قورشاعان ورتانىڭ تەپە-تەڭدىك قالپىن ساقتاۋ قاجەت

وتكەن اپتادا ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى ارقىلى جىبەرىلگەن 100 ميلليون تەكشە مەتر ەرتىس وزەنىنىڭ سۋى شىدەرتى وزەنىنە قۇيىلىپ, جا­­يىلىمعا جەتتى. سونىڭ سال­دارىنان ەكىباستۇز قالاسى اۋىل­دىق اۋماعى, اقتوعاي اۋدانى باسقامىس, شۇعا, جا­لاۋلى, جولبولدى اۋىلدىق اۋماق­تارىنىڭ 21 مىڭ گەكتار شابىندىق القاپتارى سۋعا تولدى.

وسىدان ون جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن بۇقتىرما مەن شۇلبىدەن جىبەرىلەتىن سۋ كو­لەمى ازايىپ, جەرگىلىكتى شارۋا­شىلىقتار زيان شەككەن ەدى. ەرتىس وزەنى جاعاسىنداعى جايىلىمدارعا سۋ كەلمەي, اۋىل اۋماقتارى قۇرعاپ كەتتى. ءتىپتى, مال ازىعىن جيناۋ قيىن­داپ, ءشوپ وسپەي, جايىلىمدار قىسقاردى. جايىلىمعا سۋ جايىلماي, قۇرعاقشىلىق سالدارىنان القاپتا وسەتىن ءشوپ كولەمى ازايا باستادى. جاعالاۋدىڭ تەز قۇرعاپ كەتۋى ءوڭىردىڭ كوپتەگەن اۋىل اۋماعىنا ەكولوگيالىق تۇرعىدان زاردابىن تيگىزدى.

– تابيعاتقا جاناشىر­لىقپەن قاراۋ كەرەك. جىل سايىن شىعىس قازاق­ستان وب­لىسىنداعى سۋ قويمالا­رى­نان ەرتىس وزەنىنە تابيعاتتى قورعاۋ ماقساتىندا سۋ جىبە­رىلۋدە. بيىل دا ءشۇلبى سۋ قويماسىنان 14 ساۋىردەن 10 مامىرعا دەيىن سۋ جىبەرۋ تۋرالى شەشىم ار­نايى كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا قابىلداندى. سۋ جايىلۋدىڭ جالپى كولەمى 6 شاقىرىمدى قۇرايدى, بۇكىل جايىلما القابى سۋعا تولادى دەگەن ءسوز. وبلىس ورتالىعىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەرتىس وزەنى جا­عالاۋىنداعى جايىلمالارعا سۋ كەلىپ جەتتى, – دەيدى وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرس­تارى باسقارماسىنىڭ باس­تىعى قادىلجان ساتيەۆ.

كوميسسيا وتىرىسىندا ەر­تىس وزەنى ارقىلى جايى­لىم­­­دارعا جىبەرىلەتىن سۋ كولە­مى, ولشەمدەرى, مەرزىمدەرى انىقتالعان. الدىن الا اۋا رايى بولجامدارى الىنىپ, سۋ قوي­مالارى ءجىتى تەكسەرىلۋدە. ويت­كەنى 2017 جىلى شىعىس­تاعى سۋ قويمالارى ەرنەۋىنەن اسىپ-تولىپ, ماۋسىم ايىندا ەرتىس وزەنىنە ەكىنشى مارتە سۋ جىبەرىلگەنى بار. سودان وڭىردەگى القاپتار شىلقىلداعان سۋ ىشىندە قالىپ, شىبىن-شىركەي قاپتاپ, ءشوپ شابۋ, ءشوپ جي­ناۋعا مۇمكىندىك بولمادى.

باسقارمانىڭ مالىمەتىنشە, بيىل ەرتىس وزەنىنە سۋ جى­بەرۋ كەزىندە اۋىلدارعا تاسقى­ن قاۋپى از. دەگەنمەن دە, «ساق­تىق­تا قورلىق جوق», قازىر كۇنى-ءتۇنى وزەن بويىندا 14 گيدرو­لوگيالىق بەكەتتىڭ مامان­­دارى سۋ دەڭگەيىن تاۋ­لىك بويى ول­شەپ, تەكسەرىپ, باقى­لاۋدا.

سونىمەن بىرگە ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى ارقىلى ەرتىس سۋى ەكولوگيالىق ماق­ساتتا كوكتەمدە پاۆلودار, قا­­را­­عاندى, اقمولا وبلىستا­رى­نىڭ جايىلىمدارىنا جىبەرىلەدى. شىدەرتى وزەنىنە 100 ميلليون تەكشە مەتر سۋ, نۇرا وزەنى ارقىلى قورعالجىنعا 40 ميلليون تەكشە مەتر سۋ قۇيىلادى.

– شىدەرتى وزەنىنەن شىققان سۋ ولەڭتى, اۋليەكول, شىلىكتى, شىعاناق, شيقىلداق كولدەرىن تولتىرادى. شابىندىق تا جاي­ناپ سالا بەرەدى. قىسقى مال ازىعى قورى مول بولادى. بۇل سۋارمالى شابىندىقتا جوعارى ءشوپ ونىمدىلىگىن الۋعا, مال شارۋاشىلىعىنىڭ جەم-ءشوپ قورىن جاقسارتۋعا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوز قاجەت­تىلىكتەرىنە پىشەن دايىندا­ۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. اۋىل­­دىقتار بالىق اۋلايدى. جەراستى سۋىنىڭ ساپاسى جاق­سارىپ, قۇدىق سۋى تازالانادى, – دەيدى باسقارما مامانى ا.تۇرعىنبەكوۆ.

جالپى, شىدەرتى سۋارۋ جۇ­يەسى كەڭەس وكىمەتى تۇسىن­دا جاسالعان. جىل سايىن ەكىباس­تۇز, اقكول, سارعامىس, كومسومول اۋىلدىق اۋماقتارى, اقتوعاي اۋدانىنىڭ 22,7 مىڭ گەكتار جەرى سۋارىلىپ كەلگەن. بۇل جۇيە 1996 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەپ, كەيىن سۋ بوساتۋ توقتاتىلادى.

2005 جىلى عانا ۇكىمەت شەشىمىمەن ق.ساتباەۆ ارناسىنان شىدەرتى وزەنىنىڭ تومەنگى جاعىنا 50 ميلليون تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلىپ, كوك قۇراق قاپتاپ ءوستى. ماماندار بۇل سۋدىڭ دا جەتكىلىكسىز ەكەنىن ەسەپتەپ كوردى. بۇل ەسەپتەۋدەن سوڭ, ۇكىمەتتە 2009 جىلدان باستاپ 100 ميلليون تەكشە مەتر سۋ بوساتۋ تۋرالى ارنايى تەح­نيكالىق-ەكونوميكالىق نە­گىزدەمە جاسالىپ, شەشىم قابىل­دانعان. ارنادان بو­ساتىلعان سۋعا ەكولوگيالىق جوبالاۋ جانە مونيتورينگ ورتالىعى جشس-ءنىڭ ماماندارى باقىلاۋ جاسايدى.

جالپى ق.ساتباەۆ اتىن­داعى كاسىپورىننىڭ ارنا سۋىن پاۆلودار, اقمولا, قاراعاندى وبلىستارى پايدالانۋدا. سۋ ارناسىنىڭ 1 ملرد 200 ملن تەكشە مەتر سۋ بەرۋگە مۇم­كىن­دىگى جەتەدى. قازىر بار-جوعى 440 ميلليون تەكشە مەتر سۋ عانا جىبەرىلۋدە. ياعني ءوز مۇم­­كىندىگىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن عانا پايدالانۋدا دەگەن ءسوز. تو­لىق پايدالانۋ ءۇشىن ءۇش وڭىر­­دەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى سۋارمالى القاپ­تاردى كوبەيتۋ قاجەت ەكەن.

– ارنانىڭ سۋىن پايدالاناتىن سۋارمالى القاپتىڭ كولەمى نەبارى 8 234,5 گەكتار. ونىڭ 6 844,9 گەكتارى پاۆلو­دار وبلىسىنا, 1 389,6 گەكتارى قاراعاندى وبلىسىنا تيەسىلى, – دەيدى سۋ ارناسىنىڭ ماماندارى.

ال پايدالانىلماي جاتقان جەردىڭ ءبارى جەكەنىڭ قولىندا. بۇل سۋارمالى القاپتاردىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا كەدەرگى ەكە­نى ءسوزسىز.

ەكىنشىدەن, جايىلما ال­قاپ­تارىنا سۋدىڭ كەلۋى – ەر­تىس وزەنى جاعاسىنداعى كوك­­تەم كەزىندە قۇرعاق ءشوپتى ور­تەنۋدەن ساقتايدى. ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس ەرتىس وزە­نىنىڭ جايىلما القاپتارى ەرەك­شە اۋماق رەتىندە قورعاۋعا الىنعانىمەن كوكتەمدە قۇرعاق ءشوپتىڭ ورتەنۋى, «بىرەۋلەردىڭ» ورتەۋى جيىلەدى.

شىعىستاعى سۋ قويما­لارىنان جانە ق.ساتباەۆ اتىن­­داعى كاسىپورىن ارناسى­نان سۋ جىبەرۋ جۇمىسىن ەلىمىز­دىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قارجىلاندىرادى. ارنايى تاريف بويىنشا 1 تەكشە مەترگە 14 تەڭگەدەن بولىنەدى.

ال تابيعاتقا زيان كەلتىرۋ­شىلەرگە – قورشاعان ورتانىڭ تەپە-تەڭدىك قالپىن بۇزباي, ەرتىس وزەنى جاعالاۋىندا ور­نا­لاسقان اۋماقتاعى جاسىل ەكولوگيانى ساقتاۋ, ورتايىپ قالعان كولدەردى تولتىرۋ ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان ماقساتتى جۇمىستاردى ءتۇسىندىرۋ قاجەت  سياقتى.

پاۆلودار وبلىسى