مەن ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ جوعارى مادەنيەتتى بولعانىن كورگىم كەلەدى
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 29 قاڭتارداعى حالىققا ارناعان جولداۋىنان ەلىمىزدىڭ وركەنيەتتى, حالقىمىزدىڭ ءمادەنيەتتى بولۋىنا باستاعان ىزگى مۇراتتىڭ جولىن كورگەندەي اسەر الدىم.
ءبىز كوپ جاعدايدا مادەنيەت تۋرالى ايتقاندا, بۇل سالانى تەك ونەر تۇرىندە كورەمىز. ال ءمادەنيەت دەگەنىمىز, ءومىردىڭ جانە قوعامنىڭ بارلىق قىرىنان كورىنىپ تۇرۋى كەرەك. بارلىق سالامىزدا مادەنيەتتىلىك ورىن السا, ىسىمىزدە كەمشىلىك تە, ورەسكەل مىنەز-ق ۇلىق تا, ادامزات قۇندىلىقتارىنا ساي كەلمەيتىن قولايسىز ارەكەتتەر دە بولمايتىنى انىق. ايتالىق, قاي تىلدە سويلەسەڭ دە, ءتىلدىڭ ءمادەنيەتىن ساقتاۋىڭ قاجەت. ماسەلەن, ەكرانعا شىعىپ, پىكىر ءبىلدىرسەڭىز, تىڭداپ وتىرعان حالىق ايتىپ تۇرعان سوزىڭە قاراپ, رۋحاني بايلىعىڭدى, ءبىلىمىڭنىڭ ورەسىن انىق بايقايدى. ەگەر قازاق ءتىلىنىڭ مادەنيەتىن ساقتاماساڭ, سول حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ءبىلمەسەڭ, ايتقان ويىڭ دا جۇرەككە جەتپەيدى. ادامدارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ, كوشەدە, مادەني-قوعامدىق ورىنداردا ءوز-ءوزىن ۇستاۋ, ءار ورتادا جاراسىمدى كيىنە ءبىلۋ, كەڭسەلەر مەن عيماراتتاردا ءجۇرىپ-تۇرۋ, دەمالىس ورنىندا تازالىق ساقتاۋ – وسىنىڭ بارلىعى مادەنيەتتىلىكتىڭ قۇندى نەگىزدەرى.
سوڭعى جىلدارى تىلىمىزگە ءجيى ورالاتىن تولەرانتتىلىق ۇعىمىنىڭ نەگىزىندە دە مادەنيەت جاتىر. ياعني, دىنارالىق بايلانىستى تۇسىنىستىكپەن قابىلداپ, وزگە ءدىننىڭ ۇستانىمدارىنا, ادەت-عۇرىپتارىنا, قۇلشىلىق ەتۋ تاسىلدەرىنە ءتوزىمدىلىكپەن قاراۋ – تەك قانا مادەني ورەسى جوعارى حالىقتىڭ قولىنان كەلەدى. الەمدەگى توزىمدىلىگى مىقتى, وزگە ۇلتتار مەن ءدىني ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىنە تۇسىنىستىكپەن قارايتىن قازاق حالقى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.
بيىل, قازاقستان ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتىپ وتىرعان تۇستا ۇستانعان ساياساتىنىڭ ءبىرى – توزىمدىلىك. ءتورت تاعاننان تۇراتىن ۇرانىمىز “سەنىم. ءداستۇر. اشىقتىق. توزىمدىلىك” ەكەنىن, بۇل ۇعىمداردىڭ ىشىنە قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى ساياسي كوزقاراسى, ىنتىماقتاستىعى, بارلىق ارمان-مۇددەسى سىيىپ تۇرعانىن ايتقانىمىز ابزال.
قازاقستان قوعامىن جاراستىرىپ, بىرلىگىن ساقتاپ وتىرعان دا ادامدارىمىزدىڭ جوعارى مادەنيەتتىلىگى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق حالقىنىڭ, سونىمەن قاتار, قازاقستاندى مەكەندەگەن وزگە ەتنوستاردىڭ دا مادەنيەتى مەن ونەرىن تەرەڭ ۇعىنا ءبىلۋىمىز كەرەك ەكەنىن ءجيى ايتادى. ويتكەنى, ءبىر حالىقتىڭ جان دۇنيەسىن عانا بىلسەك, سول ۇلتتىڭ سالت-ءداستۇرىن ۇعىنۋمەن شەكتەلەمىز. ال وزىمىزبەن وسى ەلدە بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەتنوستاردىڭ تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن, شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرىن بىلە تۇسۋگە ۇمتىلساق, رۋحاني بايلىعىمىز مولايا تۇسەتىنى ايدان انىق.
مەن ءاردايىم ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ جوعارى مادەنيەتتى بولعانىن كورگىم كەلەدى. قازاقستانداعى بەيبىتشىلىكتىڭ سالتانات قۇرىپ تۇرۋى قازاق حالقىنىڭ دوستىق پەيىلى, بارلىق تۇرعىنداردىڭ ىنتىماق پەن بىرلىگى, ورتاق كوزقاراسى ەكەنى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار, ەڭ باستىسى, تىنىشتىق پەن سىيلاستىققا قول جەتكىزىپ تۇرعان قۇندىلىعىمىز – مادەنيەتتى قارىم-قاتىناسىمىز ەكەنى داۋسىز. ادام جاسىنان مادەنيەتتى سويلەۋدى ءۇيرەنبەسە, ۇلتتىق تاربيەنى الماسا, وزگە ۇلتتىڭ وكىلى ەمەس, ءتىپتى ءوزارا ءبىر ءۇيدىڭ بالالارى دا, ءبىر ۇلتتىڭ ادامدارى دا ءتىل تابىسا المايتىنى بەلگىلى ءجايت. سوندىقتان بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ نەگىزىندە مادەنيەت جاتىر.
مادەنيەتتىڭ قاتىسى جوق سالا بولمايدى. ايتالىق, كەيبىر ادامدار قىلمىسقا دا مادەني ورەسىنىڭ تومەندىگىنەن, ار-نامىسىنىڭ ازدىعىنان بارادى. ماسەلەن, حالقىنا كىر كەلتىرگىسى كەلمەيتىن, مادەنيەتى جوعارى ادام سىبايلاس جەمقورلىق جاساۋعا بارا ما؟! ارينە, بارمايدى!
قوعامداعى ورىن العان كەمشىلىكتەردى جويۋ – العا باسقان ەلدىڭ ۇستانىمى. وسى ورايدا جولداۋدا ەلباسى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە كۇردەلى رەفورما جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ناقتى ورگاندارعا تاپسىرما بەردى.
وسى ورايدا پارلامەنت دەپۋتاتتارى الدىندا دا ۇلكەن ءمىندەتتەر تۇر. ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا قاتىستى, ەلدىڭ 2020 جىلدارعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارىنا ءسايكەس ەكونوميكانى دامىتۋعا ارنالعان ماڭىزدى زاڭداردى جەدەل تۇردە قاراپ, قابىلداۋىمىز قاجەت. ءوزىم مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن ءماجىلىستىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتى اۋقىمدى ىستەر اتقارىپ, جاڭا زاڭداردىڭ جۇيەلى تالقىلانىپ, ساپالى تۇردە قابىلدانۋىنا اتسالىسادى دەپ ەسەپتەيمىن.
مادەنيەتتى ادام ءوزىنىڭ قۇقىعىن, ەلىمىزدىڭ زاڭدارىن دا جەتىك بىلۋگە تىرىسادى. اعات قىلىقتار, ورەسكەل ىستەر جاساۋعا بارمايدى. ءوزىنىڭ قانداي ىستەرمەن اينالىسۋىنا بولاتىنىن, زاڭعا قايشى كەلەتىن ارەكەتتەردەن اۋلاق ءجۇرۋدى ءبىلەدى. ءوزىنىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن انىق سەزىنەدى. ادام كوپ جاعدايدا “بۇل قوعام ماعان قانداي جاقسىلىقتار جاسايدى؟” دەگەن كوزقاراستان شىعا المايدى. ال “مەن ءوز ەلىمنىڭ دامۋى ءۇشىن قانداي ۇلەس قوسۋىم كەرەك؟” دەگەن قارسى سۇراقتى وزىمىزگە قويا بەرمەيمىز. سوندىقتان ءار ادام ەل الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىن دا سەزىنۋى ءتيىس.
ەلباسى وسى جولداۋىندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ, ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جونىندە جەكە-جەكە توقتالدى. وسى سالالاردىڭ بارلىعى دا زاڭدى جانە مادەنيەتتى تۇردە جۇزەگە اسۋى كەرەك. ايتالىق, مادەنيەتى جوق جەردە تاۋار ءوندىرۋشىنىڭ ءونىمى دە وتپەيتىنى بەلگىلى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋىنداعى ايتىلعان ويلاردىڭ تەرەڭ ماعىناسىن اشىپ, ەلىمىزدەگى يگى قادامداردى, ازاماتتىق قوعام قۇرۋداعى جەتىستىكتەرىمىزدى, الداعى كوزدەگەن ەلدىك ماقساتتارىمىزدى ءاربىر وقىرمانعا, ەلدىڭ بارلىق تۇرعىنىنا جەتكىزۋى كەرەك.
ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ ناق ورتاسىنان ورىن العان ەلىمىزدە ءار ءتۇرلى پارتيالار, ەتنوستار, ءدىني ۇيىمدار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ءوز قىزمەتتەرىن جۇرگىزىپ جاتىر. الايدا, ولاردىڭ بارلىعى وزدەرىن جەكە-جەكە ۇيىم نەمەسە وداق تۇرىندە سەزىنبەي, ء“بىز – قازاقستان ازاماتىمىز!” دەگەن اسقاق رۋحتا بولۋى كەرەك. وسى ورايدا ەلباسى 29 قاڭتار كۇنى ءوز جولداۋىندا “كەز كەلگەن پارتيا بولسىن, قوعامدىق ۇيىم بولسىن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى ەمەس پە؟ سوندىقتان مەن بارلىق ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە ەلدىڭ دامۋى مەن ۇلتتىق بىرلىكتىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىرۋگە سەپتەسەتىن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىن”, – دەدى.
ن.نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ بارلىق ساياسي كۇشتەرىنە داعدارىستىڭ قيىن كەزەڭىندە ەلىمىزگە جانە قوعامعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن پارتياارالىق ۇنقاتىسۋدى ورنىقتىرۋدى جانە بىرىگۋدى ۇسىنعانىن ايتا كەلىپ: “مەنىڭ باستامام قولداۋ تاۋىپ, جەتى ساياسي پارتيا ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا الەۋمەتتىك جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى مەموراندۋمدى ءبىرلەسە ازىرلەپ, وعان قول قويدى”, – دەپ ول ءۇشىن ۇلكەن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قولداۋ كورسەتۋگە 1 ملرد. تەڭگە ءبولىنەتىنىن جاريا ەتتى. بۇل قارجى قازاقستاننىڭ الداعى ون جىلعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىنا جۇمسالادى. ەل بيۋدجەتىنەن وسىنداي كولەمدە قارجى ءبولۋ جونىندە ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرما بەردى. بۇل باستامانى جىكتەپ ايتار بولساق, ەلىمىزدەگى وڭ وزگەرىستەر, حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ, ءاربىر ازاماتتىڭ ىزگى ارمانىنا قول جەتكىزۋىنە جاعداي جاساۋ, دوستىق پەن ىنتىماق, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, مادەني قۇندىلىقتارىمىزدى ارداقتاۋ تاقىرىبىنداعى ماڭىزدى جوبالار ىسكە اساتىنىن انىق بايقاۋعا بولادى.
ەلباسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى كوزدەلىپ وتىرعان ماقساتتارىمىزدى ايتا كەلىپ, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق جونىندە وي تولعاعان ساتتە: “بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – ول وتانىمىز, تاۋەلسىز قازاقستان!” – دەپ قاداپ ايتتى. بۇل قازاق ەلىندەگى بارلىق ازاماتتىڭ ەرەكشە ماقتانىشپەن, پاتريوتتىق سەزىممەن ايتاتىن ءسوزى. ودان ءارى پرەزيدەنت مەملەكەت جانە ونىڭ ءاربىر ازاماتى قاي جەردە دە قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ەلدىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى ىقتيمال كەز كەلگەن قادامعا بارماۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتتى. ويتكەنى, قازىر قازاقستان – الەم نازارىنداعى مەملەكەت. ءوز ءىشىمىزدەگى ازاماتتارىمىز نەمەسە شەتەلگە ىسساپارمەن بارعان وتانداستارىمىز, سونداي-اق الەمنىڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان جاستارىمىز ءاربىر قادامىن ويلانىپ باسۋى كەرەك. ءبىر ازاماتتىڭ ءىسى اشكەرەلەنسە, ول ەلدىگىمىزگە سىن بولماق. ياعني, ءار ازامات ءوزى ءۇشىن دە, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءۇشىن دە ءۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتە بولاتىن كەزگە جەتتىك. بۇگىنگى تاڭدا ويى وزىق, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, قىزمەتىنە ادال بارلىق قازاقستاندىق وسى ۇستانىمدى ۇعىنىپ وتىر دەپ سەنەمىن.
بالاباقشا مەن مەكتەپ, ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارى, جالپى ءبىزدىڭ قوعام تاربيەلەپ جاتقان وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىندا وتانعا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت سەزىمى قالىپتاسۋى ءتيىس. ءار ازاماتتىڭ ءوز شاڭىراعىنان ۇلتتىق تاربيە الۋىنا جاعداي جاسالعانى ءجون. جاستاردى حالىق دانالىعىمەن سۋسىنداتۋىمىز كەرەك. ايتالىق, جەر شارىنىڭ ءبىر تۇسىنا بارعاندا: “بۇل – قازاقستان ازاماتى”, دەيتىندەي دەڭگەيدى ساقتاپ تۇرۋعا مىندەتتىمىز.
بىلىكتىلىگى جوعارى, رۋحاني بايلىعى مول جاستار ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دا, مادەنيەتىن دە العا دامىتاتىنىنا كامىل سەنەمىن.
ەلباسى وسى جولداۋىندا قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا, ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا توقتالدى. الەۋمەتتىك سالاعا جاسالاتىن قولداۋدى ەلدىڭ بارلىق تۇرعىندارى ەرەكشە قۋانىشتى سەزىممەن قابىلداپ, بۇگىنگى تاڭدا ءجيى ءسوز ەتىپ ءجۇر. ۇلكەن قاريادان باستاپ, كىشكەنتاي بالاعا دەيىنگى قاتىسى بار ماسەلەلەر تۇگەل قامتىلدى. قازىر ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە جولداۋدان تۋىندايتىن مىندەتتەر, ەلباسى اتاپ كورسەتكەن 2020 جىلعا دەيىنگى ەلدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى تۋرالى ماسەلەلەر قىزۋ تالقىلانۋ ۇستىندە.
وسى جولداۋدا جاريا ەتىلگەن كەشەندى باعدارلامالار ويداعىداي ورىندالسا, الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا ءسوزسىز ەنىپ, ودان دا جوعارى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە الامىز.
ەلىمىزدەگى قازاق حالقىنىڭ, سوعان قوسا بارشا ەتنوستاردىڭ رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتارى – قازاقستاننىڭ بايلىعى. وسى ءبىر ورتاق ادامي بايلىق ەلىمىزدىڭ الداعى ون جىلداعى وركەندەۋىندە, ودان ءارى جالعاساتىن تاريحي كەزەڭدەرىندە تەك ىنتىماق پەن بىرلىگىن ارتتىراتىن جۇرەككە ۇيالاعان ۇلى قاسيەتتەرى بولا بەرۋىن تىلەيمىن!
ليۋدميلا حوچيەۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.