مەملەكەتتىڭ داعدارىسقا قارسى ۆاكتسيناسى: قازاقستاندىق بيزنەس داۋىلعا دايىن با؟

مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا جەرگىلىكتى ۇلەس ۇلعايتىلادى

قازىر كۇن تəرتىبىندەگى نەگىزگى مəسەلە - ەكونوميكانىڭ ءوزىن-ءوزى قامتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ. بۇل رەتتە قازاقستانداعى قۋاتتى شيكىزات ونەركاسىپ سەگمەنتىندە وڭدەۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرىن دامىتۋعا تۋرا كەلەدى. وسىنى تىزبەكتەگەن مەملەكەت باسشىسى كەلەشەكتە وتاندىق شارۋاشىلىقتىڭ قۇرىلىمىنا تىڭ كوزقاراسپەن قاراۋ كەرەكتىگىنە باسا مəن بەردى. دەمەك, جەدەل تۇردە ەكونوميكانىڭ زاماناۋي مازمۇنى əزىرلەنۋى ءتيىس. شيكىزات نارىعىنداعى قۇبىلمالى تەربەلىستەر, تەك تابيعي رەسۋرستارعا عانا ءۇمىت ارتۋ قاتە ەكەندىگىن كورسەتتى. مۇنى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوزى دە راستاپ, ەنەرگەتيكا سەكتورىندا رەفورما جۇرگىزۋ ارقىلى ورتا مەرزىمدە «جاسىل ەنەرگەتيكاعا» بەت بۇرۋ – اسا ماڭىزدى باعىتتاردىڭ قاتارىندا ەكەنىن ايتتى. وسى ورايدا  العا قويىلعان ماقساتتار مەن ءادىس-تاسىلدەردى بەلگىلەپ العان ارتىق بولماس. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ساتىپ الۋ جۇيەلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ – ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى. سوندىقتان وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ەرەكشە ءتارتىبى بيىلعى تامىز ايىنا دەيىن جالعاسادى. 

ء«وز ماتەريالىمىزدى جانە قۇرال-جابدىقتى بارىنشا پايدالانۋ بيزنەستى دامىتۋدىڭ باستى تالابى بولۋعا ءتيىس. ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلامالار بويىنشا جەرگىلىكتى مۇمكىندىكتى پايدالانۋ دەڭگەيىن 40%-دان 60-70%-عا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك» دەگەن ق.توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ, اكىمدەردىڭ جانە ءىرى كومپانيا باسشىلارىنىڭ جۇمىسى, وسى كورسەتكىش نەگىزىندە باعالاناتىنىن ەسكەرتتى.

اتالعان مəسەلەگە بايلانىستى ەلىمىزدەگى ىسكەر ورتانىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇردىك. كارانتين اياقتالعان سوڭ وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستى كۇتپەي, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا باعدارلانعان ابزال. بۇل پىكىردى «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ Facebook-تە تىكەلەي ەفير ارقىلى ءبىلدىردى.

«قازىر توتەنشە جاعداي اياقتالدى. سۇرانىس دەڭگەيى مەن ونىڭ تومەنگى مەجەسىن انىقتاۋ اسا ماڭىزدى. سەكتورلار بويىنشا سۇرانىستىڭ بىركەلكى بولمايتىنى انىق. تۇتاستاي العاندا, تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستىڭ ازاياتىنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. حالىق  تابىسىنان ايىرىلدى نەمەسە ونىڭ مولشەرى ايتارلىقتاي تومەندەگەنى راس. سۇرانىستى قالاي ارتتىرۋعا بولادى؟ سۇرانىس مەملەكەتتە» دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ.

باسقارما توراعاسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇگىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا جəنە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارلىڭ ساتىپ الۋلارى شامامەن 12-13 ترلن تەڭگەنىڭ اينالاسىندا.  

«پرەزيدەنت «اتامەكەندە» ۇنەمى كوتەرىلەتىن ماسەلەنى اتاپ ءوتتى. بۇل وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ. يمپورتتى الماستىرۋ ماسەلەسى - مەملەكەتتىك ساياساتقا اينالۋى ءتيىس. ۇكىمەتكە, اكىمدەرگە, كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيا جەتەكشىلەرىنە ساتىپ الۋلاردا وتاندىق وندىرۋشىلەرگە باسىمدىق بەرۋ تاپسىرىلدى. وڭدەۋ سەكتورىندا وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسى 35-40%. وسى كورسەتكىشتى 60-70%-عا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. بۇل وتە قيىن, الايدا ماڭىزدى تاپسىرما. سۇرانىس مەملەكەتتىڭ قولىندا ەكەنىن ەسكەرسەك, ونى اقىلمەن پايدالانۋىمىز كەرەك», – دەدى ۇلتتىق پالاتانىڭ باسشىسى.

قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا مۇمكىندىك بەرىلدى

گەوساياسي كونيۋنكتۋرانى باعامداي كەلە, قازاقستان establishment-ءى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ءجىتى كوڭىل بولە باستادى. سودان بولسا كەرەك, اگروونەركəسىپتىك كەشەنگە ەرەكشە دەن قويىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنان مۋلتيپليكاتيۆتى əسەر الۋ ءۇشىن قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ جۇمىسىن جاندارۋ قاجەت. نەگە دەسەڭىز, ەلىمىزدە ۇساق قوجالىقتاردىڭ سانى 2 ملن-عا جۋىقتايدى. سول سەبەپتى بۇل كەزەك كۇتتىرمەيتىن مəسەلەنىڭ ءبىرى دەدى ق. توقاەۆ. وسى ماقساتتا وففتەيك-كەلىسىم شارتتارى, ياعني الدىن الا ساتىپ الۋ ءۇردىسىن ەنگىزۋ قولعا الىنادى. وعان قوسىمشا «قازاگرو» جەلىسى بويىنشا قارىزدى قايتا قۇرىلىمداۋ پىسىقتالماق. ۇكىمەتكە جəنە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا «ەگىس دالاسىنان – دۇكەن سورەسىنە دەيىن» قاناتقاقتى جوبانى بىرنەشە وڭىردە ەنگىزۋ تاپسىرىلدى. وسىلايشا اۋىلدى جەرلەردە كووپەراتسيالىق جەلىنى دامىتۋ كوزدەلىپ وتىر. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «قازاگرو» ارقىلى جىلدىق 6%-دىق مولشەرلەمەمەن جەڭىلدەتىلگەن شاعىن نەسيە بەرىلەدى. وعان «دامۋ» قورىنىڭ كەپىلدىك بەرۋ تاسىلدەرى پايدالانىلادى.  

«جوبانى اۋىل حالقى كوپ جəنە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار تىعىز شوعىرلانعان وڭىرلەردە ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل قاتارعا الماتى, تۇركىستان جانە جامبىل وبلىستارى كىرەدى. كۇزگە دەيىن قاناتقاقتى جوبا جىلدىق 6%-دىق شاعىن نەسيەلەۋمەن جۇرگىزىلىدە» دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ.

پالاتا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىل حالقىنىڭ كەپىلدىككە قوياتىن مۇلكى بولماعاندىقتان ارزان نەسيەگە قول جەتكىزۋ مۇڭعا اينالدى. ەندى بۇل ماسەلە مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدەندىرۋ تەتىگىن قولدانۋ ارقىلى شەشىلەدى. بۇعان قوسا  كووپەراتسيانىڭ كومەگىمەن جاڭا تەحنيكانى, تۇقىمدى ساتىپ الۋ, سونداي-اق ءونىمدى وتكىزۋدى جولدارى قاراستىرىلادى دەپ سەندىردى «اتامەكەن» باسشىسى.

فورس-ماجور بيزنەستىڭ جۇگىن ازايتا ما؟

Əلبەتتە, قالىپتاسقان احۋال ەشكىمگە وڭاي ءتيىپ جاتقان جوق. بىراق تا رەاليستىك تۇرعىدان پايىمداساق, ۇكىمەت 100%-دى بارلىق كəسىپورىنداردى قۇتقارىپ المايتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ونى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە مويىنداپ وتىر. دەگەنمەن ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتى سəل دە بولسا سەيىلتۋ ءۇشىن توتەنشە جاعداي رەجىمىن فورس-ماجور دەپ زاڭ جۇزىندە ايقىنداۋ قۇپتارلىق ءىس دەدى بيزنەس-ومبۋدسمەن رۋستام ءجۇرسىنوۆ.

«مەملەكەت باسشىسى جەكە كاسىپكەرلەر مەن شاعىن بيزنەس وكىلدەرى سوتقا جۇگىنگەن كەزدە توتەنشە جاعداي رەجىمى فورس-ماجور رەتىندە مويىندالۋعا ءتيىس ەكەنىن ناقتىلاپ ءوتتى. وسىعان دەيىن ءبىز ۇكىمەتكە, جوعارى سوتقا جəنە پرەزيدەنت əكىمشىلىگى باسشىلىعىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى جىلعى 15 ناۋرىزداعى جارلىعىن - COVID-19 كوروناۆيرۋسىنىڭ تارالۋى مەن تج ەنگىزۋ بەلگىلەنبەگەن جاعداي بولىپ سانالعاندىقتان وسى تارماقتى تولىقتىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنىپ, بۇل ماسەلەنى پرەزيدەنت جانىنداعى تج رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىنا شىعارۋدى سۇراپ جۇرگەن بولاتىنبىز. ءتۇرلى باعالاۋلار بويىنشا كارانتيننەن كەيىنگى كەزەڭدە شارتتاردى ورىنداماعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتۋ, ولاردى وزگەرتۋ نەمەسە بۇزۋ ماسەلەلەر بويىنشا 1,8 ملن-عا دەيىن داۋ تۋىنداۋ قاۋپى بار. «توتەنشە جاعداي رەجيمىنىڭ ەنگىزىلۋىنەن نەعۇرلىم زارداپ  شەككەن ەكونوميكا سەكتورلارى ءۇشىن فورس-ماجور دەپ تانۋ نورماتيۆتىك دەڭگەيدە ماڭىزدى» دەدى پرەزيدەنت ءوز سوزىندە.

«وسى قيىن كەزەڭدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان كəسىپكەرلەردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن قولداۋ, جەكەمەنشىك پەن باسەكەلەستىك قورعاۋ ماڭىزدى. ءبىز  وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى مەملەكەت باسشىسىنا جۇگىنگەن بولاتىنبىز. وتىنىشتەرىمىز جەردە قالعان جوق. ءبىزدىڭ قۋانتقان وسى جاعداي. پرەزيدەنت كاسىپكەرلەردىڭ بارلىق تىلەكتەرىنە جاۋاپ بەردى», - دەدى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل ر.ءجۇرسىنوۆ.

تسيفرلى ينفراقۇرىلىم تاعى دا سىر بەردى

ال ەندى قاۋزالعان مəسەلەنىڭ قىزىقتى تۇسىنا توقتالساق. جوعارىدا كەلتىرىلگەندەي, پرەزيدەنت داعدارىسقا قارسى 7 باعىتتان تۇراتىن قولداۋ پاكەتىن ۇسىندى. رەتسەسسيادان ايىقتىراتىن بۇل ۆاكتسينانى كəسىپكەرلەر اسىعا كۇتۋدە. بەلگىلەنگەن كومەكتى تاراتۋدىڭ جولدارى قانداي بولماق؟ قازىر باستى مəسەلە قولعا الىنعان جۇمىستاردى جۇيەلى ۇيىمداستىرىپ, مەملەكەتتىك قولداۋدى سوڭعى الۋشىسىنا دەيىن جەتكىزىپ بەرۋ. Əكىمشىلىك جəنە سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرىن بولدىرماۋ ماقساتىندا بۇگىندە كوپتەگەن پروتسەدۋرا ەلەكتروندى فورماتتا جۇزەگە اسىپ كەلەدى. دەمەك, تسيفرلى ينفراقۇرىلىمعا ەدəۋىر جۇك ارتىلاتىنى كۇمəنسىز. وسىعان كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ جاندى جەرى بىردەن بايقالادى. مəسەلەن, تاياۋدا «ەلەكتروندىق قارجى ورتالىعى» اق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالى حاكەرلىك شابۋىلعا ۇشىراعانىن حابارلادى. ورتالىقتىڭ مəلىمەتىنە سəيكەس,  مامىردىڭ 9-نان باستاپ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالىنىڭ جۇمىسى DDos شابۋىلىنىڭ سالدارىنان قيىنداي ءتۇستى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي اۋقىمدى حاكەرلىك شابۋىل ءبىرىنشى رەت ورىن الدى.

«ەلەكتروندى قارجى ورتالىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ «مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىزمەت» رمك بىرلەسىپ ءتيىستى شارالار قابىلداۋدا. اعىمداعى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, كومپانيا پايدالانۋشىلاردان ۋاقىتشا قولايسىزدىق ءۇشىن كەشىرىم سۇرايدى. ۋاقىتشا قيىندىقتارعا قاراماستان, الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا كومپانيا كيبەرشابۋىل كەزەڭىندە بولعان ساتىپ الۋ مەن شارتتاردىڭ ماقۇلدانۋ ۋاقىتىن كەيىنگە شەگەردى», - دەلىنگەن تاراتىلعان اقپاراتتا.

«ەلەكتروندى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ» اۆتوماتتاندىرىلعان ينتەگراتسيالانعان اقپاراتتىق جۇيەسى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە جۇرگىزۋگە ارنالعان. اتالعان جۇيە تاۋارلاردى, جۇمىستاردى, قىزمەتتەردى جەتكىزۋدە تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ قاجەتتىلىكتەرى تۋرالى ەلەكتروندى شارتتاردىڭ جاسالۋىن, ولاردىڭ شوعىرلانۋىن, ساتىپ الۋ راسىمدەرىنىڭ جۇرگىزىلۋىن, ءونىم بەرۋشىنىڭ بەلگىلەنۋىن, جاسالعان شارتتار جانە ولاردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۆەب-پورتالىندا ورىندالۋ ناتيجەلەرى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ جاريالانۋىن قامتاماسىز ەتەدى.