ازاعاڭمەن حاتتاسىپ ەدىك...

ءوزىنىڭ ەرەكشە تابىنعان ۇستازى – بەلگىلى جازۋشى مۇقان يمان­جانوۆپەن ەكەۋارا ۇزاق جىلدار بويىنا ۇزبەي حات جازى­سىپ, ەلدىك, ەرلىك, شىعارماشىلىق, ادامگەرشىلىك تۋىن جەل­بىرەتە بىلگەن ءازىلحان اعا نۇرشايىقوۆتىڭ ماعان دا كوڭىل ءبولىپ, ۋاقىتىن قيىپ حاتتاسۋى – تەڭدەسسىز كىشىپەيىلدىلىك پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ ۇلگىسى دەپ تۇسىنەمىن.

بۇگىن استانادا «ءا.نۇرشايىقوۆ جانە قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ وزەكتى پروبلەمالارى» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا وتەدى

ەپيستوليارلىق ادەبيەت, ەپيستولوگرافيا (گرەكشە – جولداۋ, حات)– حات ءتۇ­رىندە جازىلعان شىعارما دەگەن ۇعىم بەرەدى. ول جانر رەتىندە كونە ءداۋ­ىر­­دەن باستاۋ الادى. ءتىپتى حاتپەن جازىل­عان رومان دا پايدا بولعان. قازاق ادە­بيە­تىنىڭ مىسالىندا – ش.ءۋاليحانوۆ پەن ى.ءالتىنساريننىڭ ورىس دوستارىنا, ابايدىڭ ءوز تۋىستارىنا جازعان حاتتارى ەپيستوليارلىق قىمبات مۇرا بولىپ تا­بىلادى. سونىڭ ۇشقىنى بەرتىنگە شا­شىراعانى دا زاڭدىلىق شىعار, بالكىم...

شىركىن, جاستىق شاق! نە ىستەت­پەي­سىڭ سەن, جاس جۇرەككە! قايدا جۇم­سات­تىر­مايسىڭ بۋىرقانعان قۋاتتى! بۇلا كۇشپەن بوي كەرنەگەن, الاساپىران رۋحىمەن ويدى دەمەگەن ۇرىمتال دا ۇلاعاتتى قايران كۇش!.. وسىدان وتىز سەگىز جىل بۇرىن مەنى قيسىنسىز دا قىمبات, بۇرىس الدە دۇرىس ءبىر شارۋاعا ايداپ سالىپ ەدىڭ عوي. سودان... ءيا, سودان, 1975 جىلدىڭ 2 مامىرىندا قوستاناي قالاسىنان الماتىعا – داڭعايىر جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆقا حات جونەلتىپ جىبەرەيىن. حات كەتتى. قۇر سۇلدەرىم قالدى. ماڭىزى دا سونشاما الىپ-ج ۇلىپ بارا جاتپاعان سەكىلدى. قاتارداعى كوڭىل اۋانى. سەزىمگە سۋارىلعان سەرگەلدەڭ كۇيىمنىڭ سەزىكتى ءبىر ۇزىك سىرى دەگەندەي. ءوزىم قىزمەت ەتەتىن وبلىستىق «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىنىڭ بەتىنە شىققالى جاتقان ءبىر وچەركىمدى, وسى ايدارعا تاتيتىنىن, تاتىمايتىنىن باعالاتىپ, سىناتىپ الماق بولعانمىن عوي. حاتىمنىڭ ءمانىسى بىلاي:

«قۇرمەتتi ءازiلحان اعا!

ساۋ-سالەمەت بولدىڭىز با؟ سiزدi الدا كەلە جاتقان 5 ماي – ءباسپاسوز كۇنiمەن قۇتتىقتايمىن! مەنiڭ سiزگە امالسىزدان حات جولداپ وتىرعان جايىم بار. ارينە, وسىنداي ۇساق ماسەلەمەن ۋاقىتىڭىزدى العانىما كەشiرiم وتiنەمiن. قىسىلعان ساتiمدە ءوزiڭiز ەسiمە ءتۇسiپ, باسقا امالىن تاپپاي, سiزگە عانا جۇگiنۋiمە تۋرا كەلدi. ەندi توقەتەرiن ايتايىن. رۋدنىيلىق ەكسكوۆاتورشى ءسالiمجان دوسوۆ تۋرالى «سەرپiن» اتتى وچەرك جازىپ, ءوز گازەتiمە (وبلىستىق «كوممۋنيزم تاڭى») ۇسىنىپ ەدiم, باسشىلار جاعى «بۇل وچەرك دارەجەسiنە تولىق كوتەرiلمەگەن» دەپ, جانرىن قويماي جاريالاماق بولدى. بۇعان مەن كەلiسپەدiم. ونى قايتارىپ الىپ سiزگە جiبەرiپ وتىرمىن. وقىپ كورiپ, جانرىن انىقتاۋعا كومەكتەسپەس پە ەكەنسiز؟ ءوزiم وچەرك دارەجەسiنە كوتە­رiلگەن سەكiلدi دەپ ويلايمىن.

قۇرمەتتi ءازiلحان اعا! مىنا «جۇرەك جىلۋى» دەگەن وچەركiمدi دە قوسىپ سالىپ وتىرمىن. گازەتكە جاريالانعان بو­لا­تىن.

بۇنى دا ساراپتان وتكiزiپ بەرسەڭiز ەكەن. وزiڭiزگە ۇقساپ «وچەركيست» بولعىم كەلگەندiكتەن وسىنداي توسىن ۇيعارىم جاسادىم. جاس جۋرناليستەردiڭ ۇلاعاتتى ۇستازى اتانعان سiز بۇل وتiنiشتەرiمدi ەسكەرۋسiز قالدىرمايدى دەپ سەنەمiن.

وزiڭiزگە دەگەن iڭكارلiكپەن قايسار ءالIموۆ,

قوستاناي وبلىستىق «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتiنiڭ ونەركاسiپ, ترانسپورت جانە قۇرىلىس ءبولiمiنiڭ مەڭگەرۋشiسi. قوستاناي قالاسى. 2.05.1975 جىل.».

وسىلايشا, جۇرەك جۇتقان ەكەنمىن. بولار ءىس بولدى, جاۋاپ كۇتۋدەن باسقا ءدار­مەنىم قالماپتى...

داتكە قۋات! الاڭكوڭىلدى ۋات! اق تۇيە­نىڭ قارنى جارىلدى. ءۇشبۋ حات كەل­دى. ءباتىر-اۋ, جاۋاپتى ءازىلحان اعام­نىڭ ءوزى جازىپ پا ەكەن؟ ءيا, ءداپ ءوزى! وچەر­كىمدى جالىقپاي, باقايشاعىنا دەيىن تالداپ, شاعىپ بەرىپتى. گازەتكە ۇيال­ماي, قوراشسىنباي باساتىن وچەرك دەپ باعالاپتى. ودان ءارى نە كىدىرىس بول­سىن, وچەركىمنىڭ تۇمىلدىرىعى الىن­عان... ازاعاڭنىڭ سول جاۋابى مىناۋ ەدى: «قادiرلi قايسار! سiزگە كەشiگiپ جاۋاپ بەرiپ وتىرعانىما عاپۋ وتiنەمiن. سiزدەن حات العاننان كەيiن شىعىس قازاقستان, سەمەي, شىمكەنت وبلىستارىنا بارىپ قايتۋىما تۋرا كەلدi. بۇرىنعى مايدانگەر جولداستارىممەن جولىعۋىم قاجەت ەدi. سiزدiڭ ماعان جiبەرگەن ەكi وچەركiڭiزدi دە وقىدىم. ەكەۋi دە گازەت وچەركi ەكەن. گازەت ءۇشiن ەشقانداي كەمشiلiگi جوق دۇنيەلەر. سوندىقتان ول ەكەۋiن دە قاي گازەتكە بولسا دا, ۇيالماي ۇسىنۋعا, قىمسىنباي باسۋعا بولادى.

ال گازەت وچەركi مەن كوركەم وچەركتiڭ اراسىندا ايىرما بارىن ءوزiڭiز بiلەسiز عوي. گازەت وچەركi نە بولدى دەگەن سۇراققا حابارلاي جاۋاپ بەرەدi. كوركەم وچەرك ونىڭ قالاي بولعانىن بايانداپ تۇسiندiرەدi. مىسالى:

1) ەلەكتروۆوز ماشينيسi ءسالiمجان دوسوۆ تاجiريبەلi ماشينيست دميتري الەكسەەۆيچ تەرەحوۆپەن سوتسياليستiك جارىسقا ءتۇستi. العاشىندا دوسوۆ تە­رە­حوۆتان قالىپ قويدى. ارتىنان وزىپ شىقتى. سوندىقتان, ونى ەلەكترو­ۆوز تسەحىنىڭ باستىعى ۆاسيل ي ەۆسەەۆيچ كورنەۆ ماشينيست-نۇسقاۋشى ەتiپ جو­عارى­لاتتى. ول بۇل جۇمىستى جiگەر­لi ۇيىمداستىرىپ, بارلىق ماشي­نيس­تەردiڭ تسەحقا كەلگەن جاڭا تەپلوۆوزداردى مەڭگەرۋiنە مۇرىندىق بولدى. دميت­ري الەكسەەۆيچتiڭ ءوزi دە ءسا­لiم­جان­نىڭ جiگەرلiلiگiن مويىنداپ, وعان قارىز­دارمىن دەپ ەسەپتەدi. «سەبەبi, ءسالiم­جان (ونىڭ) جارىستاعى قىر­سىزدىق­تارىن قىر سوڭىنان قالماي ايتىپ, بەتiنە باسىپ وتىردى» («سەرپiن», 14-بەت) دەپ اياقتالاتىن ماتەريال گازەت وچەركi بولادى.

2) وسى حاباردا ءسالiمجاننىڭ قانداي ەكەندiگi, مiنەز-قۇلقى, جiگەرi وقۋشىنىڭ كوز الدىنا ەلەستەپ وتىراتىن بولسا, كەيبiر قيمىلى, ايتقان سوزدەرi ويدا قالسا, تەرەحوۆتان قالىپ قويعانداعى كۇيزەلiسiنە وقۋشى يلانىپ, سوعان جانى اشىپ وتىرسا, ەڭ سوڭىندا وقۋشى «باسە, مۇنداي ادام ءوز دەگەنiنە جەتپەي قالۋعا تيiس ەمەس!» دەگەن قورىتىندىعا كەلسە, وقۋشى ونىمەن قوسا قۋانا السا, مiنە, بۇل – كوركەم وچەرك. بۇل وزiڭiزگە ابدەن ايقىن جاي. سiزدiڭ ەكi وچەركiڭiز دە وسىنىڭ بiرiنشiسiنە جاتادى.

ارينە, سiز جازعانىمنىڭ گازەت وچەر­كi ەكەنiن ءوزiم دە بiلەمiن. بiراق سونى قالاي كوركەم وچەرك ەتۋگە بولادى, ماعان سiز وسىنى ايت دەرسiز. بۇل جايىندا بiلەتiنiمدi بiر حاتپەن ايتىپ جەتكiزiپ, ءتۇسiندiرiپ بەرۋ ماعان دا مۇمكiن ەمەس. ەڭ الدىمەن, بۇعان بiرسىپىرا ءومiر ءتا­جiريبەسi كەرەك بولار.

سiز گازەت وچەركiن جازۋدى مەڭگەرiپ­سiز. ەندi ارى قاراي تالپىنىپ, تالاپتانا بەرۋ شارت. ماسەلەن, ءسالiمجان تۋرالى جيناعان ماتەريالىڭىزدى ەگەر وسى وچەرك ەمەس, اڭگiمە بولسا قالاي جازىلار ەدi دەپ تە ويلاپ كورiڭiز. ارينە, كوركەم وچەرك نەمەسە اڭگiمە جازۋ گازەت وچەركiن جازعاننان گورi ۋاقىتتى كوپ تiلەيدi, كوبiرەك ويلانىپ-تولعانۋدى تالاپ ەتەدi. اسiرەسە, تiل جاعىنا كوبiرەك نازار اۋدا­رۋ كەرەك. سiز گازەت تiلiنە باپاڭداي كورiنەسiز.

جانە ىلعي گازەت تiلiن قولدانادى ەكەنسiز. كوپشiلiككە تۇسiنiكسiز, ماعى­نا­سى ەكiۇشتى سوزدەردi دە قولدانىپ جiبە­رە­تiنiڭiز بايقالادى. مىسالى, «ەر­تەڭ كورە, بiلە اۋزىن اشپادى دەمەر­سiڭ» (3-ب.). وسىنداعى «دەمەرسiڭ» دە­گەن مۇلدە تەرiس قولدانىلعان ءسوز عوي. «مەنi قولتىعىمنان دەمەرسiڭ» دەۋ­گە بولادى, ال «اۋزىڭدى اشپادى دەمەر­سiڭ» دەپ ەشكiم دە ايتپايدى عوي. نەمە­سە: «پروتسەنتتەرiڭ 200-دiڭ ۇستiنە شىعىپ كەتكەنi مە؟ جاراعانسىڭدار!». وسىنداعى «جاراعانسىڭدار» دەگەن دە ءوز ورنىندا تۇرعان ءسوز ەمەس. وچەركيست ءسوزدiڭ ماعىناسىن جەتە بiلۋi پارىز.

قولدانعان ءار ءسوزiڭنiڭ ەكiۇشتى ماعىنا بەرمەۋiن قاراستىرۋ, ايتايىن دەگەن ويىڭدى ءدال بiلدiرەتiن سوزدەر تابا بiلۋ قاجەت.

«جۇرەك جىلۋى» اتتى وچەركiڭiزدi «قازاقستان مۇعالiمi» گازەتiنە ۇسىندىم. گازەت وچەركiن جازىپ, رەسپۋبليكالىق گا­زەت­تەردە جاريالاتۋ سiزگە تاڭسىق ءدۇ­نيە ەمەس سياقتى. سول سەبەپتi مىنا وچەر­كiڭiزدi قايتا جازۋ ءۇشiن وزiڭiزگە جiبەرiپ وتىرمىن. وسى جازعانىم كور­كەم­دiك دارەجەسiنە كوتەرiلدi-اۋ دەگەن ەڭ سوڭ­عى نۇسقاسىن ماعان قايتادان جiبە­رەرسiز.

سiزدiڭ جاي جۋرناليست ەمەس, جۋرنا­ليست-جازۋشى بولۋىڭىزعا شىن ءجۇ­رەك­تەن تiلەكتەسپiن.

قۇرمەتپەن ءازiلحان. 24.06.1975 ج. الماتى.».

اڭداماي جاسالعان ىلكى قادام, ءىرى ادىمعا ۇلاسىپ كەتەرىن قايدان بىلەيىن. ارا-اراسىندا ءبىر-ءبىرىمىزدى «جوعالتىپ» الىپ دەگەندەي, ىركىس-تىركىسپەن الماسقان حاتتاسۋلارىمىز ازاعاڭنىڭ كوزى جۇ­مىل­عان 2011 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن جالعاسىپ كەلىپتى-اۋ!

ءبىراز جىلعا جالعاسقان وسى حات­تا­سۋلارىمىزدىڭ ارحيتەكتونيكاسىن نوبايى مەن ءبىتىمى ۇندەستىرىلە ءپىشىلىپ, زامان مەن قوعامنىڭ ءسوزىن ايتۋعا باعىتتالعان ءساتتى ۇدەرىستىك پايىم دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ياعني, جۇلگەلەپ جىكتەسەك, بۇل ەپيستوليارلىق جانردىڭ جۇردەك جازبالارىندا قوعامنىڭ ساتىلى وزگەرىستەرىندەگى قاداۋ-قاداۋ قارا­پايىم ومىرلىك ءارى تۇرمىستىق, الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني ءھام يماندىلىق ماسەلەلەرى, سونداي-اق, ءاري­نە, ماحابباتتىڭ ماڭگىلىك بايان­دارى دا ءار قىرىنان كورىنىس تاۋىپ جات­قانىن باسا ايتقىمىز كەلەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇما باستاۋى, ورنى­عىپ قالىپتاسۋى, نىعايتىلا ءتۇسۋى تۇر­عىسىنداعى وي ورامدارىنىڭ كوكجيەگى دە كەڭەيگەندەي اسەر سىيلارى ءسوزسىز. ال كەيبىر تۇستارىندا ۇلكەن جازۋشىمەن شىنايى, بۇكپەسىز سىرلاسۋدىڭ ناتيجەسىندە تازا وزىمسىنە اڭگىمەلەسۋ ىڭعايىمەن, بۇعالىقسىز كەتكەن اسەر-سەزىم كورىنىستەرى دە بايقالادى.

ءوزىنىڭ ەرەكشە تابىنعان ۇستازى – بەلگىلى جازۋشى مۇقان يمانجانوۆپەن ەكەۋارا ۇزاق جىلدار بويىنا ۇزبەي حات جازىسىپ, ەلدىك, ەرلىك, شىعارماشىلىق, ادامگەرشىلىك تۋىن جەلبىرەتە بىلگەن ءازىلحان اعا نۇرشايىقوۆتىڭ ماعان دا كوڭىل ءبولىپ, ۋاقىتىن قيىپ حاتتاسۋى – تەڭدەسسىز كىشىپەيىلدىلىك پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ ۇلگىسى دەپ تۇسىنەمىن. سول ءۇشىن دە – ۇلكەن ازاماتتىعى مەن قاراپايىمدىلىعىنا ءتانتى بولعان كوڭىلمەن ازاعاڭ رۋحىنا ءاردايىم باسىمدى يەمىن!

مىڭ العىس سىزگە, ازاعا! حاتتا­سۋ­لارىمىز («ماحاببات جىرشىسى», ەپيستوليارلىق حيكايات, «فوليانت», استانا, 2005 ج.) حالىق كادەسىنە جاراپ جاتسا, ودان وتكەن باقىت, مارحابات بولار ما؟ بۇل كىتاپتى وقىرمان تۇشىنىپ قابىلداسا – ءسىزدىڭ ىستىق جۇرەگىڭىزدەن توگىلگەن نۇر-شۋاقتىڭ ءار كەۋدەنى جىلىتىپ, سەزىم الديىمەن ت