اتىراۋ وبلىسى – قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبى قارقىندى دامىعان جەتەكشى ايماق, ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرلارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان, بۇل ءوڭىر حالىق اراسىندا «مۇنايلى استانا» دەگەن مارتەبەلى اتقا يە. سونداي-اق, ءوڭىردىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىندا دا ۇلكەن ەرەكشەلىك بار. ءبىر بولىگى – ازيادا, ەكىنشى بولىگى ەۋروپادا ورنالاسقان وبلىستى جايىق وزەنى ەكىگە ءبولىپ جاتىر.
ەسەلى ەڭبەك بيىك مۇراتقا جەتكىزەدى
اتىراۋ وبلىسى – قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبى قارقىندى دامىعان جەتەكشى ايماق, ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرلارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان, بۇل ءوڭىر حالىق اراسىندا «مۇنايلى استانا» دەگەن مارتەبەلى اتقا يە. سونداي-اق, ءوڭىردىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىندا دا ۇلكەن ەرەكشەلىك بار. ءبىر بولىگى – ازيادا, ەكىنشى بولىگى ەۋروپادا ورنالاسقان وبلىستى جايىق وزەنى ەكىگە ءبولىپ جاتىر.
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءبىر عاسىردان استام مەرزىمنەن بەرى «قارا التىن» سەلىن تاسىتقان ستراتەگيالىق ماڭىزدى ايماققا كەلگەن سايىن اتىراۋدىڭ وركەندەگەنىنە, تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارعانىنا كۋا بولىپ, وسى ماقساتتاعى ىرگەلى جوبالارعا ءاردايىم قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.
ناتيجەسىندە, قازىرگى تاڭدا اتىراۋ وبلىسىنان ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ 26 پايىزى, مۇنايدىڭ 40 پايىزى وندىرىلەدى. قازاقستاننان ەكسپورتقا شىعاتىن مۇنايدىڭ 35 پايىزى – اتىراۋدان جونەلتىلەدى. سونداي-اق, رەسپۋبليكاعا كەلەتىن بارلىق ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگى وبلىس ۇلەسىنە تيەسىلى.
2012 جىلى وبلىستىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى 3 ترلن. 292 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 11 پايىزى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى اتىراۋ وبلىسى الەمگە ءىرى مۇناي كەنىشتەرىنىڭ اشىلۋىمەن تانىلدى. جيىرما جىلدان استام تاريحى بار تەڭىز كەنىشى ەلىمىزدە باتىس كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن قولعا الىنعان العاشقى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا.
سونىمەن قاتار, «عاسىر جوباسى» اتالىپ كەتكەن قاشاعان كەنىشىنىڭ ىسكە قوسىلۋىن الەم اسىعا كۇتىپ وتىر. الىپ كەنىش الەمدە سوڭعى 40 جىلدا اشىلعالى تۇرعان ەڭ ۇلكەن كەن ورنى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قۇرىلىس جۇمىستارىنا الەمنىڭ 70-تەن استام ەلىنەن 42 مىڭنان استام ادام تارتىلدى.
وقىرمانعا ءمالىم, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋىندا اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ بولاشاعىن ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇگىندە زاۋىتتاعى جۇمىستار قارقىن الىپ كەلەدى – مۇنايدى تەرەڭدەتىپ ءوڭدەۋ جانە حوش ءيىستى كومىرسۋتەگى كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن ىسكە قوسا وتىرىپ, قايتا قۇرۋ مەن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ناتيجەلى جۇرۋدە. بۇل قازاقستاندىق مۇناي ونىمدەرىن, ونىڭ ىشىندە وتاندىق جانار-جاعارمايدى الەمدىك ستاندارتقا شىعارادى.
جالپى, وبلىستا اعىمداعى جىلدىڭ وتكەن 8 ايىندا 21 ملن. توننا مۇناي, 10 ملرد. تەكشە مەتر ىلەسپە گاز ءوندىرىلىپ, 2012 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 11,5 % جانە 15 پايىزعا ارتتى. بۇل مۇنايلى اتىراۋدىڭ داۋلەتى جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسكەنىن بايقاتادى.
سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز – ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن دا ەرەكشە نازاردا ۇستاپ وتىرمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قويعان تاپسىرماسىنا سايكەس, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ بويىنشا ءىرى كولەمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ اتىراۋ وبلىسىندا تولىق كولەمدە ورىندالۋدا. سونىڭ ايعاعى – يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە ايماقتا جالپى قۇنى 1,4 ترلن.تەڭگە بولاتىن 34 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسۋدا. اتالعان جوبالاردا 4 500 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانعان.
جۋىردا عانا ايماققا ارنايى جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تمد ەلدەرىندە تەڭدەسى جوق اتىراۋ ارماتۋرا زاۋىتىمەن تانىسقان بولاتىن. كۇنى بۇگىن زاۋىت ىسكە قوسىلىپ, 75 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلدى.
جوعارىدا مۇنايلى ولكەنىڭ ۇلەسىنە ەل ينۆەستيتسياسىنىڭ شيرەك بولىگى تيەتىنىن بەكەر ايتقانىم جوق. كۇنى بۇگiن اتىراۋ الەمنىڭ 50-دەن استام ەلىمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتقان, شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىرعان دامۋشى ايماق. وڭىردە 400-دەن استام شەتەلدىك جانە بiرلەسكەن كاسىپورىندار جۇمىس جاسايدى. بۇل جۇمىستاردى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا الداعى قاراشا ايىندا «ATYRAU-INVEST-2013» حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋمىن العاش رەت وتكىزۋ جوسپارلانعان. فورۋمعا شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە.
جاسىراتىنى جوق, اتىراۋ وبلىسى جىل بويى تۇسەتىن اتموسفەرالىق ىلعالدىلىق م ولشەرى وتە تومەن جارتىلاي شولەيتتى ايماقتا ورنالاسقان. ونىڭ ۇستىنە توپىراعى تۇزدى, جەر استى اششى سۋ كوزدەرى جاقىن. وسىعان قاراماستان, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ باعىتىنداعى جۇمىستار قارقىن الىپ كەلەدى. بيىل 8 اي ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 23,8 ملرد.تەڭگەنى قۇراپ, 2012 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 4 پايىزعا ءوستى.
ەرەكشە اتاپ وتەتىن جوبالار – وبلىستا گوللانديالىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان 500 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قاراعا ارنالعان ءسۇت-تاۋار فەرماسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرۋدە. بۇل نىسان ىسكە قوسىلعان كەزدە قالا حالقىنىڭ ءبىر بولىگى وزىمىزدەن وندىرىلەتىن سۇتپەن جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. سونداي-اق, وبلىس اۋماعىندا اسىل تۇقىمدى ەشكى فەرماسى سالىنىپ, بيىل ىسكە قوسىلادى. بۇل جەردە ەشكى ءسۇتى انا ءسۇتىن اۋىستىرا الاتىن ءبىر عانا ءسۇت ەكەنىن, ەشكى ءسۇتى ونىمدەرىنىڭ ەمدىك قاسيەتى ەرەكشە ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى.
بيىل جايىق وزەنى بويىنداعى كانالدار سۋعا تولتىرىلدى. وسىنداي جانە وزگە دە جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە وبلىستاعى كارتوپ القابىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 57 گەكتاردان 940 گەكتارعا, كوكونىس القابىنىڭ كولەمى 300 گەكتاردان 1 600 گەكتارعا ۇلعايتىلدى.
2007 جىلى وبلىستا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءتاسىلى تەك 74 گا جەرگە قولدانىلسا, 2013 جىلى بۇل كورسەتكىش 653 گەكتارعا دەيىن ارتتى. ماسەلەن, «فەليكس» شارۋا قوجالىعى تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىمەن 150 گەكتار جەرگە كارتوپ, كوكونىس ونىمدەرىن ءوسىرىپ وتىرسا, «اتىراۋاگروونىمدەرى» شارۋا قوجالىعى تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن 130 گەكتار جەرگە الما, ءجۇزىم باقتارىن وسىرۋدە. بۇلار رەسپۋبليكادا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن كولەمدى قولعا العان بىردەن-ءبىر شارۋا قوجالىقتارى. 2015 جىلعا قاراي تامشىلاتىپ سۋارۋ ءتاسىلىن 1000 گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپاردا بار.
اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى وسىنداي جۇمىستار ارقىلى اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا ينفلياتسيا دەڭگەيى 2,9 پايىزدى قۇراپ, بىلتىرعى وسىنداي كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە ازايدى.
سونداي-اق, ءبىز جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن دە كۇن تارتىبىنەن تۇسىرگەن ەمەسپىز. بۇل ماسەلە وقىرماندارعا تانىس بولۋى كەرەك, ايماقتاعى سولتۇستىك كاسپي جوبالارىنداعى قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىق جۇمىسشىلار جۇمىستان بوساپ جاتىر. سوعان قاراماستان «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ جوبالارى, باسقا دا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ, ۇلكەن مەكەمەلەرمەن مەموراندۋمدار جاساسۋ ارقىلى وبلىستاعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن 5 پايىز كولەمىندە ساقتاپ قالدىق. تەك اعىمداعى جىلدىڭ وزىندە ايماقتا 10 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. ولاردىڭ 7 مىڭعا جۋىعى – تۇراقتى جۇمىس ورنى.
تەڭىز كەنىشىن كەڭىتۋ جوباسى اياسىندا وبلىس اكىمدىگى مەن «تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسى اراسىندا كەلىسىم جاساقتاپ, 15 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
«جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنا حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى جوعارى. ءبىر عانا مىسال ايتايىن, وتكەن جىلى كاسىپ ەتەمىن دەۋشىلەرگە باعدارلاما بويىنشا 700 ملن.تەڭگە شاماسىندا شاعىن نەسيە بەرىلسە, بيىل 3 ەسەگە ءوسىپ, 2 ملرد. تەڭگەدەن استام نەسيە بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. جالپى, باعدارلاما ءجۇزەگە اسا باستاعان ءۇش جىل ىشىندە 15 مىڭ ادام قامتىلدى.
قاي ءىستىڭ دە ىلگەرى باسىپ, ناتيجەلى بولۋىنا سەرپىن بەرەتىن بىردەن-ءبىر جاعداي – ىشكى تۇراقتىلىق. تاۋبە دەپ ايتايىق, تاۋەلسىز قازاقستانىمىز قارىشتى قادامدارىمەن نارىق قيىندىقتارىن ەڭسەرىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءار وڭىردە الەۋمەتتىك سالالاردى جاڭعىرتۋ جوبالارى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ جۇمىستارى ءساتتى جۇزەگە اسۋدا.
ينفراقۇرىلىمدىق جەلىلەردىڭ جاڭعىرتىلۋى اۋىلداردىڭ ەڭسە تىكتەۋىنە وڭ اسەر ەتۋدە. اسىرەسە, تابيعي گاز, اۋىز سۋ جەلىلەرى, تاقتايداي تەگىس جول تارتىلعان اۋىلدار تۇرعىندارىنىڭ جابىرقاۋ كوڭىلدەرى جادىراپ, ەل ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن بولدى. تۇرعىنداردىڭ مەيىر قاندىرار تازا اۋىز سۋعا قول جەتكىزۋىنە وڭ ىقپال ەتكەن «اق بۇلاق» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بيىل رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن بولىنگەن قاراجات 54 نىساننىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە باعىتتالىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا وبلىستا «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسى بويىنشا 2 130 پاتەرلى كوپ قاباتتى 46 تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانعان. اعىمداعى جىلى 1 005 پاتەرلى 22 تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولادى. قالعان 24 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى 2014 جىلى اياقتالادى. سونىمەن بىرگە, «جاس وتاۋ» وبلىستىق باعدارلاماسى اياسىندا 90 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
بۇدان بولەك, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا دا ىلگەرىلەۋشىلىك باسىم. وبلىستاعى مەكتەپتەردىڭ بارلىعى كومپيۋتەر سىنىپتارىمەن جابدىقتالىپ, كوپ جولاقتى ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان. ينتەراكتيۆتى تاقتالارمەن, مۋلتيمەديالىق قوندىرعىلارمەن قامتىلعان.
جالپى, ورتا ءبىلىم بەرەتىن ءبىلىم ۇيا-لارىمەن بىرگە وقۋشىلارعا بەيىمىنە قاراي كاسىپتىك باعدار