تۇتىنۋشى تالعامى مەن تاۋار ساپاسى قالاي جاقسارادى؟

وعان دەيىنگى 1 جىل ىشىندە بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءتيىستى ۇيىمدار ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ساراپشىلار ازىرگە مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ دايىندىعىنا كوڭىلدەرى تولمايتى­نىن ايتىپ وتىر. الىس-جاقىن كور­شى مەملەكەتتەردىڭ ساپاسى كۇ­مان­دى تاۋارلارى ىشكى نارىقتى تول­تى­رىپ, ءبىز ونى تالعاماي-تاڭ­داماي جۇتىپ, اعزاعا قاۋىپ تون­دى­رەتىن ەلە­مەنتتەرىن ءسىڭىرىپ جاتىرمىز. وزى­مىزدە وندىرىلگەن نەمەسە سىرتتان كەلگەن تاۋارلاردىڭ ساپاسىنا قاتىستى تالاپتاردى وزگەرتپەسەك, ددۇ مەن ەاەو قويعان شارتتى ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس.

ددۇ وسىعان دەيىن تمد ەلدە­رىن­دە حيميالىق زاتتاردى باسقارۋ ءۇشىن ۇلتتىق جۇيەلەردىڭ نەگىزگى ەلە­مەنتتەرى تۋرالى جوبانى جۇزەگە اسى­رىپ كەلگەن بولاتىن. بىزگە كەزەك كەلگەنىنە دە ەكى-ءۇش جىلدىڭ ءجۇ­زى بولىپتى. تاياۋدا الماتىدا ەكى كۇنگە سوزىلعان بۇل جيىن ددۇ-نىڭ شىعىس ەۋروپا, كاۆكاز جانە ورتالىق ازيانىڭ كەيبىر ەلدە­رىن­دە حيميالىق زاتتاردى باس­قارۋ ءۇشىن ۇلتتىق جۇيەلەردىڭ نەگىز­گى ەلە­مەنتتەرىن قۇرۋ جوباسى شەڭ­بە­رىندە ءوتتى.

قازاقستانداعى تۇراقتى دا­مۋ­عا ىق­پال ەتۋ ورتالىعىنىڭ وكىلى ۆەرا مۇستافينا القالى جيىن ايا­سىن­داعى پلەنارلىق سەسسيادا قازاق­ستاندىقتار عانا ەمەس, الەم حالقىنىڭ كۇندەلىكتى تۇر­مى­سىن حيميالىق قۇرامى باسىم قوسپا­لار­­سىز كوزگە ەلەستەتۋدىڭ مۇمكىن ەمەس­تىگىن ايتتى. ول اعزامىزعا اۋا, سۋ, جەر مەن جەل عانا ەمەس, وسىمدىك, ەت-ءسۇت ونىمدەرى ارقىلى ەنىپ جاتىر. قاراپايىم مىسال: ادامنىڭ اعزا­سىنداعى سىناپ قالىپتى مول­شەر­دەن اسىپ كەتسە, ول گورمونى­نا اسەر ەتىپ, ءتۇرى اۋرۋلاردىڭ پاي­­دا بولۋىنا سەبەپكەر بولادى. ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ تۇيسىك ارقى­لى گور­مون­نان بەرىلەتىنىن مەدي­تسينا باياعىدا دالەلدەگەن. ادام بو­يىن­داعى گورمونداردىڭ اۋىت­قۋى­نا سەبەپكەر بولاتىن كۇش – سىرتقى فاكتور, اۋا, سۋ عانا ەمەس, تاعام, كيىم جانە تۇرمىستا كەڭ قولداناتىن تۇرمىستىق تەحني­كا­لار قۇرامىنداعى زياندى حيميا­لىق قوسپالاردىڭ اسەرى ەكەن.

«35 جىلدىق تاجىريبەمدە اعزام­­داعى گورمونداردىڭ وزگەرىسى نە­مە­سە سىناپ مولشەرىن انىقتاپ بە­رىڭىز­شى دەپ دارىگەردىڭ قىزمە­تى­نە جۇگىنگەن وتانداستارىم جاي­لى ەستىگەن جوقپىن», دەيدى ۆ.مۇستافينا.

ول سونداي-اق ەۋرووداق نەمەسە باتىستىڭ باسقا دا ەلدەرىندە بۇل جۇيەنىڭ زاڭدى كۇشكە يە بول­عا­نىن دا ايتىپ ءوتتى. مىسالى, گەرمانيادا يمپورتتالعان نەمەسە ەكسپورتقا شىعاتىن تاۋارلاردىڭ تاڭ­­باسىندا ونىڭ قۇرامى عانا ەمەس, سول ەلەمەنتتەردىڭ قان­داي اۋرۋلاردىڭ جاسۋشالارىن قوز­دى­راتىنى, بويىندا دەرت بەلگىسى بار ادامداردىڭ بۇل تاۋاردى ساتىپ الۋعا بولمايتىنى تۋرالى كەڭەس بەرىلەدى, ءسويتىپ تاڭداۋدى تۇتىنۋشىنىڭ تالعامىنا قالدى­را­دى. تاۋارلىق تاڭباداعى بۇل ما­لىمەت جازباشا بەرىلەدى نەمەسە ونلاين وقۋعا دا مۇمكىندىك بار.

«تالعامى جوعارى تۇتى­نۋ­شىنى قالىپتاستىرۋعا كەز كەلگەن مەملەكەت مۇددەلى. بۇل مىن­دەتتى ەڭسەرۋ ءۇشىن ءاربىر تۇتى­نۋ­شى ارەكەتتى وزىنەن باستاۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ زاڭدارى تۇتى­نۋ­شىنىڭ تالعامىنا قاراپ قالىپ­تاسادى. قۇرامى 100 پايىز حي­ميالىق ەلەمەنتتەردەن تۇ­را­­تىن تسەللوفان قالتالار مەن پلاس­تيك بۇيىمداردىڭ اشىق اۋادا نەمەسە تەڭىز تۇبىندە ءبىر عا­­­سىرعا دەيىن ىدىرامايتىنى بەلگىلى. ولار تابيعاتقا عانا ەمەس, ادامنىڭ اعزاسىنا دا كەرى اسەر ەتەدى. قوعامنىڭ قار­سى­لىعىنان قايمىققان ەو ەلدە­رى, اقش-تىڭ رەسمي بيلىگى تاۋار­دىڭ بۇل تۇرىنەن رەسمي تۇردە باس تارتقانىنا تالاي ۋاقىت بولدى. بىزدە دە ىلگەرىلەۋ بار. دۇكەندەردە تسەللوفان قالتا­لاردىڭ ورنىنا قاعازدان دايىن­دال­عان بۇيىمدار ۇسىنىلا باس­تادى. ءبىز وسى جۇمىستى سوڭىنا دەيىن جالعاستىرۋىمىز كەرەك», دەدى ۆ.مۇستافينا.

سەمينارعا قاتىسۋشىلار بۇل مىندەتتى قازاقستاننىڭ جەكە جۇ­زە­گە اسىرا المايتىنىن, بىر­لەس­كەن ءىس-قيمىل ارقىلى عانا بەل­گىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكى­زە­تى­نىمىزدى ايتىپ ءوتتى. بۇل ءۇشىن ەاەو شەڭبەرىندە حيميالىق زات­تاردى تىركەۋدىڭ ۇلتتىق جۇيە­سىن قالىپتاستىرۋ, حيميالىق زات­تار­دىڭ ادام دەنساۋلىعىنا جانە قورشاعان ورتا ءۇشىن تيگىزەتىن قاۋىپ­ىن باعالاۋ, حيميالىق زاتتار مەن قوسپالاردى جىكتەۋدىڭ كلاس­سيفيكاتسياسىن قۇرۋ نەمەسە سون­داي شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتۋىمىز كەرەك.

جيىن بارىسىنداعى تاعى ءبىر سەميناردا يتاليانىڭ قوعام­دىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ينستي­تۋتىنىڭ وكىلى گۆيدو بەل­لو­مو ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە يتاليانىڭ حيميا­لىق زاتتاردى تىركەۋدىڭ قولدا­نىستاعى جۇيەسى ارقىلى ولار­دىڭ ارتىق­شى­لىقتارى مەن كەم­شىلىكتەرىن كورسەتە وتىرىپ تانىستىرعان بولاتىن. بەللومونىڭ ايتۋىنشا, 1955-1960 جىلدارعا دەيىن اقش-تا, ەو ەلدەرىندە مەملەكەتتىك ءتىزى­لىم ارقىلى دۇكەن سورەلەرىندە پايدا بولعان تاعام, تەحنيكا تۇرلەرىنىڭ حي­ميالىق قۇرامى جايلى حالىققا تۇسىن­دىرمە جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلىپ, ساتىپ الۋ­عا شەشىم قابىلداعان تاۋار­دىڭ سەرتيفيكاتىنا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگى ەسكەرتىلىپ كەلدى. «بۇل ءۇردىس 1970 جىلدارعا دەيىن جالعاسقان. ددۇ ارقىلى جۇزەگە اسقان جوبا 15-20 جىل ىشىندە تالعامى جوعارى, ساۋاتتى تۇتى­نۋش­ىنى قالىپتاستىردى. بۇل ءبىر دەمدە جۇزەگە اساتىن شارۋا ەمەس. بىراق تۇپكى ناتيجەگە تالعام عانا ەمەس, ءتوزىم دە جەتكىزەدى» دەگەن بولاتىن.

بەللومو مىرزانىڭ سوزىنەن ۇق­قانىمىز, زات نەمەسە تاعام قۇ­را­­­مىنداعى حيميالىق زاتتار ەڭ الدىمەن ادامنىڭ گورموندارىنا اسەر ەتەدى. ال ادامنىڭ اعزا­سىن­داعى دەرت بەلگىلەرى گورمونعا تاۋەلدى. ادامنىڭ گورمونى جۇي­كە جۇيەسىنە اسەر ەتەدى. بۇل بويدا بۇعىپ جاتقان گەنەتيكالىق دەرت­تىڭ قوزۋىنا سەبەپكەر بولادى. ددۇ بۇل جوباسى وسىعان دەيىن بالتىق جاعا­لاۋىنداعى مەملەكەتتەردە جۇزەگە استى», دەگەن ەدى گۆيدو بەل­لو­مو.

«تۇراقتى دامۋعا ىقپال ەتۋ ورت­ا­­لىعىنىڭ» وكىلى ۆەرا دۋش­كي­نا مۇنداي تاجىريبە كسرو ەلدە­رىن­دە دە قولدانىستا بول­عا­نىن ەسكە سالدى. مىسالى, 1960-70 جىلدارى كادىمگى تەلەديدار جاڭادان قول­دا­نىسقا ەنگەن جىلدارى ادامدار ونىڭ رادياتسيالىق اسەرىنەن قورعانۋ ءۇشىن تەلەديدار كورگەندە كوزىن عانا اشىق قالدىرىپ, دەنە­سى­نىڭ قالعان بولىگىن ماتامەن تۇمشالاپ جاۋىپ الاتىن بول­عا­نىن ايتتى. ءتىپتى كۇن­دەلىكتى تۇر­مىستا كەڭىنەن قول­دانىسقا ەنە باستاعان تەحنيكا تۋرالى قوسىم­شا اقپاراتتار تەلەديدارلار ار­قىلى ءجيى بەرى­لىپ تۇرعان. ناتي­جە­سىنە تاۋار ءوندىرۋشى ساپاعا باسىم­دىق بەردى, تۇتىنۋشى وعان سەندى. «كسرو جۇيەسى جابىق ەسىك جاع­دايىن­دا ءومىر ءسۇردى. سىرتتان كەلگەن تاۋارلار ارنايى تەكسەرۋدەن ءوتىپ بارىپ, دۇكەندەرگە جىبەرىلدى. قازىر ونداي مۇمكىندىك جوق. ىشكى نارىققا تاۋار دوربالاپ تا, ۆاگونداپ تا ەنىپ, تەحنولوگيا جىل ەمەس, اي سايىن جاڭارىپ جاتىر. ءبىز ەلگە كەلىپ جاتقان تاۋاردى ەاەو شەڭبەرىندە تاۋارلاردى سەرتيفيكاتتاۋ تاڭباسى ارقىلى عانا ىرىكتەۋدەن وتكىزىپ, ساپا بەلگىسىن قويا الامىز. بۇل تۇتىنۋشىنى, قورشاعان ورتانى ساقتاپ قالۋدىڭ ازىرگە قول­دا­عى بار مۇمكىندىكتەرى», دەيدى ۆ.دۋشكينا.

جيىن بارىسىندا جوباعا قا­تى­سۋشى ەلدەردىڭ حيميالىق زاتتاردى تىركەۋدىڭ ونلاين جۇيەسىن ازىرلەۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعان بولاتىن. ددۇ-نىڭ وسى جولعى جوباسىن قابىلداعان گرۋزيا تاراپى ازىرلەگەن ءتىزىمنىڭ جوباسىمەن تانىستىردى. قازاقستاندىق تاراپ ازىرلەگەن ءتىزىمدى باسقا اقپاراتتىق جۇيەلەرمەن بىرىك­تى­رۋگە, ماسەلەن, بەلارۋس ازىر­لە­گەن ءتىزىمنىڭ قۇرى­لى­مىمەن بىرىك­تى­رۋ­گە باسىمدىق بە­رىپتى.

اتالعان جوبا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا حيميالىق زاتتاردى ءتيىمدى رەتتەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ بو­يىنشا تاجىريبە الماسۋعا, ولاردى رەتتەۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە, حيميالىق زاتتار تۋرالى اقپاراتتى ونلاين تۇردە جيناپ, ءبولىسۋ ءۇشىن تەحنيكالىق بازانى قۇرۋعا باسىمدىق بەرگەن.

جيىن بارىسىندا حيميالىق زات­­تاردىڭ دەنساۋلىققا جانە قور­­­شاعان ورتاعا اسەرى تۋرالى جۇرت­­­­شىلىقتى حاباردار ەتۋ, حي­ميا­­لىق زاتتاردى باسقارۋ جونىن­دەگى جول كارتاسىن ازىر­لەۋ­گە قاتىسۋ, حيميكاتتاردى باس­قارۋ بويىنشا تەحنيكالىق, اكىم­شى­لىك, ادامي جانە قارجىلىق قا­جەت­­­­تىلىكتەرگە باعالاۋ جۇرگىزۋ ما­سە­لەسى تاعى ءبىر پىسىقتالىپ, قور­­شاعان ورتا فاكتورلارىنىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتۋ قاۋپىنە باعالاۋ جۇرگىزۋ بو­يىنشا ۇسىنىستار دايىنداۋ جونىندە ەلىمىزدىڭ ءتيىستى مينيس­ترلىكتەرى مەن باسقا دا ۆەدومس­تۆو­لارىنىڭ الدىندا تۇرعان مىن­دەت­تەر انىق­تال­دى.

الماتى