يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى: مىڭ جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى

2019  جىلدىڭ  باسىندا سول كەزدە ۇكىمەتتى باسقارعان باقىتجان ساعىنتاەۆ 2018 جىلدىڭ سوڭعى جۇمىس كۇنى ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى الدىندا توتەسىنەن قويىپ, 1000 زاۋىتتى قازاقستاننىڭ اۋماعىنان قولىنا شىراق الىپ ىزدەۋگە نيەت تانىتتى.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وبلىستاعى جالعىز زاۋىتتىڭ جۇمىسى توقتاپ قالسا, ول سول وڭىردەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتقا تارتا باستايدى.

«مىڭداعان زاۋىتتى اشتىق دەپ ايتىپ وتىرمىز. ال ولار ەڭبەك ونىمدىلىگىن نەگە جوعارىلاتپايدى؟ سوندا قانداي زاۋىتتار اشىپ جاتىرسىزدار؟» – دەدى باقىتجان ساعىنتاەۆ.

بىراق ۇكىمەت باسىنىڭ ەسكەرتپەسىنەن كەيىن بۇل ماسەلەگە قايتا ورالعان ەشكىم جوق. ماماندار ونى انىقتاۋدىڭ تۇكتە قيىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. ول ءۇشىن ايماقتار بويىنشا سكرينگتىك تەكسەرۋ وتكىزسە, ەلدە قانشا جوبا جۇمىس ىستەپ تۇرعانى ايقىندالىپ شىعا كەلەدى. رەسمي ستاتيتيستيكا «قولعا الىنعان جوبالاردىڭ ءۇش-اق پايىزى ورىندالمادى, بۇل – قالىپتى جاعداي» دەگەن ءۋاج ايتادى.

بىراق  سوعان ءبىزدىڭ ەل  322 ملرد تەڭگەنىڭ 1 مىڭنان استام جاڭا جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.  

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مينيسترلىگى «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» اياسىندا جاڭا وندىرىستەر جۇمىس ىستەي باستايدى دەپ حابارلادى. بۇل باعدارلامانى قارجىلاندىرۋعا 1 تريلليون تەڭگە بولىنەدى. قازىرگى ۋاقىتتا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا 322,4 ملرد تەڭگەنىڭ 1 169 جوباسى ماقۇلداندى.

«ولاردىڭ كوپشىلىگى تۇركىستاندا (16,5 ملرد تەڭگەگە 134 جوبا), باتىس قازاقستاندا (8,1 ملرد تەڭگەگە 133 جوبا, شىعىس قازاقستاندا (3,4 ملرد تەڭگەگە 107 جوبا) جۇزەگە اسىرىلاتىنى اتاپ ءوتىلدى. «1169 جوبانىڭ 1012-ءسى كاسىپورىنداردى كەڭەيتۋ جانە مودەرنيزاتسيالاۋعا, 157-ءسى جاڭاسىنا نەسيە الدى», - دەپ قوستى ولار.

ەكونوميكا سالالارىنا كەلەتىن بولساق, ەڭ كوپ نەسيە حيميا سالاسىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن كاسىپكەرلەرگە (118 ملرد تەڭگە), ودان كەيىن 17,4 ملرد.تەڭگەگە 45 جوبا, ماشينا جاساۋ بويىنشا - 14,7 ملرد تەڭگەگە سەگىز جوبا ءتۇستى.

جەڭىل ونەركاسىپتە ولار 6,4 ملرد تەڭگەگە 29 ءوندىرىس ورنىن, 3,1 ملرد تەڭگەگە قاعاز جانە قاعاز ونىمدەرىن وندىرەتىن 11 جوبانى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءتورت فارماتسەۆتيكالىق جوبا 1,7 ميلليارد تەڭگەگە جانە جيھاز ءوندىرىسى 1,4 ميلليارد تەڭگەگە اشىلادى.

ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى    تاماق ونەركاسىبىندە - قانت ءوندىرىسى (جىلىنا 400 مىڭ توننا), شيكى مايلار مەن مايلار (جىلىنا 365 مىڭ توننا), ەت كونسەرۆىلەرى (جىلىنا 20 مىڭ توننا), س ۇلى جارماسى (10 مىڭ) توننا), ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى (جىلىنا 2 ملن. توننا), مينەرالدى سۋ (جىلىنا 14 مىڭ بىرلىك) »,  دەپ اتاپ ءوتتى .

سونىمەن قاتار, جەڭىل ونەركاسىپتە ولار كوستيۋمدەر (جىلىنا 120 مىڭ دانا), اياق كيىم (جىلىنا 30 مىڭ جۇپ), داكە (جىلىنا 450 مىڭ دانا), كىلەم بۇيىمدارى (6 ملن شارشى مەتر) ءوندىرىسىن قۇرعىلارى كەلەدى. قۇرىلىس يندۋسترياسىندا قۇرعاق قوسپالار (جىلىنا 100 توننا), گاز بلوكتارى (75 مىڭ تەكشە مەتر) وندىرەتىن كاسىپورىندار جۇمىس ىستەي باستايدى. ينجينيرينگ سالاسىندا ولار اككۋمۋلياتور (جىلىنا شامامەن 3 ملن  دانا), كابەل ونىمدەرى (جىلىنا 264 توننا), دايىن ءونىم (25 مىڭ توننا) ءوندىرىسىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىر.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا بولجامدى اسەر 11 455 بىرلىكتى قۇرايدى. جاڭا جوبالاردىڭ ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى جىل سايىنعى سالىق تولەمدەرى 16,9 ملرد  تەڭگەنى قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە.

يمدب اياسىندا ءساتتى جۇزەگە اسقان جوبالاردى ەشكىم جوققا شىعارمايدى. باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن جۇزەگە اسىرۋ وڭدەۋشى ونەركاسىپ كاسىپو­رىندا­رىنىڭ 45 ترلن تەڭگەنىڭ ءونىمىن ون­دىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. بۇل قارجىنىڭ  11,2 ترلن تەڭگەسى 2019 جىل­دىڭ ەنشىسىندە. يندۋستريالاندىرۋ جىلدارىندا كاسىپورىنداردان تۇس­كەن سالىق 3 ەسە وسكەن. 2009 جى­لى 450 ملرد تەڭگە سالىق تولەنسە, 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 1 482 ملرد تەڭگەگە جەتكەن

ساراپشىلار  باعدارلاما قا­بىلدانعالى بەرى وتكەن 12  جىلدا ونەركاسىپتىك سايا­ساتتىڭ الىپپەسىن مەڭگەردىك. ساراپشى ەكونوميست دوسىم ساتپاەۆ بارلىق ماسەلە باعدارلاما دايىنداۋشىلاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. بىزدە بۇل ماسەلە سونشالىقتى دامىماعان. مۇنىڭ سالدارى  سالالىق باعدارلامالار اراسىندا ۇيلەسىمدىلىككە اسا ءمان بەرمەۋىنە الىپ كەلدى.  سالالار مەن سەكتورلاردىڭ   ءبىر-بىرىنە ىقپالىن زەرتتەۋ ءالى دە بولسا كەمشىن ءتۇسىپ جاتىر. ال كەلەسى ساراپشى توعجان قوجاليەۆا  ماكرو­ەكونوميستەر اراسىنداعى ساباقتاستىق جوعالىپ قالعانىن ايتادى. كەز كەلگەن باعدارلاما وتكەننىڭ كەمشىلىگىنەن ساباق العاندا عانا العا جىلجيدى. ونىڭ پىكىرىنشە,  يمدب-نىڭ كەلەسى كەزەڭىن ءساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەت ەلدىڭ دامۋىنا ساي كەلەتىن ستراتەگيانى ازىرلەۋى كەرەك جانە ءار كەزەڭگە وت­كەندە تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ وتىرۋى ما­ڭىزدى. ول ءۇشىن ەكونو­ميكا سالا­لارىنىڭ كەزەڭى مەن جاع­دايىنا بايلانىستى قا­بىلداناتىن شارالار ماتريتساسىن جاساۋ قاجەت. بىزدە ول جاعى مۇلدەم ەسكەرىلمەيدى.

ەكونوميست ماعبات سپانوۆ شەتەلدىك نيۆەستورلاردىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جۇزەگە اسقان جوبالارعا اسا ساقتىقپەن قاراۋ قاجەتتىگىن ايتادى.  2008-2018 جىلدار اراسىندا قارجىلاندىرىلعان جوبالاردا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ۇلەسىنىڭ قانشا بولعاندىعى تۋرالى دەرەك كوزدەر ەندى جاريالانىپ جاتىر. مۇندا جوبالاردىڭ جابىلىپ قالۋى – قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق يميدجىنە تەرىس اسەر ەتەدى. «قۇنى 1-3 ملرد اقش دوللارىنا باعالانعان جوبالارداعى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ۇلەسى, كەم دەگەندە 10 پايىز بولادى, ال بۇل از قارجى ەمەس», – دەيدى ماعبات سپانوۆ.

مۇنداي جوبالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇكىمەتتىڭ كەپىلدەندىرۋىمەن جۇزەگە اساتىنىن ايتادى. بۇل قوعامعا قۇپيا ەمەس. «مەملەكەتپەن شەتەلدىك ينۆەستور اراسىنداعى جوبا جابىق ەسىك جاعدايىندا وتەدى. شەتەلدىك ينۆەستورلار مۇنداي كەلىسىمشارتقا قول قويعان كەزدە بارلىق تاۋەكەلدى ەسكەرەدى. جوبا كۇيرەگەن جاعدايدا قازاقستان تاراپىنان بەرىلەتىن وتەماقى كولەمى دە الدىن الا زاڭداستىرىلادى.  2008 جىلدان بەرى شەتەلدىك ينۆەستورلار قارجىلاندىرىپ, توقتاپ قالعان جوبا ءۇشىن مەملەكەتتىڭ تولەگەن وتەماقىسى قانداي جولمەن قايتارىلعانى دا قۇپيا.  كەزىندە پرەمەر-مينيستر قىزمەتىندە بولعان  باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ ساندا بار, ساناتتا جوق 1000 زاۋىتتىڭ جۇمىس ىستەمەيتىندىگىن اشىق مويىنداۋى – ءبىزدىڭ شەگىنەرگە جەرىمىزدىڭ قالماعانىن كورسەتەدى. الداعى ۋاقىتتا شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن قارجىلاندىراتىن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىن تاۋەلسىز ساراپشىلار باقىلاۋى كەرەك»,  دەيدى ماعبات سپانوۆ.