بۇگىن تاڭەرتەڭ الماتىدا وتكەن ۆەبينار جيىندا ساراپشىلار الما جەمىسى مەن ءسۇت ونىمدەرىنەن دايىندالعان ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ماسەلەسىن كوتەردى.
ساراپشىلاردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, وسى ەكى سەگمەنتتى وزگە ازىق-ت ۇلىكتەردەن بولە-جارا تالقىلاۋعا سالماقتى سەبەپ بار ەكەن. اسىرەسە الما جەمىسى تۋرالى تاقىرىپتىڭ ورنى بولەك. وسىعان دەيىن ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە وتكەن جيىنداردا الداعى بەس-التى جىلدا يمپورت الما جەمىسىنە دەگەن تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلا المايتىنىمىزدى تالاي رەت ايتقان بولاتىن. جيىن بارىسىندا بەلگىلى بولعانىنداي, پايدا ءبىزدىڭ ء بىزدىڭ جاققا بەت بۇرا باستاپتى.
الماتى وبلىسىنىڭ باعباندار قاۋىمداستىعىنىڭ ديرەكتورى ارسەن رىسداۋلەتوۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە قازاقستاندىق باعباندار ءوز سالالارىن دامىتۋمەن اينالىسىپ جاتقانىن, ۇكىمەتتەن قارجىلىق كومەكتى سيرەك سۇرايتىن دەڭگەيگە جەتكەنىن ايتتى. الما ءوندىرىسى تەك قانا الماتى, تالدىقورعاندا عانا ەمەس, وڭتۇستىك ايماقتاردا جاقسى دامىپ كەلە جاتىر. دەگەنمەن, باعبانداردىڭ قازىرگى مۇمكىندىگى قازاقستاندى 100 پايىز ءوز ونىمىمىزبەن قامتاماسىز ەتۋگە شاماسى كەلمەيدى. بۇل سالانى دامىتۋ ءۇشىن قوسىمشا سۋبسيديالار مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ ارقىلى قولداۋ قاجەت. «وسى كوكتەمدە, كارانتين كەزىندە, ۇكىمەت اۋىلشارۋاشىلىق كومپانيالارىنا كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى مەن اينالىم كاپيتالىن, سونىڭ ىشىندە باعباندارعا جىلدىق 5% -بەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى», دەدى ول.
ا. رىسداۋلەتوۆ 2019 جىلى ىشكى نارىقتاعى المانىڭ 70 پايىزىن وتاندىق باعباندار قامتاماسىز ەتكەنىن, ال قالعان 30 پايىزى پولشا, مولدوۆا, يراننان جەتكىزىلگەنىن, سوڭعى جىلدارى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە ەلىمىزدە وسكەن الما جەمىسىنىڭ بارلىق تۇرلەرىنە سۇرانىس باسىم ەكەنى بايقالا باستاعانىن دا ايتىپ ءوتتى. قىس اۋا, كوكتەم تۋا يمپورتتان كەلگەن الماعا دەگەن سۇرانىس كۇرت ارتادى. جىلدىڭ وسى مەزگىلىنە دەيىن سىرىن بىلدىرمەي ساقتالعان قازاقتىڭ الماسى ءساۋىر تۋرا سىرتقى فورماسىن بۇزىپ, تاۋارلىق سيپاتىن جوعالتىپ الادى ەكەن. قازىر قازاقستاندىق باعباندار المانى ساقتاۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىر.
1990-2000 جىلداردىڭ باسىندا الما باقتارى جويىلىپ كەتكەنىن, 2010 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ مەملەكەت بۇل سالاعا شىنداپ كوڭىل بولە باستاعانى بەلگىلى. 2010 جىلدان بەرى كەزەڭدەردە ەگىلگەن الما كوشەتتەرى ەندى بابىنا كەلىپ, جەمىس بەرە باستاعانىن تىلگە تيەك ەتىپ وتكەن ارسەن رىسداۋلەتوۆ الداعى بىرەر جىلدا ونىمدىلىگى ارتاتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن جاسىرمادى.
وتاندىق المانىڭ سىرتقى نارىقتاعى باعاسى, رەسەيدىڭ وزىندە, ىشكى نارىققا قاراعاندا جوعارى ەكەنىن ساراپشىلار وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتقان. سوندىقتان وڭتۇستىكتەگى باعباندار ونىمدەرىن رەسەيدىڭ وڭتۇستىك ايماعىنا ەكسپورتتايدى. بىراق كورشى ەلدەگى بولشەك ساۋدا جەلىلەرىنىڭ الما ساپاسىنا دەگەن تالابى جوعارى. ءوز-وزىنە سەنگەن جانە اينالىمدا قارجىسى بار باعباندار عانا رەسەيگە يمپورتايدى. ىشكى نارىقتى ءوز المامىزبەن تولىقتاي ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنە كوشۋ ءۇشىن فەرمەرلەر المانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, باۋ-باقشا القابىن كەڭەيتۋگە جانە تابىستى تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە مۇددەلى بولۋى كەرەك. «ۇكىمەت ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرىپ, الما وندىرۋشىلەرگە سۋبسيديالار ءتىزىمىن كەڭەيتسە دەگەن تىلەك بار. دوللاردىڭ قىمباتتاۋى مەن مەن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ دەۆالۆاتسياسىنا بايلانىستى فەرمەرلەر قيىندىقتارعا تاپ بولۋدا, ويتكەنى ءبىز كوپتەگەن تاۋارلاردى باسقا ەلدەردەن ساتىپ الامىز. بۇل ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدىڭ باعاسىنا اسەر ەتەدى» دەدى ارسەن رىسداۋلەتوۆ.
قازاقستانداعى باعباندىقتى دامىتۋداعى نەگىزگى پروبلەمالار - ينفراقۇرىلىم مەن كادرلار. سول سەبەپتى باعباندار قاۋىمداستىعى سوڭعى بىرەر جىلدا 12 كىشىرىگىم شارۋا قوجالىقتارىمەن تولىققان. «Dutch Fruit Solutions Kazakhstan» (DFSK) حالىقارالىق جوباسىنا قاتىسىپ, نيدەرلاندىدا 14 كومپانيامەن تاجىريبە الماسۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان. ساراپشىلار قازاقستاندا ءسۇت ۇنتاعىن دايىنداۋدا كەدەرگىلەر كوپ ەكەنىن وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتقان. ء«سۇت ونىمدەرى جەتكىلىكتى بولۋى ءۇشىن ءسۇت ۇنتاعى قور ونى الدىن الا جەتكىلىكتى مولشەردە دايىنداۋ ءۇشىن شيكى ءسۇت مول بولۋى كەرەك» دەگەن .
«دانون بەركۋت» جشس كورپوراتيۆتىك قاتىناستار جونىندەگى ديرەكتورى دىنمۋحامەد ايساۋىتوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, دامىعان اگروونەركاسىپتىك سەكتورى بار ەلدەردە, مىسالى, بەلارۋسسيادا, جاڭا زەلانديادا, كوكتەمدە جانە جازدا - ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلىمى ەداۋىر كەڭەيەتىن كەزدە ارتىق ءسۇت قورىن جيناپ, ساقتاپ قويۋعا مۇمكىندىك مول.
«وسى كەزەڭدە ولار ءسۇتتىڭ قۇرامىنداعى سۇيىق فراكتسيانى الىپ تاستاپ, ارنايى تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ «كەپتىرىپ, ساقتاپ قويادى. قازاقستاندا بىزدە جاعداي باسقاشا, ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ ءبارى بىردەي ساپالى شيكى سۇتكە يە بولا بەرمەيدى. سوندىقتان, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ءسۇت ۇنتاعىمىزدى قاشان وندىرەتىنىمىزدى بىلمەيمىن. از مولشەردە كەپتىرىپ, پايدالانىپ جۇرگەندەر بار. بىراق ونى ءوندىرىس دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. بۇل جۇيە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە, سوڭعى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان تسەحتاردا جۇزەگە اسىپ, كەرەك كزەدە جان-جاققا تاراتىلىپ وتىرۋ كەرەك. ءبىز سول كەزدە عانا يمپورت ءسۇت ونىمدەرىنە دەگەن تاۋەلدىلىك دەڭگەيىن تومەندەتە الامىز» دەدى دىنمۇحامەد ايساۋىتوۆ.
قازىر ىشكى نارىقتاعى ءسۇت ونىمدەرىنە قاتىستى كوزقاراس جۇيەلەنبەگەن. «ەل ىشىندە ءسۇت پە, الدە ءسۇت ءدامى بار سۋسىن با؟ دەگەن كۇدىك باسىم.
وسى رەتتە دىنمۇحامەد ايساۋىتوۆ دۇكەندەر سورەلەرىندەگى ءسۇت ونىمدەرىنىڭ بارىنەن بىردەي كۇدىكتەنۋگە سەبەپ جوعىن ايتىپ ءوتتى. ء«سۇتتىڭ ورگانولەپتيكالىق جانە ميكروبيولوگيالىق كورسەتكىشتەرى ءار ءتۇرلى بولادى. قىستا تاماقتاندىرىلاتىن ءسۇتتىڭ قۇرامىندا كوكتەمدە نەمەسە جازدا سيىر بەرەتىن سۇتكە قاراعاندا مايدىڭ مولشەرى از, ول اقۋىز از. سونىمەن قىستا يوگۋرت ءدامسىز بولماۋى ءۇشىن وعان ءسۇت ۇنتاعىنىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزى قوسىلادى. بۇل اقۋىزدىڭ قاجەتتى پايىزىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەيدى دىنمۇحامەد ايساۋىتوۆ.