. اسىرەسە اقىننىڭ ادەبي مۇراسىن تانىپ بىلۋدە ادەبيەتتىڭ تاپتىق, پار­تيا­لىق تالابى شەشۋشى ورىندا تۇردى. وسى تالاپ تۇر­عى­سىنان ويشىل اقىن مۇراسىنىڭ ورىس ادە­بيە­تىمەن بايلانىستى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىستارىنىڭ باسىم ءتۇسىپ, زەرتتەۋ ەڭبەك­تەرى وسى تاقىرىپتىڭ اينالاسىنان شىعا الماي جۇرگەنى كوپ ماسەلەنىڭ سىرىن اڭعارتادى. ياعني اباي مۇراسىنىڭ رۋحاني ءنار العان قازىنا كوزدەرىنىڭ ءبىرىنشى سالاسى ابايدىڭ قازاق ادەبيەتىنە قارىم-قاتىناسى دەسەك, بۇل باعىت بو­يىنشا ءبىرلى-جارىم زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جازىلعانى بولماسا, ءىرى, سالالى, جۇيەلى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەي كەلەدى. ال ابايدىڭ شىعىسى مۇلدە زەرتتەلمەي اتاۋسىز قالدى. ەسەسىنە بۇل قۇبىلىستىڭ ءبارى دە كەڭەستىك دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان نا­سي­حاتتالىپ جاتتى. وقىرمان اتاۋ­لى­نىڭ وي ساناسى مەن تۇسىنىگىنە وسى تانىم ۇيالاپ, جاۋلاپ الدى. ابدەن ويعا ۇيالاپ, سا­نا­عا ءسىڭىپ قالعان كەڭەستىك تانىمنان وڭايلىقپەن قۇتىلا المايمىز. ەندىگى ماق­سات – زەرتتەلىپ جازىلعان كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتىڭ يدەيالىق ىقپالىنان وقىر­مان ساناسىن ارىلتۋ ءۇشىن جاڭا دۇنيە­تانىم تۇرعىسىنان اقىن مۇراسىنا دەگەن جاڭاشا باعىتتاعى ناسيحاتتى كۇ­شەي­­تۋ ۋاقىت تالابىنا اينالعانىن ءبىلۋ قاجەت­تىلىگى تۋىنداپ وتىر.

2

اباي دۇنيەتانىمى ەندىگى تۋىندايتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىندا وبەكتيۆتى شىندىق تۇرعىسىنان اشىلۋى – باستى شارتقا اينالماق. ويشىل اقىننىڭ دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىن تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلۋ ارقىلى جول سالعان جانتانۋ ءىلىمى مەن تولىق ادام ءىلىمىنىڭ قۇپياسىن اشىپ, نە سەبەپتى ادامزاتتىڭ رۋحاني الەمىندەگى تىلسىم سىردى تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلۋ سەبەبىن بىلە المايمىز. ابايدىڭ پالساپالىق ليريكاسىندا ورىن العان باستى ماسەلە – ءتۇپ يەنى تانىپ-ءبىلۋ. اباي وي-تانىمىنداعى ءسوز بولاتىن پالساپالىق وي-پىكىرلەردىڭ ءبارى دە وسى ماسەلە توڭىرەگىنە جيناقتالعان. سونىڭ ءبىر تارماعى جان مەن ءتان تۋرالى:

اقىل مەن جان – مەن ءوزىم,

ءتان – مەنىكى,

«مەنى» مەن «مەنىكىنىڭ»

ماعىناسى – ەكى.

مەن ولمەككە تاعدىر جوق اۋەل

باستان,

«مەنىكى» ولسە ءولسىن, وعان بەكى, – دەپ ولەڭ ءسوزدىڭ ورنەگىمەن سىرتقا شىعار­­عان وي قازىناسىن ءبىر شۋماققا سىي­دىر­عان اقىننىڭ پالساپالىق وي تولعانىستارىنىڭ سىرى مەن ءمان-ماعىناسى بۇگىنگە دەيىن تولىق جان-جاقتى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. بۇل ءبىر شۋماق ولەڭنىڭ ءمان-ماعىناسىن قاراپايىم تىڭداۋشى مەن وقىرماننىڭ ءوزى دە بىردەن ءتۇسىنىپ كەتۋى وتە قيىن. وسى قيىندىقتى جەتە ۇعىنعان قىتاي قازاعىنان شىققان ءىرى اقىن اقىت ء ۇلىمجى ۇلى 1930 جىلى اباي كىتابىمەن تۇڭعىش رەت تانىسقان سوڭ, ويشىل اقىننىڭ ماعىناسى تەرەڭ وي-پىكىرىن تىڭداۋشىسىنا جەڭىلدەتىپ بەرۋگە كىرىسكەندە «اباي ولەڭدەرىنىڭ ءۇزىندىسىن باسىنا الىپ, كۇردەلى لەبىزدەرىن شەشتىم. بۇل نۇسقاعا سونان «عاقليالىق ۇندەۋلەر» دەپ ات قويدىم» دەپ ەسكەرتەتىنى بار. مىسال رەتىندە الار بولساق, ابايدىڭ «اقىل مەن جان مەن ءوزىم» دەگەن ولەڭ شۋماعىن تىڭداۋشى ۇعىمىنا لايىقتاپ, جەڭىلدەتىپ:

ويلاساڭدار جىگىتتەر,

ءتان ولەدى, جان ولمەس.

دەنەدەن شىعىپ كەتكەن سوڭ,

قايتا اينالىپ, ول كەلمەس.

مەنى مەنەن مەنىكى

ايرىلعانىن ەل بىلمەس.

مەن دەگەنىڭ جان بولار,

مەنىكى دەگەن ءتان بولار.

جان كەتكەن سوڭ بايقاڭىز

تاندە قانداي ءسان قالار.

(اقات ء ۇلىمجى ۇلى. شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى. كونيا) دەپ سول كەزدەگى قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇعىمىنا تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزۋگە ۇمتىلعان. بۇل ارەكەت قازىردىڭ وزىندە قالىڭ وقىرمان وي-تانىمىنا جەڭىل ءارى جەتىمدى تۇردە قابىلداناتىنىن كورىپ وتىرمىز.

كەڭەستىك تانىمداعى فيلوسوفتار ابايدىڭ وسى وي-پىكىرىن نەگىزىنەن يدەاليستىك تانىمعا جاتقىزىپ, تەرىس ماعىنادا ناسيحاتتاپ كەلدى. اباي وسى ولەڭىندە «مەن», ياعني جان ولمەيدى دەي وتىرىپ, جاننىڭ ولمەۋ سىرىنىڭ ەكىنشى ءبىر كولەڭكەلى جۇمباق سىرىن اشىپ كەتەتىنى بار. ول «جان» دەگەن ادام بالاسى جان قۋاتى ارقىلى ءوزىنىڭ ومىردەن ىزدەنىپ تانىپ بىلگەنىن وي سارابىنان وتكىزە وتىرىپ:

ءولدى دەۋگە سىيا ما, ويلاڭدارشى,

ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان, – دەپ جاننىڭ ەكىنشى ءبىر بۇركەۋلى تىلسىم سىرىن اشاتىنى بار. ادام ومىردەن كورگەن-بىلگەنىن, سول ارقىلى تانىپ ۇعىنعان وي-پىكىرىنىڭ ءتۇيىنىن ولەڭ ءسوز ونەرىمەن سىرتقا شىعارعان وي قازىناسى دا ماڭگى ولمەيدى دەگەن بايلامعا كەلەدى. بىزدەر مۇنىڭ تەرەڭدە جاتقان جۇمباعىن ءالى دە سەزىنە الماي كەلەمىز. بۇعان ابايدىڭ ءوز ومىرىنەن تۇيگەن سىرىن نەمەسە ەكشەپ تەرەڭنەن العان وي قازىناسىن ولەڭ سوزبەن سىرتقا شىعارىپ, كەلەر ۇرپاق ساناسىنان ورىن الىپ وتىر. اباي ءسوزى كۇندە اۋىزعا الىنىپ, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا كۇندەلىكتى ايتىلىپ, وزدەرىنشە وي قورىتىپ سويلەنىپ جاتۋى – «ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان» اقىن ءسوزىنىڭ جان سياقتى ولمەيتىن ماڭگىلىك قۇبىلىسقا اينالۋىندا جاتادى ەكەن. نەمەسە اباي­دىڭ «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» ولەڭىن فيلوسوفتاردىڭ بىرەۋى دە شىنداپ بىلۋگە ۇمتىلعان ەمەس. سەبەبى ولار بۇل ولەڭنىڭ يدەيالىق مازمۇنى دىنگە بايلانىستى دەپ قارادى. ويتكەنى ءدىني وي-پىكىردى اتەيستەر تەرىستەپ جوققا شىعاراتىن. وسى ولەڭدەگى «اقىل مەن حاۋاس بارلىعىن, بىلمەيدۇر, جۇرەك سەزەدۇر» دەگەن ولەڭ جولىن اكادەميك س.مۇقانوۆ العاش رەت وزىنشە تالداپ كوردى. بىراق «اقىل» ءسوزى مەن «حاۋاس» ءسوزىن ەكى بولەك ۇعىم دەپ قارادى. سەبەبى اباي ولەڭدەر جيناعىندا وسى تۇرعان قالپىندا باسىلىپ كەلەدى. سوندىقتان س.مۇقانوۆ ەكى ءسوزدى ەكى بولەك ۇعىم دەپ تەكسكە سەنىپ قالىپ, ماعىناسىنان اداستى.

اسپيرانتۋرادا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە مەن دە ساكەڭە ىلەسىپ ءبىراز جىل جەتە تۇسىنە الماي اداسقانىم بار. كەلە-كەلە ولەڭ ماتىنىنە كۇدىكتەنە باستادىم. ەكى سوزگە قاراپ (اقىل, حاۋاس) ماعىنالىق جاعىنان تالداعاندا لوگيكالىق ۇعىم تالابىنا ۇيلەسە بەرمەيدى ەكەن. وسىدان كەيىن بۇرىنعى ولەڭ تەكسىن وزگەرتىپ:

اقىلمەن حاۋاس بارلىعىن

بىلمەيدۇر, جۇرەك سەزەدۇر,

دەگەن قالىپقا سالىپ قارادىم, ياعني ەكى ءسوز اراسىنداعى «مەن» دەگەن جالعاۋ­لىق­تى «اقىل» سوزىنە قوسىپ, «اقىلمەن» دەپ جازىپ ەدىم, ءتۇپ ماعىناسى كەنەتتەن اشىلا كەتىپ, قۋانىشقا بولەنگەنىم بار. سونىمەن بۇل ولەڭ جولىنىڭ ماعىناسى ءتۇپ يەنى (حاۋاستى) اقىلمەن تاني الماي­سىڭ, ونى جۇرەكپەن سەزەسىڭ بولىپ شىعادى ەكەن.

اباي قولدانىسىنداعى حاۋاس ءسوزىنىڭ ءۇش ءتۇرلى ماعىناسى بار: ءبىرىنشىسى, حاۋاس – اراپشا تۇيسىك, سەزىم. ەكىنشىسى, سىرتقى بەس سەزىم ماعىناسىندا. ءۇشىنشىسى, حاۋاس – ءساليم, ياعني ىشكى, سىرتقى ون سەزىم ماعىناسىندا. ءتۇپ يەنى اقىلمەن تاني المايسىڭ, جۇرەكپەن سەزەسىڭ دەگەنى سوپىلىق تانىمنىڭ وزەكتى ءپالساپاسىنا سوعادى ەكەن. وتكەن جىلدارى نۇر-سۇلتانداعى اقىن, جازۋشى, عالىمدار ابايدىڭ ولەڭ جولىنداعى «ماحابباتسىز دۇنيە دوس» دەگەندى «ماحاباتسىز دۇنيە بوس» بولۋى كەرەك دەپ پىكىر تالاسىنا ءتۇسىپتى. شىنىندا, ابايدىڭ «دۇنيە دوس» دەپ جازعانى دۇرىس. ويتكەنى «دۇنيەگە دوس» ادامنان ماحابباتقا دەگەن قاستەرلى اسقاق سەزىم شىقپايدى. ودان ماعجان ايتاتىنداي «قارىن دەگەن ءسوزدى عانا جاتتاعان» دۇنيە­قوڭىز, ءناپسى قۇلدارى شىعادى.

3

ەڭ كۇردەلى ءارى كەلەشەكتە جان-جاقتى تەرەڭ زەرتتەلەتىن زور ماسەلەنىڭ ەلەۋلىسى قازاق ادەبيەتىنىڭ سوپىلىق تانىمعا قارىم-قاتىناسى تۋرالى تانىم بولماق. بۇل ماسەلەنى تۇبىرىنەن قازىپ شەشپەي ادەبيەت تاريحىنداعى پالساپالىق ليريكانىڭ پايدا بولۋ, وزىندىك دامۋ جولىن تولىق تانىپ-بىلە المايمىز. بۇل اسا كۇردەلى ءارى شەتىن ماسەلەگە تۇڭعىش رەت قالام تارتقان اكادەميك مۇحتار اۋەزوۆ. م.اۋەزوۆتىڭ ابايتانۋ تۋرالى ىزدەنىس جىلدارىندا قاعازعا تۇسكەن, بىراق ءباسپاسوز بەتىنە جاريالانباعان ۇزىك پىكىرلەرى مەن تەرەڭ وي-تولعانىستارىنىڭ 97 دەرەك-ماعلۇماتتارىن ىزدەپ تاۋىپ, «ابايتانۋدان جاريالانباعان ماتەريالدار» دەگەن كىتاپتى جاريالاپ تا ۇلگەردىك. وسى كىتاپتا ابايدىڭ ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتىنە» قارىم-قاتىناسى كورىنىس بەرگەن. مۇنىڭ ۇستىنە «اباي جولى» ەپوپەياسىندا قۇنانبايدىڭ «ديۋاني حيكمەتتى» بالاسىنا وقىتىپ, ويعا باتقان تولعانىسىن شەبەر سۋرەتتەپ جەتكىزۋى دە جاي كورىنىس بولماسا كەرەك-ءتى. بىراق 1949 جىلى كپسس وك كوسموپوليتيزم تۋرالى ءزارىن بويىنا جيناعان سۇر جىلانداي سۋىق ءتۇستى قاۋلىسى شىعىپ, م.اۋەزوۆتى شىعىسشىل دەپ, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي ادەبيەت پوليتسايلارى جابىلا سىناپ, قۋعىنعا تۇسىرسە, ابايدىڭ شىعىسى جايلى ماقالالار جازعان دوتسەنت, بىلگىر زەردەلى عالىم ءا.قوڭىراتباەۆتى قىزىلوردا وبلىسىنا قۋدالاپ, جەر اۋدا­رىپ قاڭعىرتىپ جىبەرگەنىن كوردىك. وسى جاعدايعا ساياسي جاعىنان ساقتانىپ, «ادەبي مانەۆر» جاساپ قۋعىندالعان م.اۋەزوۆ «اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەدى» دەگەندەي تارتىنا سويلەپ, قامىققان كۇندەرىنىڭ بىرىندە ياساۋي مۇراسى تۋرالى قالدىرعان جازبا پىكىرىندە «...ابايدىڭ ناۋاي, نيزامي, فيزۋليلەرگە كوزقاراسىن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «حيكمەتى» ءتارىزدى ميستيكالىق سۋفيستىك ادەبيەتىنە دەگەن قاتىناسىنان قاپىسىز, دالمە-ءدال اجىراتىپ الۋ قاجەت. الدىڭعى اتالعاندار ابايدىڭ زەردەسىنىڭ جوعارى دارەجەلى شەبەرلىگىمەن, ومىرگە دەگەن گۋمانيستىك كوزقاراسىمەن جانە وزدەرىنىڭ ەستەتيكالىق پىكىرىمەن باۋراسا, ابايدىڭ ءوز تۇستاستارى – شورتانباي, مۇرات, اۋباكىردەن ايىرماشىلىعى سۋفيزمگە ءتان جەر بەتىندەگى تىرشىلىكتى ميس­تي­كالىقپەن جوققا شىعارۋدى, ونىڭ ىشىن­دە قوعامدىق ءومىردى مىسە تۇتپاي جانە ونى قايتا قۇرۋ ءۇشىن كۇرەستى مانسۇق ەتۋىن قا­بىلدامايدى» (ابايتانۋ دارىستەرى, ال­ماتى, 1994, 31) دەپ ساياسي ورتالىق تۋدىر­عان يدەولوگيالىق قىسىمعا بەيىم­دە­لە سويلەۋگە ەرىكسىز بارعان زاماندار بول­عان. بولماسا ناۋاي, نيزامي, في­زۋ­ليلەر­دىڭ سۋفيزممەن قويان-قولتىق بايلانىسىن بىلە وتىرىپ, ونىڭ تەرەڭىنە بويلاي وتىرىپ, ولارداعى سوپىلىق وي-تانىمدىق ءياساۋيدىڭ «حيكمەتىندە» باياندالعان باستى سوپىلىق تانىمداردان بولەكتەي اجىراتا قاراۋدى العا تارتادى. بۇل قۇبىلىستاردى تەرەڭدەي زەرتتەپ تانىپ-ءبىلۋ مىندەتىن العا قويادى. ال سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋلەر ءياساۋيدىڭ پەندەلىكتىڭ كامالاتتىعى باعىتىن ۇس­تان­عانىن, ال ابايدىڭ ينسانياتتىڭ كا­ما­لاتتىعى جولىن ۇستانعانىن انىقتاپ بەرۋى ارقىلى م. اۋەزوۆ تالابىنىڭ جۇزە­گە اسقانىن اڭعارتادى.

4

ابايداعى تولىق ادام ءىلىمىنىڭ باستاۋ كوزدەرىن تاۋىپ, ونىڭ تاريحي جولدارىن انىقتاۋ اسا قاجەت بولىپ تۇر. كوپكە دەيىن زەرتتەۋشىلەر ابايداعى تولىق ادام ءىلىمىنىڭ توركىنىن مۇسىلماندىق شىعىستان ىزدەپ, «كابۋسناماداعى» جاۋانمارتلىك تۋرالى پىكىرمەن ۇشتاستىرىپ كەلدىك. سويتسەك جاۋانمارتلىك ءىلىمىنىڭ ءتورت نەگىزى, ياعني ونىڭ ىرگەتاسى حI عاسىردا قازاق جەرىندە, ياعني قازىرگى جامبىل وبلىسىنداعى شۋ وزەنى بويىنداعى بالاساعۇن قالاسىنان شىققان عۇلاما اقىن جازعانى انىقتالىپ وتىر. ال «كابۋسناما» كىتابى «قۇتادعۋ بىلىكتەن» كەيىن حII عاسىردا جازىلعان. وسىدان كەيىنگى عاسىرلاردا جاۋانمارتلىك ءىلىمى تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەر قاراسى مولى­عىپ وتىرادى. مۇسىلمان الەمىندە حII عاسىرعا دەيىن كەمەل ادام ۇعىمى بولعان ەمەس دەپ يراننىڭ اتاقتى عالىمى مۇرتازا مۇتتاكاري ماسكەۋدە باسىلىم كور­گەن «ۋسوۆەرشەننىي چەلوۆەك ۆ يسلامە» (موسكۆا 2008) دەگەن عىلىمي مونوگرافياسىندا پىكىرىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ ايتاتىنى بار.

جاۋانمارتلىك ءسوزىن بىزدەر بۋدا­گو­ۆتىڭ سوزدىگىنە سۇيەنىپ «يۋننىي شەدرىي» دەگەن پارسى ءسوزى دەپ كەلدىك. جاۋان­مارت­لىك ءسوزى پارسى تىلىندەگى ءسوز ەمەس, كونە تۇ­رىك تىلىندەگى «زومارت» ياعني جومارت دەگەن ءسوز دەپ ءوزىنىڭ ەتيمولوگيالىق زەرت­تەۋىن­دە ازەربايجان عالىمى پروفەس­سور, في­لو­لوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى م.شەراليەۆ عىلىمي تۇرعىدان دالەل­دەپ وتىر. ءتىپتى ماملۇكتەر بيلەگەن (1501-1510) مىسىر جەرىندە قىپشاق اقىنى ءشارىپ امەدي ءفيردوۋسيدىڭ «شاھ­نا­ما» داس­تانىن قىپشاق تىلىنە تۇڭ­عىش رەت تو­لىق اۋدارعان بولاتىن. ءتۇپ نۇس­قا­سىن­دا ءبىر ءجۇز ون مىڭ ولەڭ جولى بولسا, ءشارىپ امەدي اۋدارماسى ءجۇز جيىرما ەكى مىڭ جول بولىپ شىققان. بۇل تۋىندى «قازىنالى وڭتۇستىك» كىتاپحاناسىندا 37 توم كولەمىندە باسىلىم كورىپ جاتىر. وسى باسىلىمدا:

«جومارتتىق ەلىنىڭ كەنىشى عوي ول,

بارشا ادامزات ۇلىنىڭ جانى

عوي ول»,

دەگەن ولەڭ جولىنداعى «جومارت» ءسوزى كونە تۇرىك تىلىندە ايتىلاتىن «زومارت» ءسوزى بولىپ تۇر.

تۇراننىڭ ۇلى قاعانى الىپ ەر توڭا (شىن اتى ماداي ب.ز.د. VII عاسىردا) تۋرا­لى حالىق اۋزىندا جىرلانعان تاريحي جىردا جاۋانمارتلىك ءسوزى «اقي» (جومارت) دەگەن سوزبەن بەرىلەتىنىن

«قويعىن ماعان اقيلىق

بولسىن مەنىڭ لاقابىم»,

دەگەن ءسوز جاۋ قولىنان ۋلانىپ ولەر الدىنداعى وسيەتى رەتىندە الىپ ەر توڭا اۋزىمەن ايتىلادى. «اقي» ءسوزى «قۇتادعۋ بىلىك» داستانىندا دا وسى ماعىنادا قولدانىلادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, جاۋانمارتلىك ءىلىمىنىڭ باس­تاۋ كوزى شۋ وزەنى بويىنداعى قازاق جەرىندە جاتىر دەگەن بايلامعا كەلەمىز.

اباي تولىق ادام ىلىمىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ, نەگە وي تولعانىسىنا تۇسكەن دەگەن سۇراق الدىمىزعا كولدەنەڭ قويى­لا­دى؟ قازاق قاۋىمىنىڭ ساياسي-الەۋ­مەت­تىك جاعدايى 1867-1917 جىلدار ارا­لىعىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق ەلىنە ارنايى ساياسي ماقساتپەن جۇرگىزگەن مەيلىنشە كەرتارتپالىق ەل بيلەۋ جۇيەسىنىڭ ناتيجەسىندە تۋىنداعان تەرريتوريالىق پرينتسيپكە نەگىزدەلگەن بولىستىق سايلاۋعا وراي تۋىنداعان قاسىرەتتى قۇبىلىس. ويتكەنى «قازاق زامانى قالىپ, ورىسقا قاراعان سوڭ, ءبىر تاعىلىمدى ەل, ءبىلىمدى جۇرتقا ەرىپ, ىلگەرى باسپاق تۇگىل, بۇرىنعىدان جامان كەيىن كەتتىك...

ەندى ءبىزدىڭ كوكسەرلىك ءىسىمىز – تاستالعان سۇيەككە تالاسقان مويناقشا ورىستىڭ زناگىنا تالاسىپ, اتا-بابامىزدىڭ ەلدىك, جۇرتتىق ساقتاپ كەلگەن بىرلىك-بەرەكەسىن جىرتىپ العانىمىز» دەپ جازعان ەدى «سارىارقا» گازەتى. قازاقتىڭ وسى بەرەكە بىرلىگىن وتارشىلدار سانالى تۇردە ساياسي ماقسات قويا وتىرىپ بۇلدىرگەنىن ءسىبىردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى بولعان م.سپەرانسكيدىڭ پاتشاعا جازعان حاتىندا «قازاق جەرىندە سەكسەۋىل دەگەن اعاش وسەدى. سونى ءبىر-بىرىنە ۇرىپ جارادى ەكەن. سول سياقتى قازاقتار ءۇش جۇزگە, رۋعا بولىنەدى. ءبىز سولاردى ءبىر-بىرىنە ۇرىپ جارۋىمىز كەرەك» دەپ بار شىندىقتىڭ بەتىن اشىپ بەرىپ وتىر. قازاقتاردى وپ-وڭاي توبىقتان ءبىر-اق ۇرىپ جىعاتىن بۇل ساياسي ءتاسىلدى كەڭەستىك بيلىك تە پايدالانعانىن سانا­لى قازاقتار بىلگەن. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى ليۆەنتسوۆتىڭ م.سپەرانسكيدىڭ ءادى­سىن قولدانعانىنان جۇرتشىلىق حاباردار. وتارشىل رەسەي پاتشالىعى ەندىرگەن ەل بيلەۋ جۇيەسىندەگى وسى قاسىرەتتى تەرەڭ سەزىنگەن اقىن س.تورايعىروۆتىڭ:

اباي تۇسى قازاقتىڭ بۇزىلعانى,

قارالىققا اينالىپ قىزىل قانى...

اق پەيىل, باۋىرمالدىق قالىپ كەتىپ,

جەلبۋاز, «سۇرقيا» بوپ قىزىنعانى.

ماس بولىپ پارتياعا قىزىپ العان,

دالانىڭ تابيعاتىن بۇزىپ العان.

ەلدىگىنە, جەرىنە ءھام دىنىنە,

قۇرىلدى تالاي تۇزاق, تالاي قاقپان,

دەپ جىرلاعان وي تولعانىسىندا حال­قى­­مىزدىڭ وتارشىلدىق جۇتقا ۇشى­رات­قان ورنى تولماس قاسىرەتى جاتىر. قازاق ەلىنىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ بۇزىلۋى – تىكە­لەي وتارشىلدىق ساياساتتىڭ ناتيجەسى ەكەنىن اباي ءبىلدى. ءبىلدى دە وسى قاسىرەتتىڭ وتىنا كۇيەر ەلىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تولىق ادام ىلىمىمەن ەمدەپ, مىنەز-قۇل­قىن بۇزىلۋدان امان الىپ قالاتىن جولىن ىزدەندى. بۇل جول ابايدى تولىق ادام ىلىمىنە الىپ كەلدى.

قالىڭ ەلىم, قازاعىم,

قايران جۇرتىم,

ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى مۇرتىڭ.

جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ

ءبىرى قان, ءبىرى ماي بوپ ەندى ەكى ۇرتىڭ.

بەت بەرگەندە شىرايىڭ

سونداي جاقسى,

نەگە عانا بۇزىلدى سارتشا سىرتىڭ...

وزدەرىڭدى تۇزەلەر دەي المايمىن,

ءوز قولىڭنان كەتكەن سوڭ

ەندى ءوز ىرقىڭ.

باستا مي, قولدا مالعا تالاس قىلعان

كۇش سىناسقان كۇندەستىك

بۇزدى-اۋ شىرقىن,

دەپ حالىقتىڭ مىنەز-قۇلقىن بۇزۋدىڭ ءتۇپ توركىنى قايدا جاتقانىن ءدال مەڭزەپ وتىر ەمەس پە؟

 

مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى,

پروفەسسور

 

(جالعاسى بار)