وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن الەمدىك اقپارات كوزدەرى امەريكا تاقتا تاس (سلانەتس) مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ ارقىلى كومىرسۋتەك ونىمدەرىنە تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋعا اسىعىپ وتىرعانىن حابارلاعان.
ء«بىزدى الپاۋىت ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تەڭسەلگەنى ويلانتۋى ءتيىس. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تىنىسىن اشۋ ءۇشىن ناقتى مەملەكەتتىك شارا قولدانعان ءجون», – دەيدى ماماندار.
ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكامىزعا, ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا ىشكى-سىرتقى فاكتورلاردىڭ كەرى اسەر ەتىپ تۇرعانى بەلگىلى. «يلليۋزيادان» ارىلىپ, كۇنگەيدىڭ كولەڭكە تۇستارىن كورۋى كەرەك. وسىعان وراي, ناقتى شەشىمدەر قابىلدانىپ, ەكونوميكامىزدى تىعىرىقتان شىعارا الاتىن ساۋاتتى توپ-مەنەدجەرلەر توبىن قالىپاستىراتىن كەزدىڭ كەلگەنىن ايتىپ وتىر ماماندار. دەمەك «مۇناي قىمباتتايدى» دەپ قاشپاعان قاشاردىڭ ۋىزىنان دامەتە بەرگەن جالعانشى سەزىمنەن ارىلىپ, مۇنايدان كەيىنگى كەزدى ويلاستىراتىن كەز كەلدى.
قازىر اقش تاقتاتاس مۇنايىن وندىرۋگە كوشتى. اقش كۇنىنە 1 ملن باررەل مۇناي وندىرەتىن جاعدايعا جەتتى. سونىڭ ارقاسىندا ساۋد ارابياسىن ىعىستىرىپ, الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي وڭدەۋشى ەلگە اينالدى. وسىلايشا وپەك-كە مۇشە ەلدەر مەن رەسەيدىڭ مۇنايىنا اقش-تىڭ تاقتاتاس مۇنايى قوسىلىپ, نارىقتا مۇناي كوبەيدى.
«باسەكە كوبەيىپ, تۇتىنۋشىعا تالاس باستالدى دا, مۇنايدىڭ باعاسى تومەندەدى. الداعى ۋاقىتتا دا مۇنايدىڭ باعاسى تومەندەي بەرەدى. بۇل ەكونوميكاسى مۇنايعا بايلانعان ەلدەر ءۇشىن قۋانتارلىق جاعداي ەمەس», – دەيدى وتاندىق ەكونوميست-عالىمدار.. بۇگىندە ونەركاسىپتىك كولەمدە مۇناي ءوندىرىلىپ جاتقان قاتپارلى تاس كەنىشى اقش-تىڭ سولتۇستىگىندەگى مونتانا جانە سەۆەرنايا داكوتا شتاتتارىندا ورنالاسقان. بۇل كەنىشتەر وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭىندا مۇنايى تاۋسىلعان كەنىشتەر بولىپ ەسەپتەلەدى. امەريكالىقتار مۇنايى تاۋسىلعان كەنىشتىڭ قاتپارلى تاس بولىگىنەن مۇناي وندىرۋگە سول جىلدارى-اق ۇمتىلعان بولاتىن. بىراق تەحنولوگيانىڭ سول كەزدەگى مۇمكىندىگىمەن قول جەتكىزە المادى, سودان كەيىن 2000 جىلدارى ولار قايتا كىرىستى. بۇل جولعى ۇمتىلىس تابىستى بولىپ, كەنىشتىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى دەۋگە بولادى. باحەن دەپ اتالاتىن سول كەنىش بۇرىنعىسىنان دا كوپ مۇناي بەرە باستادى. بۇل جەردە امەريكالىقتاردىڭ قاتپارلى تاستان مۇناي مەن گاز الاتىن, العاندا دا وزىندىك قۇنىن وسىرمەي الاتىنى جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا مەن تەحنيكانى ويلاپ تاپقاندارىندا بولىپ تۇر.
عالىمدارعا ارنايى تاپسىرما بەرىپ, قاجەتتى قاراجاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى تاستان گاز بەن مۇناي الۋدى جولعا قويىپ وتىر.
ويلاپ قاراساق, اقش الەمدە جوق جاڭالىق اشىپ, ايدى اسپانعا شىعارىپ وتىرعان جوق. بۇرىنعى شيكىزاتتىڭ ءبارى سورىلىپ الىنعان كەنىشتەردەن جاڭا جولمەن شيكىزات الۋدا. ونداي قاتپارتاس قاباتتارى ءبىزدىڭ ەسكى كەنىشتەردە دە جەتكىلىكتى كورىنەدى. بىراق بىزدە بۇل ماسەلە قوزعالا قويعان جوق. ال الداعى ۋاقىتتا قاتپارلى تاس مۇنايى مەن گازى الەمدىك رىنوكتاعى «قارا التىن» باعاسىنا قالاي ىقپال ەتپەكشى؟ مۇنايلى مەملەكەتتەر وزىندىك قۇنى ارزان كومىرسۋتەكتى ونىمدەردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ, بولاشاقتا الەم ولاردىڭ ءونىمىن پايدالانۋدان باس تارتۋى مۇمكىن بە؟ ولاي بولعان جاعدايدا ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى بولىپ وتىرعان مۇنايدان تۇسەتىن تابىس قازانى ورتايىپ قالماي ما دەگەن ساۋالداردىڭ اتويلاپ شىعا كەلەتىنى دە زاڭدى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قاتپارلى تاس مۇنايى مەن گازى ءدال قازىر مۇناي-گازدىڭ الەمدىك باعاسىنا اسەر ەتە المايدى. ال 4-5 جىلدان كەيىن ونىڭ اسەرىن كادىمگىدەي سەزىنە باستايتىن بولامىز. ون جىلدان كەيىن گاز بەن مۇناي نارىعى جاhاندىق بولۋدان ايىرىلادى. ول قاراپايىم عانا كومىر نارىعىنا ۇقساپ قالادى.
ەكونوميست ماعبات سپانوۆ بولاشاقتا بۇل نارىق توماعا-تۇيىق ءۇي شارۋاشىلىعىنداعى نارىقتارعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. الەمدىك نارىقتا باعاسى جوق شيكىزاتقا مەملەكەت باقىلاۋ جاساپ, رەتتەپ وتىرا بەرمەيدى. قاتپارلى تاس شيكىزاتى ءار ەلدىڭ ءوز ايماعىندا دا جەتىپ ارتىلادى. «الىستان تاسىعانشا, وزدەرىندە ءوندىرىپ, پايدالانعان ءتيىمدى بولماي ما؟ باعاسى دا كوكەيگە قونىمدى بولادى, ويتكەنى تاسىمالدىڭ ءوزى باعانى ەكى ەسەلەندىرىپ جىبەرەتىنى بەلگىلى», دەيدى ساراپشى ماعبات سپانوۆ. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ (حەا) ساراپشىلارى مۇناي باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن جانتالاسىپ جاتقان وپەك-ءتىڭ جىگەرىن قۇم قىلاتىن دا – اقش- تىڭ تاقتاتاس مۇنايىن («سلانتسەۆىي نەفت») ءوندىرۋشى كومپانيالارى ەكەنىن ايتادى.
«الپاري» اگەنتتىگىنىڭ باس ساراپشىسى اننا بودروۆا دا كەشەگەى وتكەن ۆەبينار جيىندا قش كومپانيالارى قازىردىڭ وزىندە وپەك جانە الەمدەگى مۇناي ەكسپورتتاۋشى 11 ەلدىڭ كەلىسىمى ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىرىلعان مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن قىسقارتۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن جوققا شىعارعانىن ايتتى. سەبەبى تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋشى اقش كومپانيالارى ەشقانداي كەلىسىمدەرگە قاتىسپايدى, وپەك-ءتىڭ بۇل كومپانيالارعا ىقپال ەتەتىن دە ەشبىر مۇمكىندىگى جوق.
جاقىندا حيۋستون قالاسىنداعى اقش-تىڭ ەڭ ءىرى اۋديتورلىق كومپانياسى ەنەرگەتيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى رەگينا مەيور «الەمدىك رىنوكتاعى مۇناي بارەلىنىڭ باعاسى 35 دوللارعا دەيىن تومەندەسە دە اقش-تىڭ بارلىق تاقتاتاس مۇنايىن وندىرەتىن كەن ورىندارى تابىسپەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى», دەپ اتاپ كورسەتتى. ءيا, جۋىر ماڭدا جاھاندىق رىنوكتا مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ كۇرت وسەتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. تاقتاتاس مۇنايىنىڭ ارقاسىندا اقش الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي تۇتىنۋشى ەلدەن, بۇل ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتى ەڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشى ەلگە اينالىپ كەلەدى.
عالىمدار اقش-تىڭ كومىرسۋتەكتىك ونىمدەرگە بالاما رەتىندە ءداستۇرلى ەمەس ەنەرگورەسۋرستاردى تابۋ جونىندە عالىمدارىنا تاپسىرما بەرگەنىنە ونشاقتى جىلدىڭ بولعانىن ايتادى. ول ءۇشىن بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات كوزدەرى دە بارىنشا ۇلعايتىلدى. مۇنايعا بالاما ەنەرگورەسۋرستار كوزىن تاۋىپ, كومىرسۋتەك باعاسىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتى سىلىپ تاستاۋعا شىنداپ كىرىسكەن اقش ءداستۇرلى ەمەس قۋات بەرەتىن كوزدەردى ىزدەستىرۋىن, اسىرەسە, سوڭعى ون جىلدا ءبىر ساتكە دە توقتاتقان ەمەس. جەل, كۇن كوزدەرى بەرەتىن قۋات دارمەنسىزدەۋ بولاتىنىن, اسا قۋاتتى ەنەرگيا جەر قويناۋىنداعى جىنىستاردا عانا ەكەنىن تۇيسىنگەن امەريكالىقتار مۇناي ورنالاسقان قاباتتارعا جۇگىنگەنى بايقالادى. ويتكەنى ولاردىڭ ءوندىرىپ جاتىرمىز دەپ وتىرعان قاتپارلى تاس مۇنايى مەن گازى (سلانەتس-سلانتسەۆايا نەفت) كادىمگى مۇناي-گاز كەنىشتەرىنىڭ استىندا ورنالاسادى ەكەن. ال عالىمدار سلانەتس نەمەسە تاقتا تاس كەنىشى مۇناي مەن گاز كەنىشىنەن وزگە نارسە ەمەس ەكەنىن, ەكەۋى ءبىر كەنىشتە ورنالاساتىنىن ايتادى. كەنىشتىڭ انالىق ءتۇرى بار, وندا قۋىس از, وتكىزگىش قابىلەتى ونشا ەمەس, سوندىقتان دا ونىڭ قۇرامىندا كومىرسۋتەكتەردىڭ كونتسەنتراتسياسى از مولشەردە, بىراق ول ۇلكەن قاشىقتىقتاردى الىپ جاتادى. انالىق ءتۇردىڭ ۇستىندە نەمەسە ونىڭ ءبىر قۋىستارىندا كومىرسۋتەكتەردى جيناپ الاتىن ورىندار بولادى. وندا كومىرسۋتەكتەر سوزىلمالى سۋسپەنزيا سەكىلدى جينالا بەرەدى. مىنە, وسىنداي جەرلەردەن مۇناي نەمەسە گاز وندىرىلەدى. بۇل ءبىزدىڭ ءوندىرىپ جۇرگەن ءداستۇرلى مۇناي-گازىمىز.
قالاي بولعان كۇندە دە, ءبارىن ۋاقىت كورسەتەدى. قاتپارلى تاس كەنىشتەرى الەمنىڭ بارلىق ايماعىندا ورنالاسقان بولسا, ءبىز دە قول قۋسىرىپ وتىرا قويماسپىز. عىلىمعا دەگەن مەملەكەتتىڭ بەتبۇرىسى دا تۇزەلىپ كەلە جاتىر. مۇمكىن ءبىزدى مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىكتەر عىلىم الىپ شىعاتىن شىعار.