ءبىر اۋلەتتىڭ تاعدىرى

العاشىندا اكە-شەشەم ومبى وبلىسىن پانالاعان. ول جاقتا ەشكىم كۇتىپ وتىر­عان جوق ەدى: نە جۇمىس جوق, نە باس­پا­نا جوق, نە مال جوق. ولار دەرەۆنيالاردى ارالاپ قاڭعىپ ءجۇردى. 30-جىلداردىڭ سوڭىندا قازاقتاردى كۇشتەپ قازاقستانعا قاي­تا­رادى ەكەن دەگەن سىبىس شىققان. سودان تۇمەن وبلىسىنا قاراي كوشىپ, مەن 1941 جىلى سول جەردە دۇنيەگە كەلىپپىن.

انامىز تەكتى اۋلەتتەن شىققان, باي وتبا­سىنىڭ قىزى بولعان سوڭ با, وتە بىر­بەت­كەي كىسى ەدى. كوزى جۇمىلعانشا ءوزىنىڭ ءتىلىن, ءدىلىن بەرمەي كەتتى جارىقتىق. زامان را­يىنان شوشىدى ما, الدە جات جەردە جۇر­گەن ۇرپاعىم ازىپ, ورىستانىپ كەتەدى دەپ قورىقتى ما, ايتەۋىر, ءبارىمىزدىڭ باسى­مىز­دى قوسىپ, وتكەن ءداۋىر, اتا-بابامىز تۋرالى ءجيى اڭگىمە قوزعايتىن. سونىڭ ىشىن­دە اۋلەتىمىزدىڭ تاعدىرىندا ەرەكشە ءىز قال­دىر­عان وقيعالار جونىندە ايتقاندارى ءالى كۇن­گە دەيىن ەسىمدە...

– ءبىزدىڭ اتاجۇرتىمىز سولتۇستىك قا­زاق­­­ستان­داعى «قۇرتاي اۋىلدارى» دە­گەن جە­ر­دە (قازىر تيميريازەۆ جانە شال اقىن اۋدان­دارىنىڭ جەرى – اۆتور). 50-جىل­دار­دىڭ ورتاسىندا تىڭ يگەرۋشىلەر قونىس­تا­نىپ, اتىن وزگەرتكەنگە دەيىن سولاي اتالىپ كەلدى, – دەپ باستاۋشى ەدى انام اڭگىمەسىن. – اتالارىڭ مۇقىش قۇرتاي ۇلى 1866 جىلى سول جەردە دۇنيەگە كەلگەن, مالى مەن جانى قاتار وسكەن, تۇرمىسى كۇيلى, اسا باقۋاتتى ادام بولدى. ءبىرىنشى ايەلىنەن – قاسىم (مەنىڭ اكەم, 1887 جىلى تۋعان – اۆتور), عابدوللا, ءالىم, ورازباي اتتى ءتورت ۇل مەن ءبيبىش دەگەن ءبىر قىز دۇنيەگە كەلگەن. ەكىنشى ايەلىنەن ءۋالي, ءزۇبايدا اتتى ءبىر ۇل, ءبىر قىز سۇيگەن. بالالارىنىڭ بارىنە ءبىلىم بەرۋگە تىرىستى. بىراق بەس بالانىڭ ىشى­نەن تەك عابدوللا دەگەن قاينىم عانا وقۋعا يكەمدى بولىپ, ورىس-تاتار مەكتەبىن تولىق اياقتاپ شىقتى. قاشان كورسەڭ جان-جاعىن ءتۇرلى كىتاپقا تولتىرىپ, كومىلىپ وتىراتىن. قالاعا, ودان بەرىدە جاتقان ورىس سەلولارىنا ءجيى بارىپ, قازاق, ورىس تىل­دەرىندەگى گازەتتەر مەن جۋرنالداردى ارقا­لاپ اكەلەتىن. سولاردى وقىپ, بىلگەن-تۇيگە­نىن اكەسىنە, باۋىرلارىنا ايتىپ, ءتۇسىن­دىرىپ وتىرۋشى ەدى.

ول كەزدە – اق پاتشانىڭ ءداۋىرى, ورتا­لىق قازىرگىدەي ماسكەۋدە ەمەس, پەتەربوردا. ەلدەن جىراق جاتىر دەمەسەڭ, وندا بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ءدۇمپۋى بىزگە دە جەتىپ تۇراتىن. ءالسىن-ءالسىن «وكىمەت وزىنە قارسى شىق­­ق­ان قارا حالىقتى تۇگەلدەي قىرىپ تاس­­تاپتى, قانعا بوككەن كوشەدە اياق باسار جەر جوق كورىنەدى», «مەملەكەتتىك دۋ­ماعا قازاقتار دا سايلانادى ەكەن», «الا­پات سوعىس باستالىپتى» دەگەن حابارلار ەستى­لىپ تۇرۋشى ەدى. سولاردىڭ اراسىندا ەلگە قاتىستى بولعانى دا بار شىعار, كەي­دە اتقامىنەرلەر ۇزاقتى كۇن تىنىم تاپ­پاي, اۋىل اراسىن شاڭعا بوكتىرىپ, ەرسىلى-قار­سىلى سابىلىپ جاتاتىن. اسىرەسە «سول­داتقا ادام الادى ەكەن» دەگەن ءسوز شىق­قاندا ەل ءىشى ەرەكشە دۇرلىگىپ قالدى. ءار تايپانىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ, تىرلىگىن باعىپ وتىرعان اقساقالدار ءبىر كۇن انا اۋىلعا, ءبىر كۇن مىنا اۋىلعا جينالىپ, كەڭەس قۇرىپ جاتتى. بىرەۋلەرى «پاتشا جارلىعىنا قارسى تۇرار نە ءحالىمىز بار, كونەيىك» دەسە, باسقالارى «ولىمگە بايلاپ بەرەر بالامىز جوق» دەپ ايتىس-تارتىس ۇلعايدى.

قازاق قاي كەزدە دە ەل قامىن جەگەن ەرلەرگە كەندە بولماعان. بۇل جولى دا سولاي بولدى. ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ دەگەن ەسىمدەر, ىستەپ جاتقان جۇمىستارى جۇرتتىڭ اۋزىنان تۇسپەۋگە اينالدى. ولاردىڭ جاناشىر, قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى تۋرالى پى­كىر­لەرى ەل ەرتەڭىن ويلايتىن ادامداردىڭ كو­ڭىلىنە قونا كەتتى. مۇقىش اتالارىڭ دا ولاردىڭ جوسپارلارىن, ەڭبەكتەرىن, جۇر­گى­زىپ جاتقان ىستەرىن ءتىزىپ, ساراپتاپ وتى­راتىن. قارا جۇمىسقا الىنعان جى­گىت­تەر­گە جاساپ جاتقان جاقسىلىعىن ايتىپ, زامانعا ساي بىرنەشە جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلەتىن, ءبىلىمى مىقتى, ناعىز جاۋجۇرەك ەرلەر» دەپ وتىرۋشى ەدى.

ءبىر كۇندەرى «پاتشا قۇلادى» دەگەن حا­بار كەلىپ, اۋىلدىڭ ۇلكەندى-كىشىسى «يا, قۇداي, اقسارباس» دەپ قالىستى. بۇعان دە­يىنگى دۇرلىگۋ, دۇرلىگۋ مە, شىن دۇر­بە­لەڭ ەندى باستالدى. بۇرىن-سوڭدى ەستى­مە­گەن «الاش تۋىن قولعا الامىز», ء«وز الدىمىزعا مەملەكەت بولامىز» دەگەن ۇران پايدا بولدى. مىرجاقىپتىڭ «ويان, قازاعىن» اۋىلدىڭ بالالارىنا دەيىن سارناپ ايتىپ جۇرەتىن. قالاعا كوپ قاتىناپ, قا­عازعا كوپ شۇقشياتىن عابدوللا قاي­نىم­نان ەستۋىمىزشە, الاششىل ازاماتتار ارنايى گازەت شىعارىپ, بۇكىل قازاق قۇ­رىلتايىن شاقىرىپ جاتقان كورىنەدى. عاب­دوللانىڭ ءوزى دە اياق جەتەتىن جەرگە وسى حاباردى جەتكىزىپ, تاراتۋشىنىڭ ءبىرى بول­دى. كەيىننەن «الاش» پارتياسى قۇ­رىلىپ, «الاش وردا» اۆتونومياسى ۇيىم­داس­تىرىلىپ جاتىر دەپ ەستىدىك. بىزگە ءبارى – تاڭ­سىق, ءبارى قىزىق. سوڭى نە بولار ەكەن دەپ ەلەڭدەپ ءجۇرمىز.

سونىمەن ءبىر كۇنى «بيىلعى (1918) جىل­دىڭ شىلدە ايىندا «الاش» باسشىلارى ەلگە كەلىپ, حالىقپەن كەزدەسەدى ەكەن» دەگەن حابار جەتتى. كەزدەسۋ بىزگە كورشى جاتقان ءالتي كوكەن ۇلىنىڭ اۋىلىن­دا (قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى جامبىل اۋدانىنىڭ جەرىندەگى «اققۇساق» اۋىلى – اۆتور.) وتەتىن بولىپتى. تاڭداۋدىڭ ءالتي قاجىعا تۇسكەنى دە بەكەر ەمەس. وسى وڭىر­دەگى ەڭ ءىرى بايلاردىڭ ءبىرى, قازاق پەن ورىس­قا ءسوزى دە, بەدەلى دە ءوتىپ تۇرعان, كىسىگە قايى­رى­مى مول, اسا اۋقاتتى كىسى ەدى.

سونىمەن جۇرتتىڭ ەندىگى كورگەن-باق­قا­نى سول كەزدەسۋ بولدى. جاقىن اعايىن­دار مۇقىش اتانىڭ ۇيىنە جينالىپ, الاش­ور­دالىقتاردىڭ كەلۋ ماقساتىن قىزۋ تال­قى­لادى. ءاليحان بوكەيحاننىڭ كىسىلىك قا­سيەت­تەرىن, اتقارىپ جۇرگەن ىستەرىن جاقسى بىلە­تىن ءارى ونى قازاق حالقىنىڭ ناعىز كوسە­مى دەپ سانايتىن مۇقىش اتامىز ءوز اينا­لاسىنا عانا ەمەس, باسقا اۋىلدارعا بار­عاندا دا «كوزى اشىق قازاق بالاسى «الاش» پار­تياسىن قولداۋعا ءتيىس, ويتكەنى ول قازاق حال­قىنىڭ ازاتتىعى مەن بولاشاعى ءۇشىن كۇ­رە­سەتىن بىردەن-ءبىر كۇش» دەپ ايتىپ, ۇگىت­تەپ ءجۇردى.

اتالارىڭ ەلدىڭ ءسوزىن ۇستاعان, ءار كەز تۋرالىقتان تايماعان, سونىسىمەن سىيلى بولعان, اۋزى دۋالى, الدى كەڭ شەشەندەردىڭ ءبىرى ەدى (ونىڭ وسى قاسيەتتەرىن س.مۇقانوۆ ءوزىنىڭ ء«ومىر مەكتەبى» اتتى تريلوگياسىندا سيپاتتايدى (1-توم, 473-بەت. – اۆتور.). سودان با ەكەن, كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار ءبىزدىڭ وڭىر­دەگى بەدەلدى ادامدارمەن كەڭەسىپ, ال­دا­عى جيىندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اتىنان مۇقىش قۇرتاي ۇلى سويلەسىن دەگەن شە­شىم­گە كەلىپتى.

بۇل جيىنعا الاشوردالىقتاردىڭ قار­سى­­لا­س­تارى دا قاتتى ازىرلىك كورىپ, ولاردىڭ قا­لا ۇلگىسىندە كيىم كيگەن وكىلدەرى اتاما كەلىپ, «الاش» پارتياسىنا قولداۋ كور­­­سەتپە, نە بولماسا ءسوز سويلەۋدەن باس تارت» دەپ تالاپ ەتىپتى. «وسىدان كون­بە­سەڭ, وزىڭمەن قوسا بالالارىڭنىڭ كوزىن قۇر­تا­مىز» دەپ قورقىتىپتى. كەلەسى كۇنى عاب­­دول­لانى اڭدىپ ءجۇرىپ قولعا ءتۇسىرىپ, باي­لاپ اكەتەدى. كورشى ورىس سەلوسىنا اپا­رىپ كەپىل رەتىندە ۇستايدى. ونىمەن قوي­ماي, كەڭەس بولاردان ءبىر كۇن بۇرىن جول ۇس­تىن­دە كەلە جاتقان مۇقىش اتاڭدى دا ۇس­تاپ اكەتىپ, ابدەن سوققىعا جىعىپتى (س.مۇقا­نوۆ جازعانداي «دۇرەلەپتى» – اۆتور.). عابدوللانى ولتىرەمىز دەپ قورقىتىپ, «حا­لىق­تىڭ اتىنان الاشوردالىقتاردىڭ سايا­سا­تىن قولداۋدان باس تارتامىن دەپ ايت, كەز­دەسۋگە كەلگەن «الاش» باسشىلارىنىڭ بار­لىق ۇسىنىسىنا قارسى شىق» دەپ شارت قو­يىپتى.

مۇقىش اتا «باسىمدى كەسىپ الساڭدار دا, بۇل ۇسىنىستارىڭدى قابىلداپ, سەنىم ارتقان جۇرتىما ساتقىندىق جاساي المايمىن. مۇنداي ماسقاراعا بارعانشا ولگەنىم ارتىق. مەن جينالىستا ءوزىمنىڭ جەكە ويىم­دى ەمەس, ءسوز سويلە دەپ تاپسىرعان باسىم كوپشىلىكتىڭ پىكىرىن ايتۋعا ءتيىسپىن» دەپتى. ءارى-بەرى ايتىسىپ, ۇزاق ىرعاسقان سوڭ مۇقىش اتا ولاردىڭ عابدوللانى بو­سات­­پايتىنىنا, وعان انىق قاتەر ءتونىپ تۇر­­عا­نىنا كوز جەتكىزەدى. ءسويتىپ ەكى جاق­قا دا ىڭعايلى بىردەن-ءبىر دۇرىس جول ۇسىنادى. «مەنىڭ بۇل جينالىستا حالىقتىڭ اتىنان سوي­لەيتىنىمدى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ال ەگەر مەنى جينالىسقا جىبەرمەي, حالىقتىڭ ءسوزى ايتىلماي قالسا, ونىڭ ارتى ۇلكەن ساياسي جانجالعا ۇلاسادى. سوندىقتان كەڭەسكە بارىپ, ەكى كوزقاراستى دا ايتايىن», – دەيدى ول, – ونىڭ ءبىرىنشىسى, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اتىنان مالىمدەيتىن پىكىر, ال ەكىنشىسى, – وسى جەردە وتىرعان كىسىلەر مەن ولاردىڭ ار­تىندا تۇرعان ادامدار تالاپ ەتىپ وتىر­عان كوزقاراس». ءبىراز كەرگىلەسكەننەن كەيىن ولار دا وسى پىكىرگە توقتاپ, تاڭعا تاياۋ مۇقىش اتانى بوساتادى.

مۇقىش اتا ء«التي كوكەن ۇلىنىڭ اۋىلىنا كەلگەنىمدە حالىقتىڭ كوپتىگىنە كوزىم تۇن­د­ى. اۋىل ىرگەسىنىڭ ادامدارعا تولعانى سونشا, جۇرتتىڭ قاراسىنان كوكجيەك كورىنبەي قالدى. بۇرىن-سوڭدى حالىقتىڭ مۇنشا كوپ جينالعانىن كورمەپپىن», دەپ وتىرۋشى ەدى. الاشوردالىقتارمەن كەز­دەسۋگە كەلگەن جۇرت ارنايى تىگىلگەن جۇز­دەن اسا ۇيگە سىيماي, اشىق دالاعا ەر-تو­قى­مىن توسەپ, ەمىن-ەركىن جايعاسىپتى. ۇيىم­داستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سول كە­ڭەسكە «الاشتىڭ» وتىز مىڭنان استام جاق­تاۋشىسى جينالعان ەكەن.

سونىمەن كوپتەن كۇتكەن كەڭەس ءوز جۇ­مى­سىن باستايدى. وعان «الاش» قوزعالىسى مەن پارتياسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ پەن پارتيانىڭ ورىنبوردان كەل­گەن باسقا باسشىلارى (ونىڭ ىشىندە «الاش» پارتياسىنىڭ ومبى وبلىستىق كومي­تە­تىن باسقاراتىن ەرەجەپ يتباەۆ پەن ايدارحان تۇرلىباەۆ, قىزىلجار ويازدىق كوميتەتىن باسقاراتىن جۇماعالي تىلەۋلين مەن سالماقباي كۇسەمەتوۆ, كوكشەتاۋ وياز­دىق كوميتەتىنىڭ باسشىسى ەرقوساي مۇ­قى­شەۆ – اۆتور.) جانە پارتيانىڭ باسقا دا ونداعان جاۋاپتى قىزمەتكەرى قاتىسادى. كۇن تارتىبىنە «الاش» پارتياسىنىڭ باع­دارلامالىق مىندەتتەرىن حالىققا ءتۇسىن­دى­رۋ, ەلدى بولشەۆيكتەردىڭ وكتەم ساياساتىنان قورعاۋ, «الاش وردا» ۇكىمەتىنىڭ اسكە­ري بولىمدەرىن قۇرۋ جانە باسقا دا وزەكتى پرو­ب­لەمالار قويىلادى.

م.دۋلاتوۆ پەن «الاشتىڭ» باسقا باسشىلارى سويلەگەننەن كەيىن حالىقتىڭ پىكى­رىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن مۇقىش اتاعا ءسوز بەرىلەدى. مۇقىش اتا, ەڭ الدىمەن, وسى جيىندا سويلەۋگە ۋاكىلەتتىك بەرگەن جانە «الاش» پارتياسى مەن «الاش وردا» ۇكى­مەتىنىڭ ساياساتىن, مىندەتتەرى مەن ۇسى­نىس­تارىن قولدايتىن حالىقتىڭ ءسوزىن جەت­كى­زىپ, «مەنىڭ ءوز باسىم دا وسى پارتيانى قول­دايمىن, ويتكەنى ولاردىڭ ايتقانى قا­زاق حالقىنىڭ تۇپكى مۇددەلەرىنە ساي كە­لە­دى» دەيدى.

سونىمەن بىرگە «قازاق جاستارىن «الاش وردانىڭ» حالىق ميليتسياسىنا الۋ ماسە­لەسى بويىنشا بۇدان باسقا دا پىكىر بار» دەي كەلىپ, بەلگىلى ءبىر ساياسي كۇشتەر توبى­نىڭ «1916 جىلى حالقىمىز پاتشا بيلى­گىنىڭ قازاقتاردى تىل جۇمىستارىنا الۋ جونىندەگى جارلىعىنا قارسى شىعىپ, كوتە­رىلىس جاسادى. سول كەزدە قارا حالىقتى الداپ سوعىپ, مايدانعا تەك قاراپايىم شارۋانىڭ بالاسىن جىبەردى. قازىر دە سونداي جاعداي قايتالانا ما دەپ قورقامىز» دەگەن پىكىرىن جەتكىزەدى. ارينە مۇقىش اتا سول جەردە الاشوردالىقتارمەن جاۋلاسقان بان­ديتتەردىڭ ءوز بالاسىن كەپىلگە الىپ ۇس­تاپ وتىرعانىن, وزگە بالالارىن دا ولتى­رە­مىز دەپ قورقىتقانىن, ءوز وتباسىنا ناقتى قا­ۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ايتپاعان.

1970 جىلى باسىلعان قازاق كەڭەس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء«ومىر مەك­تە­بى» دەپ اتالاتىن تريلوگياسىندا تۇتاس ءبولىم ءالتي كوكەن ۇلىنىڭ اۋى­­لىندا «الاش» باسشىلارىنىڭ حالىقپەن كەزدەسۋىنە ارنالىپتى. بارشا تۋىستارى­مىز وسى كىتاپتا مۇقىش اتا تۋرالى جازىلىپتى دەپ ءسۇيىنشى سۇرادى. ءبارىمىز سول كىتاپتى باس الماي وقىدىق. مەن دە ونىڭ ورىس تىلىندە شىققان نۇسقاسىن, اسى­رەسە اتاما قاتىستى تۇستارىن ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن وقىدىم. باسىندا كەيبىر جەرلەردە جازۋشىنىڭ ءسوزى مەن انام­نىڭ ايتقانى قيىسپاي جاتقانىنا قاتتى اشۋلاناتىنمىن. بىراق بىرنەشە رەت وقىپ, ويعا سالىپ ساراپتاعاننان كەيىن ءماتىننىڭ ارتىندا قانداي ماعىنا جات­قانىن تۇسىنە باستادىم. جالپى, ءالتي قاجى­نىڭ اۋىلىندا وتكەن كەڭەس تۋرالى مەنىڭ انام ايتقان جانە س.مۇقانوۆتىڭ كىتابىندا جازىلعان جايتتار نەگىزىنەن ءوزارا ساي كەلەدى. ەگەر وقىرمان كىتاپتىڭ وسى تۇسىن ساياسي, يدەولوگيالىق باعاسىنان اجىراتىپ, زەر سالىپ وقىپ شىقسا, بۇعان كوز جەتكىزە الادى.

جازۋشى سولتۇستىك ءوڭىر قازاقتارىنىڭ بۇل كەزدەسۋگە قىزىعۋشىلىعى شىنىندا دا زور بولدى دەپ جازادى. ءالتي قاجى مەن سول جەردىڭ باسقا دا بەدەلدى, ەلگە قادىرلى كىسى­­­لەرى, اقساقالدار باستاعان حالىق كەلە جات­قان قوناقتاردى قازاق حالقىنىڭ كو­سەم­­دەرى, ۇلتتىق ۇكىمەتتىڭ باسشىلارى دەپ ەسەپتەپ, قۇرمەتتى قاراۋىل قويىپ, «الاش» ءانۇرانىن («ارعى اتام ەر تۇرىك») شىر­قاپ, بار ءسان-سالتاناتىن جاساپ كۇتىپ الدى دەپ باياندايدى.

كەزدەسۋگە الدىن الا كەلەدى دەپ بول­جان­عان ەلگە بەلگىلى, اقسۇيەكتەن شىققان 150-200 كىسىنىڭ ورنىنا 22 بولىس ەلدىڭ حالقى (قىزىلجار, ومبى, كوكشەتاۋ, اقمو­لاعا دەيىن جاتقان جانە سول توڭى­رەك­تەگى اۋىلداردىڭ وكىلدەرى) تۇگەل جينال­عا­نىن ايتادى. ءبىر ءجۇز, ءبىر مىڭ ادام ەمەس, ون­داعان مىڭ ادام «الاش» كوسەمدەرىن كو­رىپ, ءسوزىن ەستيمىز دەپ, سالت اتپەن 100-200 شاقىرىم جول ءجۇرىپ ارنايى كەلگەن. ول بۇل جونىندە «سول تۇستاعى بە­لەس­تەر­دىڭ دە, ويلاردىڭ دا ءون بويىنا ادام سىيماۋعا اينالدى…» دەپ جازادى (س. مۇقانوۆ, سوندا, 1-توم, 472-بەت). «الاش» پار­تياسىنىڭ حالىق اراسىنداعى بەدەلى ورا­سان زور بول­عا­نىن اشىق ايتپاسا دا, كەزدەسۋگە ون مىڭ­دا­عان ادامنىڭ جينالعانىن ايعاق­تاي­دى.

الايدا جازۋشى كەڭەستە تالقىلانعان تۇتاس پروبلەمالار كەشەنىن «الاش وردا» ۇكى­مە­تىنىڭ حالىقتىق ميليتسيا قۇرۋ ءۇشىن جىگىت بەرۋ جونىندەگى جالعىز وتىنىشىنە تىرەپ قويادى. «الاش» باسشىلارى ونداعان مىڭ جاقتاۋشىسىمەن كەزدەسكەن كەزدە بۇدان باسقا ماسەلەلەردى دە تالقىلاعانى انىق, بىراق كىتاپتا ول تۋرالى ەشتەڭە اي­تىل­مايدى. جازۋشى جيىنعا كەلگەن «الاش» باسشىلارىن, سونداي-اق وسى پار­تيا­نىڭ جەرگىلىكتى بەلسەندىلەرىن جاعىمسىز جاعىنان سيپاتتايدى. مىسالى, حالىققا قۇرمەتتى ابىلاي رامازانوۆتى «شوقىنعان قاجى» دەپ اتايدى. ال «الاشتىڭ» جا­ۋاپتى قىزمەتكەرلەرىن ساياسات جولىندا كۇنى بىتكەن ادامدارعا جاتقىزادى.

جازۋشى مۇقىش اتاما قاتىستى وقي­عا­نى بىلايشا سيپاتتايدى. «جينالىستىڭ قار­ساڭىندا قىزىق بولدى – مۇقىش جو­­­عا­­لىپ كەتتى» دەيدى. ونى ءبارى جابىلىپ, بۇكىل جەردەن ىزدەسە دە, تابا ال­ماپ­تى. ۇيىمداستىرۋشىلار دا, الاشور­دا­­لىق­تار دا, سول جەردەگى بەدەلدى كىسىلەر دە ىز­دەپ­تى. بىراق ەشكىم ونىڭ قايدا كەت­كەنىن ايتا الماپتى. تەك تاڭ اتار الدىن­دا ارىپ-اشىپ, ءتۇسى قاشىپ كەتكەن, سوي­لەۋ­گە دە ءالى جوق مۇقىش تابىلىپتى. جا­زۋ­شى ونىڭ جوعالىپ كەتۋ سەبەپتەرى مەن ونى «ۇرلاۋشىلاردى» سول كەزدەگى يدەو­لو­گيانىڭ تالابىنا ساي, ءوز بولجاۋى بو­يىنشا جازعان. دەگەنمەن, سول جينالىستا مۇ­قىشتىڭ ەكى پىكىردى ايتقانىن راستايدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – حالىقتىڭ اتىنان سويلەۋگە تاپسىرما بەرگەن جەرگىلىكتى بەدەلدى كىسىلەردىڭ, اقساقالدار مەن اتقا­مى­نەرلەردىڭ ۇستانىمى, ال ەكىنشىسى مۇ­قىش­قا ونى ۇرلاپ اكەتكەندەر قورقىتۋ مەن بوپسالاۋ ارقىلى كۇشتەپ ايتقىزعان ۇستا­نىم­دى ايتادى.

كەيىننەن عابدوللا مەن مۇقىش اتانى قاماۋدا ۇستاپ, قورقىتقانداردىڭ كىم ەكەنى بەلگىلى بولادى. ولار ومبى مەن پەتروپاۆلدان كەلگەن, «قىزىلدارمەن» ۇجىمداسقان ء«ۇش ءجۇز» قازاق پارتياسىنىڭ بەلسەندىلەرى ەكەن. «قىزىلدار» مەن ء«ۇش ءجۇز» پارتياسىنىڭ وكىلدەرى حالىق اراسىندا «الاش» پارتياسىنىڭ بەدەلى ارتىپ بارا جاتقانىن ءبىلىپ, ونىڭ باسشىلارىنا قالايدا كۇيە جاعىپ, حالىققا ۇسىنعان ساياسي باعدارلاماسىن قابىلداتپاۋ ءۇشىن «الاشقا» قارسى بۇلدىرگى ارەكەتتەرىن جۇرگىزەدى. ايتپاقشى «الاش» قوزعالىسىن قولداعانى ءۇشىن قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى ماعجان جۇماباي ۇلىن اباقتىعا جاپ­تىر­عان دا وسىلار. وسىنى بىلەتىن جۇرت ءوز بالاسى جاۋ قولىندا جاتسا دا, قورىقپاي ءسوز سويلەپ, حالىقتىڭ پىكىرىن جەتكىزگەن مۇقىش اتانىڭ ەرلىگىن ۇزاق ۋاقىت جىر قىلىپ ايتىپ ءجۇردى. وكىنىشكە قاراي, بولشەۆيكتەر مەن كەڭەس وكىمەتى ونىڭ بۇل ارەكەتىن كەشىرمەدى, ءبىزدىڭ اتامىز دا ولاردىڭ كەشپەيتىنىن جاقسى ءبىلدى. انامنىڭ ايتۋىنشا, مۇقىش اتا ەلدە جۇرگەن كەزدە الاشوردالىقتارمەن بايلانىسىن ۇزبەگەن. ولارمەن سويلەسۋ ءۇشىن قىزىلجارعا بارىپ, قولدان كەلگەن كومەگىن بەرىپ تۇرعان. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان­نان كەيىن بىزگە بەيتانىس ءبىر اقساقال «جاس الاش» گازەتىندە بۇل تۋرالى جازدى دا.

«قىزىلدار» قانشا جەردەن تىيىم سالسا دا, اتاڭنىڭ سول جيىندا ءسوز سويلەۋى كەيىن­نەن ءبىزدىڭ وتباسىمىزدى كەڭەستىك جازا­لاۋشى ورگانداردىڭ ءوز قىرىنا الۋى­نا سەبەپ بولدى» دەيتىن انامىز. سودان كەيىن­گى وقيعالار وسى ءسوزدىڭ راس ەكەنىن ايعاق­تايدى.

1928 جىلى تاركىلەۋدىڭ العاشقى لەگى ءىرى بايلارعا جۇرگىزىلەدى. سول كەزدە الداعى جاعدايدى انىق بولجاعان اتامىز ءوز بالالارىنا «كەڭەس وكىمەتى مۇنىمەن توقتاپ قال­مايدى, كەزەك بىزگە دە جەتەدى, ءبارىمىزدى بۇل ەلدە قالدىرماي, جەر اۋدارادى» دەپ ايتقان ەكەن. ول بولاشاعىن كۇنى بۇرىن بولجاپ, قولدا بار مالىن جان-جاققا تاراتىپ, ساتا باستايدى. ەلدەگى باسسىزدىق پەن زاڭسىزدىق تىيىلعانشا, كورشى جاتقان رەسەي وبلىستارىنىڭ بىرىنە بارىپ باس ساۋ­عا­لاي تۇرىپ, كەيىننەن قايتا ورالۋ قاجەت دەپ سانايدى.

سونىمەن تاركىلەۋ كەزەگى 1930 جىلدىڭ جا­زىندا اتامىزعا دا جەتەدى. مۇقىش اتامىز قالعان ازىن-اۋلاق م ۇلىكتى تۇگەلدەي كە­ڭەس وكىمەتىنە وتكىزەدى. ال ونىڭ ءوزى رەسمي جەر اۋدارۋدى كۇتپەستەن, ۇمىتشاق اجە­­مىز بەن مۇقان ءىنىسىن الىپ, رەسەيگە باس ساۋ­عالايدى. بارعان بەتتە ىڭعايلى جەر تابا الماي, ءجيى قونىس اۋدارادى. قاش­قىن ادامدا نە كۇي بولسىن, 30-جىلدارى سول جەردە قايتىس بولىپ, كۋرگان وبلىسى لەبياجينسك اۋدانىنىڭ لوپاتكينو سەلو­­سىندا جەرلەنەدى. اتامىزدىڭ مولاسىن ۇرپاقتارى 70-جىلداردىڭ باسىندا ىزدەپ تاپتى. ايتۋىنشا, اتامىز ولە-ولگەنشە تۋعان جەرگە جەتۋدى ارمان­دا­عان ەكەن. امال قانشا, جات جەردەن توپىراق بۇيىردى. كەيىننەن نەمەرەسى سەيىت ورازباەۆ اتامىزدىڭ باسىنا بەلگى قويدى. قازىر قالعان ۇرپاقتارى ءتاۋ ەتىپ, قۇ­ران باعىشتاۋ ءۇشىن اتا بەيىتىنە بارىپ تۇ­رادى.

مۇقىش اتامىزدىڭ بالالارى دا تار­كى­لەۋ­دەن تىس قالماعان. انامنىڭ اي­تۋىن­شا, اكەم قاسىم مۇقىش ۇلى اۋىلدا مال ءوسىرىپ, وعان قوسا 1917 جىلعى رەۆو­ليۋ­تسيا­عا دەيىن جانە 20-جىلدارى سول كەزدە اسا پايدالى كاسىپ سانالاتىن ساۋدامەن اينالىسقان. ءوز كومەكشىلەرىمەن بىرگە قارقارالى (قوياندى), اتباسار جار­مەڭكەلەرىنەن, سونداي-اق ورتالىق قازاق­ستان­نىڭ ءىرى بايلارىنان ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, جىبەك, ماتا, كىلەم, باسقا دا ءوتىمدى تا­ۋارلاردى ساتىپ الىپ, ولاردى رەسەيدىڭ قورعان (كۋرگان), ومبى (ومسك), سەلەبە (چەليابينسك) قالالارىنا جەتكىزىپ, ەكى-ءۇش ەسە قىمباتىنا ساتقان نە بولماسا, ۇنعا, كيىمگە نە اۋىل تۇرمىسىنا قاجەتتى باسقا تاۋارلارعا ايىرباستاعان. اكەمىز رەسەي­دەن ارنايى قيىلعان اعاش العىزىپ, اۋىل­دا ۇلكەن اعاش ءۇي تۇرعىزىپتى. ورىس­شا سويلەپ, ەجىكتەپ بولسا دا جازا العان. ءوزىنىڭ ۇلدارىن رەسەيدىڭ ۇلكەن قالا­لا­رىندا وقىتۋدى ارمانداپتى. بىراق اياق­اس­تى قۇبىلعان دۇنيە ونى ءوز دەگەنىنە جەت­كىزبەدى.

انام ماعريپا ومارقىزى 1893 جىلى قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنىڭ ايىمجان اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايتىن جەردە ءتۇپ اتاسىنان بەرى تۇقىمىنان داۋلەت ۇزىلمەگەن ورتاشا باي ومار كوشەر ۇلىنىڭ وتبا­سىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكە-شەشەسى بەتىنەن قاق­پاي, ەركە عىپ وسىرگەن ەكەن. جاس كۇنىن­دە اۋىلداعى مولدادان ارابشا حات تانىپ, قۇران وقۋدى ۇيرەنىپتى. ءبىزدى بالا كەزىمىزدەن اكەمىز بەن مۇقىش اتامىزدى ماقتان تۇتىپ, سىي­لاپ-قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەدى. سودان با ەكەن اكەمنىڭ ءتۇرىن كورمەسەم دە, جاس كە­زىمنەن باستاپ بالا جۇرەگىمدە وعان دەگەن ەرەكشە سابيلىك ماحاببات پايدا بول­دى. اكەم مەن مۇقىش اتاما دەگەن سول قۇرمەتتى, ولاردىڭ ومىرىنە دەگەن زور قىزىعۋشىلىقتى ءومىر بويى ساقتاپ كەلە­مىن. 1960 جىلى قازاقستانعا ورالىپ, قىزىل­جار (پەتروپاۆل) قالاسىنداعى سول­تۇس­تىك قازاقستان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسۋىمە دە سول ىڭكارلىك تۇرتكى بول­عان ەدى.

تاعدىر جولى تالاي قاسىرەتىن ارتىپ, قيىندىعىن اياماي ءۇيىپ-توكسە دە, انام 90 جاسقا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ, 1982 جىلى قاي­تىس بولدى. ءومىر بويى اتاجۇرتقا ورالۋدى اڭساپ وتسە دە, ءساتى تۇسپەي, تۇمەن وبلى­سىندا, اكەمىز جەرلەنگەن جەردەن جاي تاپتى. انامىزدىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى ءبارىمىزدى قاتتى تاڭعالدىراتىن. كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىنگى ءومىرىن ەرەكشە ساعىنىشپەن, بۇگە-شىگەسىن قالدىرماي ايتىپ وتىراتىن. لەنيندى, ستالين مەن گولو­ششەكيندى جەك كورەتىن. 1950-60 جىل­دارى گولوششەكيننىڭ كىم ەكەنىن ونشا كوپ ادام بىلە بەرمەۋشى ەدى, بىراق انامىز ونىڭ اتى-ءجونىن انىق ايتاتىن. سەبەبى تار­كى­لەۋ باستالىپ, تۋعان جەردەن كەتۋگە تۋرا كەلگەنشە, وتباسىندا ءدال سول جەن­دەت­تىڭ اتى مەن ساياساتى تالاي قارعىسقا سەبەپ بولعان.

انامىز بىزگە «ەگەر سول «وڭباعان جا­ۋىزدار» بولماعاندا, سەندەردىڭ بار­لىق­تارىڭ اتا-بابا جەرىندە تاماشا ءومىر سۇرەتىن ەدىڭدەر. ولار ءبىزدى ءوز جەرىمىزدەن قۋىپ قانا قويماي, قازاققا ءتان بار نارسەنى – ءدى­نىمىزدى, ءتىلىمىزدى, سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرپىمىزدى قۇرتقىسى كەلدى. سونىڭ سال­دارىنان قازىر مەن اكە-شەشەمنىڭ, اتا-ەنەم­نىڭ باسىنا بارىپ قۇران وقي الماي دا وتىرمىن. ءبىزدىڭ وتباسىمىز تارتقان تاۋ­قىمەت پەن بەيكۇنا بالاپاندارىمنىڭ ءولىمى, ءبىز سياقتى سان ميلليون ادامنىڭ كوز جاسى مەن قارعىسى گولوششەكيندى جىبەر­مەدى. ول ناعىز «حالىق جاۋى» رەتىندە اتۋ جازا­سىنا كەسىلدى» دەپ وتىراتىن. ءومىرىنىڭ سو­ڭىنا دەيىن كەڭەس ناسيحاتىنا استە مويىنسۇنعان جوق, ويتكەنى ونىڭ كورگەنى مەن تۇيگەنىنە نەگىزدەلگەن ءوز اقيقاتى بار ەدى...

تۇكىرىك قاسىموۆا,

ارداگەر-ۇستاز

(جالعاسى بار)