ەرلان قۇسايىن: نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ تۇعىرى نىعايا تۇسەدى

– الاشتىڭ اياۋلى ۇلدارىنىڭ ءبىرى نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن توپىراعى, وسكەن ورتاسى ونىڭ ماقساتى بيىك مەملەكەتشىل تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا قانداي اسەرىن تيگىزدى دەپ ويلايسىز؟

– كەز كەلگەن ادامنىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسىپ, ىزگىلىك جولىندا ەڭبەك ەتىپ, تاعىلىمدى عۇمىر كەشۋىنە ونىڭ ءومىر جولىندا كەزدەسكەن ادامداردىڭ ايتارلىقتاي ىقپالى بار. بۇل تۋرالى حاكىم ابايدىڭ «ادامنىڭ جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا ونىڭ اتا­-اناسى, دوستارى ءھام ۇستازى اسەر ەتەدى. ەگەر بىرەۋى دۇرىس بولماسا, تاربيەسى شالا بولادى», دەگەن ماعىناداعى تاعىلىمدى ءسوزى بار. وسى اتالعان ءۇش تالاپتىڭ دا نىعمەت اعامىزدىڭ ومىرىندە تۇگەل بولعانىن ونىڭ ءومىر تاريحىنان جاقسى بىلەمىز.

بولاشاق قايراتكەر قازىبەك بيدەي الىپتى تۋعىزعان كيەلى ولكەدە دۇنيە ەسىگىن اشىپ, اكەسى نۇرماق اقساقالدىڭ تاربيەسىن كورىپ, اۋىلدىڭ اۋزى دۋالى اقساقالدارىنىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداپ وسەدى. نۇرماق اقساقال الدىنا «قايتسەم دە, وسى بالامدى ەلىنە قىزمەت ەتەتىن ازامات قىلىپ تاربيەلەيمىن», دەپ ماقسات قويعان ەكەن. ال, ەندى, ۇستازدارى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى الىپتار بولسا, ۇزەڭگىلەستەرى مەن زامانداستارى – ساكەن سەيفۋللين, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ سەكىلدى ءبىرتۋار تۇلعالار. وسى تۇرعىدا, قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا, نىعمەت اتامىزدىڭ وسال بولۋعا حاقىسى جوق ەدى.

ۇلتتىق تاربيە قاينارىنا بويلاپ, اسىل قاسيەتتەردى ساناسىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ول عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن باستاپقى باعىتىنان تايعان جوق. ونىڭ وتە ىزدەنىمپاز, العىر, تالاپتى, جان­-جاقتى ساۋاتتى, كەڭ جۇرەكتى, ەلىم دەسە ەمەشەگى ءۇزىلىپ تۇراتىن «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» ازامات بولعانى ايان.

– نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ كوشباسشىلىق قاسيەتتەرىنىڭ ايقىندالىپ, ساياسي كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە نىعايۋىنا ىقپالى تيگەن قايراتكەرلەردىڭ ىشىنەن كىمدەردى ەرەكشە اتار ەدىڭىز؟

– نىعمەت نۇرماقوۆ 1911 جىلى رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ پاتشا تاعىنا وتىرعانىنا 300 جىل تولۋىنا وراي, ومبىدا وتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى كورمەسىنە قۋ بولىسىنىڭ اتاقتى بايى اقايدىڭ قاسەنىنىڭ حاتشىسى ءارى ۇلتتىق ءداستۇردىڭ قىر-­سىرىن تۇسىندىرەتىن اۋدارماشى رەتىندە بارادى. سول جولى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ دوسى گريگوري پوتانينمەن, ومبىداعى مۇعالىمدەر سەمينارياسىنىڭ قىزمەتكەرى, حالىقشىل­-دەموكرات الەكساندر سەدەلنيكوۆپەن تانىسىپ, كەيىن ولار ونىڭ ومبى سەمينارياسىنا تۇسۋىنە كومەكتەسەدى.

سەميناريادا وقىپ جۇرگەندە ساكەن سەيفۋللين, ماعجان جۇماباەۆ, ابىلقايىر دوسوۆ سياقتى قايراتكەرلەرمەن جاقىن ارالاسىپ, ءبارى بىرگە «بىرلىك» اتتى مادەني­-اعارتۋ ۇيىمىن قۇرادى. ۇيىم مۇشەلەرى رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى ۇگىت­-ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ومبى تۇرعىندارىن قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى شارالار وتكىزۋدى قولعا الادى. ونىڭ كوشباسشىلىق قاسيەتتەرى ايقىندالىپ, ساياسي كوزقاراسى قالىپتاسادى ءارى نىعايا تۇسەدى. سول كەزدەردەن ەلدەگى بەتكە ۇستار تۇلعالارمەن ەتەنە ارالاسىپ, يىق تىرەسە ءجۇرىپ ەڭبەك ەتكەن.

1920 جىلدان باستاپ قارقارالىدا, سودان سوڭ سەمەيدە ۋەزدىك, گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتتەرىندە بىرقاتار جاۋاپتى قىزمەتتەردە ىستەگەن. باسپاسوزدە دە باتىل ەڭبەك ەتىپ, «قازاق ءتىلى» گازەتىنىڭ, «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى بولدى.

1922 جىلى ورىنبورداعى قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتى ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, وسى جىلى قازان ايىندا وتكەن بۇكىلقازاقتىق كەڭەستەردىڭ ءىىى سەزىندە قازاق اتقارۋ كوميتەتى تورالقاسىنىڭ قۇرامىنا سايلانىپ, وزىنە جۇكتەلگەن جوعارى رەۆوليۋتسيالىق تريبۋنالدى باسقارۋ مىندەتىن ابىرويمەن اتقارعان. قازاق تريبۋنالى 1923 جىلعى 19 اقپاندا ركفسر جوعارعى سوتىنىڭ قازاق ءبولىمى بولىپ قۇرىلعان تۇستا توراعالىققا تاعى دا نىعمەت نۇرماقوۆ بەكىتىلەدى.

ەندى, جوعارى رەۆوليۋتسيالىق تريبۋنال جۇمىسىنىڭ قانشالىقتى جاۋاپتى ەكەنىنە قىسقاشا توقتالايىق. كسرو كولەمىندەگى رەۆوليۋتسيالىق كۇردەلى كەزەڭدە تەرگەۋ ءىسى, پروكۋراتۋرا قىزمەتى جانە سوت مىندەتىن وسى تريبۋنال ۇيىمى جەكە­-دارا اتقارعان. ونى باسقارۋ ءۇش ورگاننىڭ دا سالالىق قىزمەت ەرەكشەلىكتەرىن جەتىك بىلەتىن نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان ەدى.

ول 1923 جىلدىڭ مامىر ايىندا قازاق اكسر ادىلەت كوميسسارى قىزمەتىنە تاعايىندالادى جانە سول جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن سوت توراعاسى قىزمەتىن قوسا اتقارادى.

– نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ قازاق اكسر-ءىنىڭ زاڭ  شىعارۋ ءىسىنىڭ نەگىزىن قالاعانى ءوز الدىنا, سونىمەن قاتار ول ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدا دامۋى مەن قۇقىق سالاسىنىڭ نىعايۋىنا, مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە دە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى ەمەس پە؟ 

– ءيا, ول راس. نىعمەت نۇرماقوۆ 1924 جىلدان ولكەلىك پارتيا كوميتەتى ۇگىت­-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قازاق اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. سول جىلدارى ورىندالۋعا جىبەرىلگەن مەملەكەتتىك ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ بارىندە نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ قولى بولدى.

وسى جىلدارى قازاقستاننىڭ حالىق شارۋاشىلىعى ءوسىپ, ءوندىرىسى قارىشتاپ دامىدى. ول قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى رەتىندە قۇرعاقشىلىق زارداپتارىنا قارسى كۇرەس, وقۋ-­اعارتۋ جانە مادەني دامۋ, قازاقتاردى باسقارۋ ىسىنە تارتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ سەكىلدى ماڭىزدى مىندەتتەردى ۇتىمدى ورىنداپ, ءتۇرلى سالالاردىڭ ىلگەرىلەۋىنە ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى.

1924 جىلى قازاق اكسر-ء­ى استاناسىن ورىنبوردان قىزىلورداعا, ال 1929 جىلى الماتىعا كوشىرۋ, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ, قازاق ءالىپبيىن قۇراستىرۋ, العاشقى قازاق دراما تەاترىن اشۋ سىندى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ باسى­-قاسىندا ءجۇرىپ, ورنىقتى ورىندالۋىن تىكەلەي قاداعالاپ وتىردى.

كەيىن نىعمەت نۇرماقوۆ فيليپپ گولوششەكيننىڭ وسپادار ساياساتىنا اشىق قارسى شىعىپ, ارالارىنداعى پىكىر قايشىلىعى ورشۋىنە بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسى قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, ماسكەۋگە بك(ب)پ وك جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرىلەدى.

ساكەن سەيفۋللين ۇكىمەت باسشىلىعىنان كەتەردە, ورنىنا نىعمەت نۇرماقوۆتى ۇسىنۋى, ارينە, ونىڭ قارىم-قابىلەتىنە دەگەن سەلكەۋسىز سەنىمىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك.

قايراتكەر ازامات بۇكىلوداقتىق اتقارۋ كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى جانە از ۇلتتار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان تۇستا دا, سول سالانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى.

ساياسي قۋعىن-­سۇرگىن جىلدارى «تۇزاققا» العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ىلىنگەن بوزداق 1937 جىلدىڭ 3 ماۋسىمىندا ماسكەۋدەگى پاتەرىندە تۇتقىندالىپ, سول جىلى 27 قىركۇيەكتە 42 جاسىندا اتىلدى. «ايىبىن موينىنا الدى» دەپ كورسەتىلىپ, «ۇشتىك» ۇكىمىنىڭ قۇربانى بولعان قايران ەردىڭ تاعدىرى بار بولعانى 15 مينۋتتا شەشىلىپتى. نىعمەت نۇرماقوۆ 1958 جىلدىڭ 11 تامىزىندا كسرو جوعارعى سوتى اسكەري القاسىنىڭ شەشىمىمەن اقتالدى.

– قازاققا, ونىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ قۇرىلىپ, نىعايۋىنا ەڭبەگى ەرەكشە سىڭگەن ەسىل ەردىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ ىسىندە قانداي شارۋالارعا باسا ماڭىز بەرىلەدى؟

– ءبىرتۋار تۇلعانىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, قاراعاندى وبلىسىندا جوسپارلانعان بىرقاتار ءىس-شارالاردى باستاپ تا كەتتىك. مىسالى, تاياۋدا ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان وبلىستىق ونلاين عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ, سالتاناتتى جيىن مەن مەرەكەلىك كونتسەرت ۇيىمداستىرۋ, قارقارالىداعى نىعمەت نۇرماقوۆ اتىنداعى كوشەنى اباتتاندىرۋ, ونەگەلى ءومىر جولى تۋرالى باياندايتىن كىتاپ شىعارۋ, نىعمەت نۇرماقوۆ اتىنداعى وبلىستىق دارىندى بالالارعا ارنالعان مامان داندىرىلعان مەكتەپ­-ينتەرنات عيماراتىنىڭ الدىنا ءمۇسىنىن ورناتۋ, قالالار مەن اۋدانداردا تاقىرىپتىق كەزدەسۋلەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كونكۋرستار, سەمينارلار جانە باسقا دا ءتۇرلى فورماتتاعى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ جوسپاردا بار. سونىمەن قاتار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تۇراقتى ايدارلار اشۋ, مەرەيتوي اياسىنداعى ءىس-­شارالار تۋرالى جاريالانىمدار ۇيىمداستىرۋ, مۇراجايلار مەن كىتاپحانالاردا كىتاپ كورمەلەرىن, ارنايى ەكسپوزيتسيالار اشۋ جانە «نىعمەتتانۋ» مارافونىن وتكىزۋ سياقتى كوپتەگەن ماڭىزدى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلماقشى. ياعني, نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ ارتىنا قالدىرعان مول مۇراسى تەرەڭ زەرتتەلىپ, لايىقتى تۇردە ناسيحاتتالىپ, ونىڭ تاريح ساحناسىنداعى بيىك تۇعىرى نىعايا تۇسەدى دەگەن بەرىك سەنىم بار.

نىعمەت نۇرماقوۆ زاڭ سالاسى, پروكۋراتۋرا, سوت ورگاندارىنىڭ باستاۋىندا تۇرعاندىقتان, اتالعان ورگانداردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن الداعى ۋاقىتتا كونفەرەنتسيالار, «نۇرماقوۆتانۋ» دارىستەرىن ۇيىمداستىرۋ ويدا بار. سونىمەن قاتار, ايتۋلى تۇلعانىڭ قازاق دالاسىنىڭ دامۋىنا جان بىتىرگەن اتاقتى تۇركسىب تەمىر جولىنىڭ سالىنۋىنا دا ايرىقشا ۇلەس قوسقانىن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى دا مەملەكەتشىل تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا ءۇن قوسسا دەگەن تىلەك بار. الداعى ۋاقىتتا بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جەمىسىن بەرەدى دەگەن ويدامىن.

جالپى, نىعمەت نۇرماقوۆ ءبىر عانا قارقارالىنىڭ نەمەسە قاراعاندى ءوڭىرىنىڭ پەرزەنتى ەمەس, ول – بار قازاققا ورتاق تۇلعا. سوندىقتان, سانالى عۇمىرىن ۇلتىنىڭ قاجەتىنە سارپ ەتكەن ەسىل ەردىڭ ەسىمى مەرەيتوي اياسىندا ەلىمىزدىڭ ءار بۇرىشىندا اتالىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى!

بۇل مىندەتتەردى جالپى قوعامداستىقپەن بىرلەسە اتقارۋعا كۇش سالاتىن بولامىز. ەل مۇددەسىنە ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ جارقىن ىستەرى مەن ەسىمى ەل جادىندا ماڭگى قالارى ءسوزسىز. ويتكەنى, ول – كۇردەلى كەزەڭدە ءومىر سۇرگەنىنە قاراماستان, وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردەگى مۇمكىندىگىن تەك حالىق يگىلىگىنە باعىتتاي بىلگەن, تۋعان حالقى ءۇشىن قاراڭعىدا جانعان شىراقتاي بولعان قايراتكەر تۇلعا.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.

اڭگىمەلەسكەن قايرات ءابىلدا,

«Egemen Qazaqstan»

قاراعاندى