مىڭجىلدىقتاردى قامتيتىن كونە تاريحىمىزدا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز نەلىكتەن قوي مەن جىلقى ءوسىرۋدى ءوز تىرشىلىگىنە نەگىزگى تايانىش ەتىپ العان؟ نەلىكتەن ەتى مەن ءسۇتى مول سيىرعا قاراعاندا, قوي مەن جىلقى باعۋعا بەيىمدەۋ كەلگەن؟ سەبەبى, ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن تابيعي كليمات جاعدايى ءبىرىنشى كەزەكتە قوي مەن جىلقى ءوسىرۋ ءۇشىن اسا قولايلى بولىپ ەسەپتەلەدى. ەگەر سيىر مالى ءشوپتى تىلىمەن وراپ, ج ۇلىپ جەسە, قوي مەن جىلقى تىستەپ جەيدى. سونىڭ ىشىندە قوي مالى ءوزى جايىلعان جايىلىم اۋماعىن بارىنشا تاقىرلاپ, تەگىس پايدالانادى. ياعني, كوپ جەرى شولەيتتى بولىپ كەلەتىن قۇمدى دا تاۋ مەن تاستى قازاقستان جاعدايىندا (قازاقستانداعى بارلىق جايىلىمدىقتار كولەمىنىڭ 60 پايىزدان استامىن ءشول جانە شولەيت جەرلەر قۇرايتىندىعىن ەسكە سالا كەتەيىك) جايىلىمدىقتى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ەڭ ءبىر ءوتىمدى جولى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. وسى ماسەلەنى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز وزدەرىنىڭ كوپ عاسىرلىق تاجىريبەسىندە ەرتە اڭعارعان.
مىڭجىلدىقتاردى قامتيتىن كونە تاريحىمىزدا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز نەلىكتەن قوي مەن جىلقى ءوسىرۋدى ءوز تىرشىلىگىنە نەگىزگى تايانىش ەتىپ العان؟ نەلىكتەن ەتى مەن ءسۇتى مول سيىرعا قاراعاندا, قوي مەن جىلقى باعۋعا بەيىمدەۋ كەلگەن؟ سەبەبى, ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن تابيعي كليمات جاعدايى ءبىرىنشى كەزەكتە قوي مەن جىلقى ءوسىرۋ ءۇشىن اسا قولايلى بولىپ ەسەپتەلەدى. ەگەر سيىر مالى ءشوپتى تىلىمەن وراپ, ج ۇلىپ جەسە, قوي مەن جىلقى تىستەپ جەيدى. سونىڭ ىشىندە قوي مالى ءوزى جايىلعان جايىلىم اۋماعىن بارىنشا تاقىرلاپ, تەگىس پايدالانادى. ياعني, كوپ جەرى شولەيتتى بولىپ كەلەتىن قۇمدى دا تاۋ مەن تاستى قازاقستان جاعدايىندا (قازاقستانداعى بارلىق جايىلىمدىقتار كولەمىنىڭ 60 پايىزدان استامىن ءشول جانە شولەيت جەرلەر قۇرايتىندىعىن ەسكە سالا كەتەيىك) جايىلىمدىقتى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ەڭ ءبىر ءوتىمدى جولى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. وسى ماسەلەنى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز وزدەرىنىڭ كوپ عاسىرلىق تاجىريبەسىندە ەرتە اڭعارعان.
ادەتتە قوي شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ ەڭ ءبىر كونسەرۆاتيۆتى سالالارىنىڭ قاتارىندا اتالاتىندىعى بەلگىلى. قوي شارۋاشىلىعى ءبىر قۇلدىراسا, ونى كوتەرۋ وڭاي ەمەس ەكەنىن ءبىز وسى سوڭعى جيىرما جىلدىق تاجىريبەمىزدەن دە جاقسى اڭعارىپ قالدىق. وعان مەملەكەتتىڭ كوپ قولداۋى قاجەت ەكەن. ال جاڭا قۇرىلعان جاس مەملەكەتتىڭ باسقا دا شارۋالارى قات-قابات ءتۇسىپ جاتقاندىقتان قوي شارۋاشىلىعىن كوتەرۋدىڭ كەزەگى قاشان كەلەتىندىگى بىزگە بەلگىسىز ەدى. ەندى وسىنىڭ دا ءساتى تۋعان سەكىلدى. ويتكەنى, سوڭعى ۋاقىتتارى مەملەكەت تاراپىنان جاسالىنىپ جاتقان ارەكەتتەر تىزبەگى مەن ەلدىڭ جەكەلەگەن وڭىرلەرىندە قولعا الىنعان باستامالار وسىنداي ءۇمىت كۇتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندەي. جۋىقتا الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى, مىڭباەۆ اۋىلىندا قازاقستان قوي شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ ءبىرىنشى سەزىنىڭ ءوتۋىن وسى جاقسى نىشاننىڭ باستاماسى ما دەپ قابىلداپ, وندا ايتىلعان جاڭالىقتاردى گازەت وقىرماندارىنا جەتكىزۋدى ءجون كوردىك.
سەزگە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ قاتىسىپ, ەلباسىنىڭ ۇكىمەتكە جايلاۋداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەرگەندىگىن جەتكىزدى.
– سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ دامۋى قارقىندى سيپاتقا يە بولىپ وتىر. سالا بويىنشا سوڭعى 12 جىلدا جيىنتىق ءونىم كولەمىنىڭ 4 ەسە ءوسۋى سونىڭ كورىنىسى. 2012 جىلى ونىڭ جالپى كولەمى 1,9 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءونىم كولەمى 3 ەسە (325,7 ميلليارد تەڭگەدەن, 981,2 ميلليارد تەڭگەگە) وسسە, مال شارۋاشىلىعىنداعى ءونىم كولەمى 5 ەسە (207,9 ميلليارد تەڭگەدەن 1 تريلليون تەڭگە) ءوستى. ءسويتىپ, 2012 جىلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە يە بولعالى ءبىرىنشى رەت اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى وسىمدىك شارۋاشىلىعىنان اسىپ ءتۇستى, – دەدى مينيستر.
اسىلجان مامىتبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋى قوي شارۋاشىلىعىنىڭ مۇنان كەيىنگى دامۋىنا جاقسى جول اشۋعا ءتيىس. ەگەر بۇل سالادا وسىعان دەيىن قوي ءوسىرۋدى جانە جىبەك ءجۇن ءوندىرۋدى, اسىل تۇقىمدى قوي ساتىپ الۋدى سۋبسيديالاۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلسە, جوعارىداعى باعدارلاما بۇعان قوسىمشا جاڭا قولداۋ شارالارىن قاراستىرىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ, بانكتەن الىنعان نەسيە مەن ليزينگتەردىڭ پايىزدىق ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋ سياقتى شارالار دا بار. ەندى وسى شارالارعا ناقتىراق توقتالساق.
ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ قوي شارۋاشىلىعىنداعى تۇقىم اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن اسىل تۇ قىمدى ءاربىر انالىق مال باسىنا 1500 تەڭگە سۋبسيديا بەرىلە باستادى. بۇل سۋبسيديا – اسىل تۇقىمدى تاۋارلىق وتارلاردى قالىپتاستىرۋ مەن ولارداعى مال باسىن كوبەيتۋدى ماقسات ەتۋدەن تۋعان شارا. 2014 جىلدان باستاپ اسىل تۇقىمدى قوي ساتىپ الۋ ءۇشىن ونى وسىرۋشىلەرگە جەڭىلدىكتى نەسيەلەر بەرىلە باستايدى. بۇل شارانى ءبىر ەسەپتەن العاندا اسىل تۇقىمدى سيىرلار ساتىپ الۋ ىسىندە وسىعان دەيىن قولدانىلىپ كەلە جاتقان «سىباعا» باعدارلاماسىنا ۇقساتۋعا نەمەسە ونىڭ قوي شارۋاشىلىعىنداعى بالاماسى رەتىندە قابىلداۋعا بولادى.
2014 جىلدان باستاپ, جايلاۋداعى جايىلىمدىقتاردا قۇدىق قازۋشىلارعا ونىڭ قۇنىنىڭ 80 پايىزى كولەمىندە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار بەرىلەدى. بۇل شارا بيىلعى جىلى قازىلعان قۇدىقتاردى دا قامتيتىن بولادى. ياعني جايلاۋدا مال جايىپ, ودان مال سۋاراتىن قۇدىق قاجەت ەتۋشىلەر بۇل ىسكە بيىلعى جىلدىڭ وزىندە كىرىسە الادى.
2014 جىلدان باستاپ فەرمەرلەردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان قايتا جاراقتاندىرۋ ءۇشىن ساتىپ الىناتىن تراكتوردىڭ, ءشوپ شاباتىن ماشينانىڭ, تايلاۋ ماشيناسىنىڭ جانە باسقا دا قاجەتتى تەحنيكا قۇنىنىڭ 50 پايىزى كولەمىندە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا بەرىلەتىن بولادى.
ارينە, مۇنى قوي شارۋاشىلىعىن ناقتى تۇردەگى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ باستالعاندىعى دەپ تۇسىنگەنىمىز ءجون. بىرتە-بىرتە باسقا دا قولداۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلاتىن سەكىلدى. ماسەلەن, ءاربىر قوي باسىنا تولەنەتىن 1500 تەڭگە سۋبسيديانى تاياۋ جىلداردىڭ ىشىندە 2 مىڭ تەڭگەگە كوتەرۋ, سونداي-اق ەشكى وسىرەمىن دەۋشىلەرگە دە وسىنداي كومەكتەر كورسەتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلاتىندىعى سول سەزدىڭ وزىندە بەلگىلى بولىپ قالدى.
مىنە, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا ەنگىزىلەتىن وسى جاڭالىقتاردىڭ بارلىعى سەزگە جينالعان قوي وسىرۋشىلەرگە ايتىپ, ءتۇسىندىرىلدى. قوي مالى ءوزىنىڭ ەتىمەن, ءجۇنىمەن, تابيعي قيىندىقتارعا بەيىمدىلىگىمەن قادىرلى. قوي ءسۇتى قۇنارلى كەلەدى جانە جەڭىل قورىتىلادى. قوي جۇنىنەن كيىم ازىرلەۋگە, تەرىسىنەن ءتۇرلى توندار مەن جىلى كيىمدەر دايىنداۋعا بولادى. ال, قوي ەتى كوپ جاعدايدا مايلىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇنى ءبىزدىڭ حالقىمىز «قويدىڭ ەتى – قورعاسىن» دەپ ورىندى باعالاعان. قوي ەتى مايلى بولعاندىقتان, اسقازاندا ۇزاق قورىتىلادى. ونى جەگەن ادامدار وزدەرىن ۇزاق ۋاقىت بويى توق سەزىنەدى. شاماسى, قازاق حالقىنىڭ باعزى زامانداردا قوي ەتىن قاسيەتتەپ, قادىر تۇتۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا بولسا كەرەك. بىراق, تاعام تۇرلەرى كوبەيگەن قازىرگى زاماندا ادامدار مايلى اس مازىرلەرىنەن قاشا باستادى. ءجيى تاماقتاناتىندىقتان, كوبىنەسە جەڭىل استى تۇتىنعاندى ءجون كورەدى. وسىعان سايكەس ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ەتىنىڭ مايلىلىعى از قوي ءوسىرۋ ماسەلەسى وزەكتى بولا تۇسكەن ەدى. مۇنىڭ دا جاۋابى تابىلعان سەكىلدى. سوڭعى جىلداردان بەرى ءبىر توپ عالىم الماتى وبلىسىندا ەتى مەن ءجۇنى قازىرگى نارىق سۇرانىسىنا ساي كەلەتىن «ەتتى مەرينوس» قوي تۇقىمىن ءوسىرىپ شىعاردى. ولاردىڭ سانىنىڭ ءوزى 400 مىڭ باسقا جۋىقتادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الداعى ۋاقىتتا, بالكىم, وسى قوي تۇقىمى كوبىرەك ءوسىرىلىپ, كەڭىرەك تارايتىن بولار.
مىنە, وسى ءبىر جايتتى رەسپۋبليكالىق قوي وسىرۋشىلەر سەزى وتكەن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اڭسار مۇساحانوۆ تا ورىندى اتاپ كورسەتە كەتكەندەي بولدى.
– قوي شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە مەملەكەت تاراپىنان زور كوڭىل ءبولىنىپ, ۇلكەن قولداۋلار جاسالۋدا. جوعارى جاقتىڭ دەمەۋى تۇرعىلىقتى حالقىنىڭ 70 پايىزدان استامى اۋىلدى جەردى مەكەندەيتىن الماتى وبلىسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. بىزدە مال شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە قوي شارۋاشىلىعى سوڭعى جىلدارى ءبىرشاما وركەندەۋگە يە بولىپ, ءبىر كەزدە جوعالتىپ العان بيىكتەرىن قايتا باعىندىرا باستادى. قازىرگى كەزدە وبلىسىمىزداعى قوي شارۋاشىلىعى دامۋىندا ۇلكەن ىلگەرىلەۋ بار. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدەگى جالپى سانى 18 ميلليوننان اساتىن قوي-ەشكىنىڭ 4 ميلليونعا جۋىعى الماتى وبلىسىندا جانە ونىڭ ىشىندەگى اسىل تۇقىمدىلار قاتارى العا جىلجىعان ۋاقىتپەن بىرگە ارتىپ كەلەدى. قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى, ارقار-مەرينوس, اۆستراليا مەرينوسى, قازاقتىڭ ەتتى بيازىلاۋ ءجۇندى قويلارىمەن بىرگە كەيىنگى جىلدارى دەگەرەس, گەمپشير, ەتتى-مايلى ەدىلباي, سارىارقا, قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويلارىنىڭ تۇقىمدارى دا كوبەيۋدە. جەتىسۋلىق عالىمدار مەن شوپان-فەرمەرلەردىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە وبلىستا بيازى ءجۇندى, ەتتى-ءجۇندى باعىتتاعى «ەتتى مەرينوس» تۇقىمى شىعارىلعانىن دا ماقتانىشپەن ايتا كەتكەن ءجون. بۇگىندە جەرگىلىكتى فەرمەرلەر مەن عالىمدار مال باسىن اسىلداندىرىپ, قولدا بار تۇقىمنىڭ گەنوفوندىن ساقتاۋدا ۇلكەن جۇمىستار اتقارۋدا, – دەدى ول ءوز سوزىندە.
جالپى, اتام قازاقتىڭ نەگىزگى كاسىبى سانالاتىن قوي شارۋاشىلىعىن بيۋدجەت پەن ينۆەستورلار قارجىسى ارقىلى قولداۋ تاجىريبەسى, سونىڭ ىشىندە جايلاۋداعى جايىلىمدىقتاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا دەگەن تالپىنىس ەل وڭىرلەرىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن كورىنىس بەرىپ ۇلگەرگەندىگىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس. سونىڭ ءبىرى – شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن ق