قازاقستانداعى جوعارى ەكونوميكالىق ءبىلىم بەرۋدە 50 جىلدىق مەرەيلى تويىن اتاپ ءوتىپ وتىرعان تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ايرىقشا رولگە يە. اتالمىش جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ءتۇلەكتەر مەن شىڭدالىپ شىققان عالىمدار ەل دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. اسىرەسە, ولار ەكونوميكاعا اسا بەلسەندى تۇردە اتسالىسىپ, تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ نىق تۇرۋىنا, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جاڭا نارىقتىق نەگىزىندە قالىپتاسۋى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋدە.
قازاقستانداعى جوعارى ەكونوميكالىق ءبىلىم بەرۋدە 50 جىلدىق مەرەيلى تويىن اتاپ ءوتىپ وتىرعان تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ايرىقشا رولگە يە. اتالمىش جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ءتۇلەكتەر مەن شىڭدالىپ شىققان عالىمدار ەل دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. اسىرەسە, ولار ەكونوميكاعا اسا بەلسەندى تۇردە اتسالىسىپ, تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ نىق تۇرۋىنا, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جاڭا نارىقتىق نەگىزىندە قالىپتاسۋى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋدە.
ت. رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازەۋ-ءدىڭ جەتەكشى ەكونوميكالىق وقۋ ورنى رەتىندە قالىپتاسۋى – ەلگە تانىمال كوپتەگەن عالىم-ەكونوميستەر مەن جوعارى مەكتەپ ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ەسىمدەرىمەن تىعىز بايلانىستى. قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت ومىرىندە ءجۇرىپ جاتقان ءبىرتالاي زاماناۋي ۇدەرىستەر ناق سولاردىڭ يدەيالارى مەن باستامالارىنىڭ پراكتيكادا جۇزەگە اسۋى دەسەك تە بولادى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەلۋ جىلدىعى تۇسىندا وقۋ ورنىمىزدىڭ بۇرىنعى رەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستاندىق بولىمشەسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ن.مامىروۆتىڭ جەتپىس بەس جاسقا تولۋىمەن قاتار كەلۋى سيمۆولدىق مانگە يە.
نۇرعالي قۇلشىمان ۇلى الماتى وبلىسى بۇرىنعى كەگەن اۋدانىنىڭ (قازىرگى رايىمبەك) العاباس اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن. جاس كەزىنەن-اق ول بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسكەن. مەرەيتوي يەسىنىڭ ءوزى ەسكە الاتىنداي, 1955 جىلى ول وزگە دە تۇلەكتەرمەن بىرگە الماتىعا ۇجىمشاردىڭ جالعىز كولىگى – «پولۋتوركامەن» جەتكەن. سونداعى ماقسات – جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ. وسىعان دەيىنگى ارالىقتا ول ەگىس بريگاداسىندا ەسەپشى بولىپ تا ۇلگەرگەن. بۇل ونىڭ بولاشاق ماماندىعىن قينالماي تابۋىنا ىقپالىن تيگىزگەنى ءسوزسىز. ءسويتىپ, نۇرەكەڭ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا قابىلدانعان.
ول كەزدە قازاق تىلىندە ساباق تەك پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا عانا جۇرگىزىلەتىن. قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن جاستارعا بۇل كوپ قيىندىق تۋدىراتىن. ايرىقشا ىجداعات پەن جىگەردىڭ ارقاسىندا تىلدىك كەدەرگىنى جەڭە بىلگەن تالانتتى جاس تەك ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنەدى.
ايتۋلى ءبىلىم ورداسىن اياقتاعاننان كەيىن, ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ كەلەشەگى زور تۇلەگى رەتىندە ونى وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قالدىرادى. ەكى جىلدان كەيىن گ.ۆ.پلەحانوۆ اتىنداعى ماسكەۋ حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى «ونەركاسىپ ەكونوميكاسى» كافەدراسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسەدى. 1963 جىلى نۇرعالي قۇلشىمان ۇلى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىققان قازمۋ-دىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتى بازاسىندا الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى (احشي) اشىلادى.
ماسكەۋدە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاعاننان سوڭ, نۇرعالي قۇلشىمان ۇلى جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا اعا وقىتۋشى بولىپ جۇمىسىن باستايدى. كوپ كەشىكتىرمەي «ءوندىرىس پەن ەڭبەكتى عىلىمي ۇيىمداستىرۋ» كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى عىلىمي اتاعىن الدى. ءتورت جىلدان كەيىن ونىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى.
جاس كافەدرا مەڭگەرۋشىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى وقۋ ورنى باسشىلىعىنىڭ نازارىنان تىس قالمايدى, ءسويتىپ, 1976 جىلى ن.مامىروۆ عىلىمي جۇمىس جونىندەگى پرورەكتور بولىپ تاعايىندالدى. وسى لاۋازىمدا ول 1982 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەيدى. العىر ازامات عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن, بولاشاعى زور پراكتيك-ەكونوميستەرگە بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ, ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن ىنتالاندىرۋعا ۇمتىلادى. بۇل وقۋ ورنى عىلىمىنىڭ دامۋىنا ونىڭ قوسقان وزىندىك ۇلەسى دەپ 1978 جىلى قورعاعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن اتاپ وتكەن ءجون. وندا ءوندىرىس پەن ەڭبەكتى ۇشتاستىرۋ جاعى كەڭىنەن قامتىلدى. نۇرعالي قۇلشىمان ۇلىنىڭ عىلىمداعى ىزدەنىسىنىڭ اۋقىمى اسا كەڭ. ول 150-دەي عىلىمي ەڭبەك جاريالادى. ول الەمدىك جانە قازاق عىلىمىنا قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس دەپ بىلەمىز.
ول جىلدارى ينستيتۋتتا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جوسپارلى جۇرگى ءزىلىپ باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى ءادىستەمەسى ەنگىزىلىپ, شارۋاشىلىق كەلىسىمشارتتىق جۇمىستاردىڭ كولەمى ارتقان.
قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭىندە كاسىپورىندار مەن ۇيىمدار تاراپىنان ەكونوميكالىق قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا عىلىمي جەتىستىكتەردى پايدالانۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق تىم جوعارى بولدى. مىنە, وسى جاعداي احشي-ءدىڭ عىلىمي قىزمەتىنە قاتىستى سۇرانىستاردى ارتتىردى. سوعان وراي ينستيتۋتتا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتار مەن زەرتحانالار قۇرىلدى. ول زەرتتەۋلەرگە تاپسىرىس الا باستادى. بۇل جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ عىلىمعا كەلۋىنە, ىزدەنىپ جۇمىس ىستەۋىنە جول اشتى.
1982 جىلى ن.مامىروۆ الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. بەس جىل ارالىعىندا ول وقۋ ۇدەرىسىن جاڭعىرتۋ جولىندا كوپ ەڭبەكتەندى. جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ بەلسەندى ءادىستەرىنىڭ وقۋ-زەرتتەۋ زەرتحاناسى قۇرىلدى. ءبىلىم سالاسىن تاربيەمەن ۇشتاستىرىپ, بىلىكتى مامانداردى وقۋ ورداسىنا تارتتى.
ءبىز تاقىرىپقا ارقاۋ ەتىپ وتىرعان كورنەكتى عالىم ءوزىن دارىندى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە كورسەتە بىلگەنىنە كۋامىز. ول رەكتور بولعان جىلدارى ەكىنشى وقۋ عيماراتى, سپورت كەشەنى, تاماقتاندىرۋ ورتالىعى ىسكە قوسىلدى. باس وقۋ عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. ينستيتۋت كومپيۋتەرلىك تەحنيكامەن جابدىقتالدى. جوو باسشىسى وقىتۋشىلار, قىزمەتكەرلەر مەن ستۋدەنتتەردىڭ تۇرمىستىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ ويداعىداي شەشىلۋىنە باسا نازار اۋداردى. ستۋدەنتتەردى جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكى ستۋدەنتتىك ءۇيدىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, وقىتۋشىلار مەن قىزمەتكەرلەر ءۇشىن كوپ قاباتتى ەكى تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى.
نۇرعالي قۇلشىمان ۇلىنىڭ جىگەرلى كيمىلى, ءىستىڭ كوزىن تاپ باسىپ تاباتىن ۇتقىر ىزدەنىستەرى ارقاسىندا ينستيتۋتتان ۋنيۆەرسيتەتكە اينالعان وقۋ ورنى وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا قاراعاندا, ءوزىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ قالىبىن بۇزباي ساقتاپ قالا الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە زاماناۋي وقۋ عيماراتتارى, سپورت كەشەندەرى, ستۋدەنتتىك جاتاقحانالار جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبىز بۇل ءۇشىن اكادەميككە اركەز ريزالىعىمىزدى ءبىلدىرىپ كەلەمىز.
1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان سوڭ نۇرعالي قۇلشىمان ۇلىنىڭ ءومىرى كۇرت وزگەرىسكە ۇشىرادى. ۇلت ۇرپاعىنا ەتكەن قىزمەتى ورتالىققا جاقپادى. الماتىداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىراز باسشىلارى سياقتى ونى دا زاڭعا قايشى ارەكەت ەتتى دەپ ايىپتاپ, قۋعىنعا ۇشىراتتى. وعان قاتاڭ سوگىس بەردى. مۇنداي شەشىم ونى رەكتور لاۋازىمىنان بوساتۋعا الىپ كەلدى. كافەدرانىڭ قاتارداعى پروفەسسورى قىزمەتىنە اۋىستىرىلدى. بۇل ونىڭ ومىرىندەگى ەڭ ءبىر اۋىر كەزەڭ بولىپ ەسەپتەلەدى. كەيبىر جاقىن ارىپتەستەرى مەن دوستارى ودان سىرت اينالدى.
بىراق قۋدالاۋلار پروفەسسوردىڭ جىگەرىن جاسىتا المادى. عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە دەن قويدى. دۋشانبەدە تاجىك اگرارلىق-ونەركاسىپتىك كەشەندى ۇيىمداستىرۋ جانە ونىڭ ەكونوميكاسىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولدى. 1988 جىلى ول قازاقستانعا قايتىپ ورالدى. قازاق كسر قۇرىلىس جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ باسشىلىق قىزمەتكەرلەر مەن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ (باي) رەكتورى, جامبىل جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى الماتى فيليالىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسۋشىلار اقتالعاننان كەيىن ن.مامىروۆ 1992 جىلى قازاق مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى (قازمبا) قايتا قۇرىلعاندا قايتىپ كەلىپ, باسشىلىق ەتتى.
وسى كەزەڭدەگى قىزمەتى جەمىستى, ءسوزسىز جەتىستىكتەرگە تولى بولدى. ونىڭ ءبىر تارماعىنا وقىتۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە ارنالعان تاسيس جوباسى بويىنشا ەۋروپالىق وداقتىڭ كۇشى مەن قارجىسىن تارتۋ ءىسىن جاتقىزۋعا بولادى. وسى جوبا شەڭبەرىندە بوككوني ۋنيۆەرسيتەتى (يتاليا) جانە مااستريحت مەنەدجمەنت جوعارى مەكتەبىمەن ارىپتەستىك بايلانىستار ورناتىلدى. وسى شەتەلدىك جوو-دا قازمبا-نىڭ كوپتەگەن وقىتۋشىلارى مەن باسشى قىزمەتكەرلەرى تاعىلىمدامادان ءوتتى. 1996 جىلى ەلىمىز جوعارى مەكتەبى پراكتيكاسىندا العاش رەت دامۋ ستراتەگياسى ورتالىعى قۇرىلدى. ول وقۋ جانە وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ, وقىتۋدىڭ كرەديتتىك تەحنولوگياسىن, ساپا مەنەدجمەنتى ءتاسىلى مەن ءبىلىمدى باعالاۋدىڭ كومپيۋتەرلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى.
بۇگىنگى كوپتەگەن ۇدەرىستەر مەن جوبالار, اتاپ ايتقاندا باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرانىڭ اشىلۋى, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋى, قاشىقتىقتان وقىتۋ ءتۇرىنىڭ ەنگىزىلۋى, ادام رەسۋرستارىن دامىتۋدىڭ قازاقستان-جاپونيا ورتالىعى مەن رەسپۋبليكا ۇلتتىق بانكى ماگيستراتۋراسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى ءوز باستاۋىن سول كەزدە الدى. سونىمەن قاتار, ەكونوميكالىق كوللەدج (تالعار قالاسىنداعى فيليالى بار), اسكەري كافەدرا اشىلدى.
نۇرعالي مامىروۆ – ەكونوميكالىق ءبىلىمدى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ كولەمىنىڭ تۇراقتى قىسقارۋى كەزىندە, ءارى نارىقتىق دامۋ كە زىندە جوعارى وقۋ ورىندارىن اكتسيونەرلەۋدىڭ ارتىقشىلىعىن 2000 جىلدىڭ باسىندا-اق باعالاي بىلگەن ازعانتاي باسشىلاردىڭ ءبىرى. ول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءىرى مەملەكەتتىك ەمەس وقۋ ورنىنا اينالۋى ءۇشىن مىقتى نەگىز قالادى.
نۇرعالي قۇلشىمان ۇلىنىڭ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, قازاق ەلىندەگى جوعارى ەكونوميكالىق ءبىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان زور ۇلەسىن ەرەكشە باعالاۋعا تۇرارلىق. ول ءوزىنىڭ سۇيىكتى ىسىنە بار كۇش-جىگەرىن اياماعان جاننىڭ اسقاق ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. ونىڭ قۇلشىنىسى, ىنتاسى مەن جەكە قاسيەتتەرى قانداي قۇرمەتكە دە لايىق.
قازەۋ-ءدىڭ 50 جىلدىعى مەن نۇرعالي مامىروۆتىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويى ادەمى ۇيلەسىم تاۋىپ وتىر. ايتۋلى عالىم, ابىرويلى اكادەميك,بىلىكتى دە ءبىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى, جۇرتقا ۇيىتقى ارداقتى ازامات ەلگە, ۇرپاققا ادال قىزمەت ەتۋ جاعىنان بارىمىزگە ۇلگى دەپ بىلەمىز.
سەرىك سۆياتوۆ,
ت. رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور.