ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ۇلكەن تراگەدياسىنىڭ ءبىرى – اسكەري تۇتقىندار تاعدىرى. كەڭەس وكىمەتى اسكەري تۇتقىندار تۋرالى 1907 جىلعى گااگا كونۆەنتسياسىن مويىنداماعاندىقتان جانە جەنەۆا كونۆەنتسياسىنا مۇشە بولىپ ەنبەگەندىكتەن ۆەرماحتقا قولعا تۇسكەن ءبىزدىڭ اسكەري تۇتقىنداردى قورعايتىن ەشقانداي حالىقارالىق قۇجات بولماعان. وسىنىڭ ءوزى نەمىستەردىڭ دەرەگى بويىنشا تۇتقىنعا تۇسكەن 5 ملن 270 مىڭ ادامنىڭ تاعدىرىن ويىنشىق قىلدى دەگەن ءسوز.
دارىنسىز قولباسشىلاردىڭ كەسىرىنەن قورشاۋدا قالىپ, امالسىز بەرىلگەنىنە نەمەسە جارالانىپ, ءتىپتى ەسىنەن ايرىلىپ قالىپ, جاۋدىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالعانىنا قاراماستان ستالين بارلىق تۇتقىنعا تۇسكەندەردى «ساتقىندار», «وتانعا وپاسىزدىق جاساعاندار» دەپ باعالادى. مۇنىڭ ءوزى تۇتقىنداعى 5 ملن سولداتتىڭ ءحالىن ءتىپتى اۋىرلاتا ءتۇستى. ءتىپتى ولاردىڭ تىلداعى تۋعان-تۋىسقاندارىنا دا قىساستىق جاسالىپ, «ساتقىننىڭ وتباسى» دەگەن جالا جابىلدى. مۇنداي وتباسىلارعا وكىمەت بەرەتىن جاردەماقى مۇلدە قىسقارتىلدى. ولاردىڭ بالالارى مەن ايەلدەرى ۇنەمى شەتقاقپايلىق كورىپ, جالتاڭكوز بولىپ ءجۇردى. وقۋعا, جۇمىسقا قابىلداۋدا ولارعا شەك قويىلدى.
1945 جىلى سوعىس اياقتالعاندا بوساتىلعان بارلىق تۇتقىنداردى نكۆد قايتادان تۇتقىنداپ, بىرنەشە جىلدان باس بوستاندىعىنان ايىردى. ال وركەنيەتتى, مەملەكەتى حالقىنا قىزمەت ەتەتىن گەرمانيا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, كەڭەس تۇرمەسىندە زارداپ شەككەن ءوزىنىڭ تۇتقىندارىنا بىرنەشە جىل بويى وتەماقى تولەپ تۇرعان. 1956 جىلدان 2015 جىلعا بۋندەستاگ بۇل شىعىنعا 70 ملرد ەۋرو جۇمساعان ەكەن. ول ول ما, گەرمانيا وكىمەتى نەمىستەردىڭ تۇتقىنىندا بولعان كەڭەس ازاماتتارىنا دا 2500 ەۋرودان وتەماقى تولەدى. مۇنى بۇرىنعى تۇتقىندار اراسىنان 367 ادام الدى.
اسكەري تۇتقىنداردى جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن اقتاۋ تۋرالى قاۋلىنى كەڭەس وكىمەتى تەك, 1956 جىلى عانا قابىلداعان. بۇل قۇجاتتىڭ اتاۋى «وب ۋسترانەني پوسلەدستۆي گرۋبىح نارۋشەني زاكوننوستي ۆ وتنوشەني بىۆشيح ۆوەننوپلەننىح ي چلەنوۆ يح سەمەي» دەپ اتالاتىن ەدى. ول تۇتقىنعا تۇسكەندەر مەن ولاردىڭ وتباسىلارىن اقتاعانىمەن ەشقانداي وتەماقى تولەۋ تۋرالى مۇلدە اۋىزعا المادى.
گەرمانياداعى كەڭەس تۇتقىندارىنىڭ تاعدىرى دا وتە اۋىر بولعان. سوعىسقا دەيىن گەرمانيا وسۆەنتسيم (1940 ج.), بۋحەنۆالد (1937 ج.), ماۋتحاۋزەن (1938 ج.), شتۋتگوف (1939 ج.), راۆەنسبريۋك (1938 ج). تۇتقىنداردىڭ كونتسەنتراتسيالىق لاگەرلەرىن تۇرعىزعان. كەڭەس سولداتتارى وسى لاگەرلەردە بولعان. سونىمەن بىرگە شتالاگ دەگەن قوسىمشا, تۇراقتى لاگەرلەر ۇيىمداستىرىلعان. ال دۋلاگ دەگەندەرى تەمىرجول بويىنا اكەلىنگەن تۇتقىنداردى ۋاقىتشا قامايتىن ورىن بولعان. ارينە, ميلليونداعان تۇتقىنداردى ورنالاستىرۋ, ولارعا جۇمىس تاۋىپ بەرۋ نەمىستەرگە دە وڭاي بولماعان. ولار شتالاگتاردى كەڭەس وداعىنان باسىپ العان جەرلەرگە دە ۇيىمداستىرعان. ماسەلەن, سمولەنسك قالاسىندا 1942 جىلى 20 مىڭ, 1941 جىلى ريگادا 40 مىڭ ادام سياتىن شتالاگتار ۇيىمداستىرعان.
گەرمانيانىڭ ءوزى سوعىسقا دەيىن 17 اسكەري وكرۋگكە بولىنگەن. ولار ريم تسيفرلارىمەن بەلگىلەنگەن. مىسالى, كەنسبەرگ ء«ى» وكرۋگ بولسا, وندا ۇيىمداستىرىلعان شتالاگ ءى دەپ بەلگىلەنەدى. سونداي-اق ميۋنستەر وكرۋگى ءVى سانىمەن بەلگىلەنگەن.
2010 جىلى گەرمانياداعى قازاقستان ەلشىلىگى گفر وكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن «ارماندا كەتكەن بوزداقتار» دەگەن كىتاپ شىعارعان. وندا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا گەرمانيانىڭ لاگەرلەرىندە بولعان التى مىڭنان ارتىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءتىزىمى بار. سونىڭ ىشىندە 200-دەن ارتىعى سولتۇستىكقازاقستاندىقتار.
وسى كىتاپتىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن جەرلەستەرىمىز وزدەرىنىڭ «حابارسىز كەتتى» دەگەن قاعاز كەلگەن اتالارىنىڭ دەرەكتەرىن تابۋىنا مۇمكىندىك الدى. سونىڭ ىشىندە شتالاگ ءVى لاگەرىندە بولعان بىرنەشە قازاق بار. «VI» سانى كورسەتىلگەن سوڭ ول ميۋنستەر وكرۋگىندەگى لاگەر دەگەن ءسوز ەكەنى بەلگىلى. وسى لاگەردە بولىپ, قازا تاپقان سۇلتانعاليەۆ ك.س. دەگەن مارقۇمنىڭ دەرەگى دە بار. 1904 جىلى تۋعان ول 1942 جىلى كۋرسكىنىڭ تۇبىندە تۇتقىنعا تۇسكەن ەكەن. لاگەردە قايتىس بولىپ, بولحەن دەگەن زيراتقا جەرلەنگەن.
1904 جىلى سولتۇستىكتە تۋعان تاعى ءبىر اعامىز تۇرعىمباەۆ وسپان 1942 جىلى حاركوۆتە تۇتقىنعا ءتۇسىپتى. 1944 جىلى لاگەردە قازا تابادى. سونداي-اق سولتۇستىكقازاقستاندىقتار اراسىنان لاگەرلەردە قازا بولعان رامازان العاپاروۆ (م.جۇماباەۆ اۋدانى), ايتماعامبەت بالتاباەۆ (اسكەرگە پەتروپاۆل قالاسىنان شاقىرىلعان), تەمىرعالي جۇنىسوۆ (اققايىڭ اۋدانى), ەسجان ساقىپكەرەەۆ (سۇلۋكول اۋىلى) جانە باسقالاردىڭ ەسىمدەرى بەلگىلى بولىپ وتىر.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وكىنىشكە قاراي, ەسىمدەرى بەلگىلى بولعان اعالارىمىزدىڭ ەشقايسىنىڭ دا تۋىستارى تابىلماعان. بالكي, باسقا جەرلەرگە كوشىپ كەتتى مە نەمەسە ۇرپاق قالماعان بولدى ما, بەلگىسىز.
ارينە, ادامنىڭ ولگەن سوڭ توپىراققا اينالاتىنىن ايتىپ ءبىزدىڭ حالقىمىز ولاردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاۋمەن عانا شەكتەلەدى. دەگەنمەن, تۋىستارىنىڭ قاي جەردە جاتقانىن بىلگەننىڭ ارتىعى بولمايدى عوي.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى