«توتەنشە جاعداي بانكتەر مەن كليەنتتەر ءبىر كەمەدە ەكەنىن ۇقتىردى. ودان كەيىن دە ءومىر بار. سول ءومىردى كليەنتتىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرۋدەن باستاۋ كەرەك, دەيدى قارجى ينستيتۋتىنىڭ وكىلدەرى.
جۋىردا بانكتەر مەن جۋرناليستەر اراسىندا ونلاين-كەزدەسۋ ۇيىمداستىرعان قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعى مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ توتەنشە جاعدايعا بەيىمدەلىپ ۇلگەرگەنىن, سونىڭ سالدارىنان تۋىندايتىن جاعدايدىڭ بارىنە دايىن ەكەنىن ايتتى. جاڭالىق – قارىز الۋشىلار كەشىكتىرىلگەن تولەمدەردىڭ ايىپپ ۇلىن تولەمەيدى. ول ءۇشىن بانككە بارۋدىڭ قاجەتى جوق. كۇندىز دە, تۇندە دە ونلاين-جۇيەگە كوشكەن بانكتىڭ سايتىنا ءوز اتىنان ءوتىنىش تاستاسا بولدى. تج كەزىندە جاعدايىن قيىنداتىپ العان شوب سۋبەكتىلەرى مەن جەكە كاسىپكەرلەر ءۇشىن 90 كۇندىك جەڭىلدىك مەرزىمى دە قاراستىرىلدى. ول ءۇشىن نەسيەنى تولەۋ مەرزىمىن اۋىستىرۋ تۋرالى كەستەگە قول قويسا بولدى. بۇل ءوتىنىشتى دە ونلاين-رەجىمدە تولتىرۋعا بولادى.
الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارىندا جابىلىپ قالعان شوب سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى الگوريتيم قانداي بولاتىنىن قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى وكىلدەرى ايتقان جوق. بانك وكىلدەرىنىڭ ۇنسىزدىگىنە قاراپ, جوعارىدان كەلگەن پارمەندى بويلارىنا ءسىڭىرىپ ۇلگەرە الماي جاتقانىن تۇسىندىك. سەبەبى كەرى شەگىنۋگە جول جوق. اعىنعا قارسى شىقسا, كليەنتىنەن ايىرىلادى.
قارجى ينستيتۋتتارى قايىرىمدىلىق قورى ەمەس, بيزنەس. بانكتىڭ شىعىندارى قانداي بولاتىنىن كارانتيننىڭ ۇزاقتىعى مەن شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ قايتا قالىپقا كەلۋ مۇمكىندىگى كورسەتەدى. جيىنعا قاتىسقان بانك وكىلدەرى ۋاقىتتىڭ شىعىندى ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرمەي جاتقانىن ايتتى. الدىن الا بولجامدار بويىنشا جاعداي جاقسارىپ كەتكەننىڭ وزىندە جىل سوڭىندا تابىستىڭ 30-40 پايىزىنان ايىرىلىپ قالاتىنىن ءبارى سەزىپ وتىر. داعدارىس ۇزاققا سوزىلىپ كەتەدى دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. بىراق جيىن بارىسىندا ۇققانىمىز, بانكتەر cونىڭ دا جولىن, باسقاشا ايتقاندا «ب-جوسپارىن» ويلاپ قويىپتى. «بانكتەر مەن شوب سۋبەكتىلەرى ءبىر كەمەدە وتىر. وڭتايلى شەشىم قابىلدانباسا, جارتاسقا بارىپ سوعىلارىمىز انىق. سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ شەشىمىن كۇتىپ جوعارىعا قاراي بەرمەي, اركىم ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي تىرلىكتى جالعاستىرىپ, سونى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ شەشىمىمەن ۇيلەستىرۋ كەرەك» دەيدى جيىنعا قاتىسقان بانك وكىلدەرى.
وسى جيىنعا قاتىسقان قارجى ساراپشىسى ليديا بوندارەنكو بىزگە بانك پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىس كەشەگى قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان كەزدە دە اسا جاقسى بولماعانىن ايتتى. 1990 جىلداردىڭ باس كەزىندەگى كليەنت پەن قازىرگى كليەنتتى سالىستىرۋعا بولمايدى. بانكتەر كليەنتتەردىڭ وزگەرگەنىن قالامايدى, ال كليەنتتەر بانكتەردىڭ 30 جىلدان وزگەرمەي كەلە جاتقان ۇستانىمىنا كونگىسى كەلمەي, ۇستانىمدارىنىڭ وزگەرگەنىن قالايدى. قازىر كليەنتتەردە قازاقستاندىق بانكتەردىڭ نەسيە بەرۋ جۇيەسىن شەتەلدىك قارجى ۇيىمدارىنىڭ تاجىريبەسىمەن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بار. قازاقستاندىق بانك جۇيەسىندە رەتتەلمەگەن تەتىكتەردىڭ بىرەگەيى دە وسى.
«بىزدەگى بانك جۇيەسى ۋاقىتشا پايداعا عانا سۇيەنىپ جۇمىس ىستەپ كەلدى. ناتيجەسىندە, ميللياردتارمەن جۇمىس ىستەيتىن ءىرى بيزنەس وكىلدەرى شەتەلدىك بانكتەرگە كەتتى. قازاقستاندىق بانكتەردىڭ ەنشىسىنە ميلليوندارمەن عانا جۇمىس ىستەيتىن شوب قانا قالدى. بىراق ولاردىڭ ءوزى بانككە ەمەس, قور بيرجالارىندا اكتسيامەن جۇمىس ىستەۋگە كوشتى. ونىڭ تاۋەكەلى جوعارى بولسا دا, پايداسى بانك نەسيەسىنەن ءتيىمدى. ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنىڭ پايىزىن كوتەردى. ەندىگى جاعدايدى ەشكىم بولجاپ ايتا المايدى. شوب-تى بانكتىڭ نەسيەسى ەمەس, مەملەكەتتىڭ كومەگى عانا تىعىرىقتان الىپ شىعادى, ءبىز ەندى شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ جاعدايىنا تاۋەلدىمىز», دەيدى ل.بوندارەنكو.
شەتەلدەگى نەسيە پايىزىنىڭ ەڭ جوعارىسى 4 پايىز بولسا, بىزدەگى مولشەرلەمە – 25 پايىز. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ قانشا پايىزعا كوتەرىلىپ كەتەتىنىن ءبارىمىز ءبىلىپ وتىرمىز. قازاقستاندىق بانكتەردىڭ بىردە-ءبىرى شەتەلدىك قارجى ۇيىمدارىمەن نەسيە لينياسى بويىنشا كەلىسسوز جۇرگىزە المايدى. «ولارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ەڭ كەمى 500 ملن مەن 1 ملرد دوللارلىق كەلىسىمشارتقا وتىرۋ كەرەك. ءبىز كەلىسكىمىز كەلسە دە ولار بىزگە بەرمەيدى. شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتارىنان كەلگەن قارجى كوزى ۇلتتىق بانك ارقىلى تاراتىلادى. ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە نەسيە بولەر كەزدەگى مارجاسىنىڭ پايىزىنىڭ ءوزى قانداي ەكەنىن ءبىز بىلمەيمىز. سودان كەيىنگى اتقارىلار جۇمىستارعا جۇمسالاتىن شىعىندار نەسيە پايىزىنىڭ 5 پايىزىنان اسىپ كەتەدى. مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە 25 پايىزدىڭ ۇستىنە كوتەرىلەدى. بۇل ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەنىڭ زاردابى. قازاقستان ۇكىمەتى مەن ۇلتتىق بانك الداعى ۋاقىتتا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىمەن بايلانىسقا شىعۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋى كەرەك», دەيدى ساراپشى.
سونىمەن بانكتەر جوعارى پايىزبەن تۇتىنۋشىنىڭ قالتاسىن قاققانى ءۇشىن ۇلتتىق بانك تە جاۋاپتى ەكەنىن ايتسا, ۇلتتىق بانك وكىلدەرى «AQR قورىتىندىسى ولاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەپ كەلگەنىن كورسەتتى. ەندى ءبارى باسقاشا بولادى» دەيدى. ءبىز دە سوعان سەنگىمىز كەلەدى.
ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا قازاقستاندىق 7 بانك كليەنتتەرىن قولداۋ ءۇشىن باعدارلامالارىن جاريالاعان بولاتىن. ولار – التىن بانك, الفا بانك, ەۆرازيالىق بانك, Forte, Jýsan, Kaspi جانە حوۋم كرەديت. كليەنتتەردى قولداۋ باعدارلاماسى نەسيەنى ءۇش ايلىق مەرزىمگە كەيىن شەگەرۋمەن شەكتەلىپ قالدى. نازار اۋداراتىن ماسەلە, مۇنداي جەڭىلدىككە بۇرىن نەسيەنى ۋاقىتىلى تولەپ تۇرعاندار عانا يە بولا الادى. «ال قالعاندارى قايتەدى؟» دەگەن ساۋالىمىزعا بانك وكىلدەرى قولداۋ باعدارلاماسى ءالى جەتىلدىرىلەتىنىن, قولداۋ مەحانيزمدەرى دە ناقتىلاناتىنىن ايتتى.
بارلىق بانكتىڭ قىتاي ۆيرۋسىنان قورعانۋ ءۇشىن ونلاين بلوكادا قۇرىپ العانىن وسى جيىندا بىلدىك: ساۋدا ۇيلەرىندەگى فيليالدارىنىڭ قىزمەتى ۋاقىتشا توقتاسا دا بانكتەر 100 پايىز جۇمىس ىستەپ تۇر. ساراپشىلار توتەنشە جاعدايدان تۋىنداعان قيىندىقتاردان تسيفرلى تەحنولوگيا قامداپ العاندار عانا از زارداپ شەگەتىنىن ايتىپ جاتىر.
«امانات» ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ وكىلى اننا نەكريۋكوۆا تەك قانا باس كەڭسەنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن, مۇنىڭ قاجەتتىلىك ەكەنىن ايتتى. وزگە فيليالدار ونلاينعا كوشكەن. ونىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز, كومپانيا سوڭعى بىرەر جىلدا تسيفرلاندىرۋعا مولىراق قارجى قۇيعان. جۇمىس ورىندارىندا وتىرۋعا ءتيىس قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرازىنىڭ ورنىن روبوت الماستىرعان. ا.نەكريۋكوۆا مەديتسينالىق ساپارلاردى ساقتاندىرۋ (MST) ءونىمىنىڭ نارىقتا ساتىلۋى شەتەلگە شىعاتىن ادامدار سانىنىڭ بىرنەشە رەت ازايۋىنا بايلانىستى كۇرت تومەندەگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل قۇبىلىس اقپان ايىنىڭ سوڭىنان باستالىپ, ناۋرىز ايىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە توقتاعان. قاڭتار ايىندا كومپانيا كۇن سايىن ورتاشا ەسەپپەن 50 پوليستەن ساتسا, بۇل كورسەتكىش اقپان ايىندا 54, ناۋرىز ايىندا 26 پوليسكە دەيىن تومەندەپ كەتكەن. سەبەبى شەتەلگە شىعاتىن ادامدار ازايدى. سونىمەن قاتار كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا بايلانىستى ۋاقىتشا كىرگەنى (ترانزيتتىك كولىكتەر) ءۇشىن ساقتاندىرۋ جارنالارى دا تومەندەپ كەتىپتى. جاعداي تۇراقتالعان كۇننىڭ وزىندە بۇل سەگمەنتتە جىل اياعىنا دەيىن تابىستىڭ 70 پايىزى توتەنشە جاعدايدىڭ شەڭگەلىندە كەتكەلى تۇر.
ەرىكتى زەينەتاقى اننۋيتەتى ونىمدەرىن ساقتاندىرۋ ونلاين-كەڭەستەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مۇنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى تەك كەڭەس بەرۋمەن عانا شەكتەلۋدە. ناقتى جارناسىن تولەپ, سۇرانىس بەرىپ جاتقاندار از.
داعدارىس كەز كەلگەن سالادا مۇمكىندىكتەردىڭ ەسىگىن اشىپ جاتىر. قازىر حابارلاسىپ, ساقتاندىرۋ جارناسىن تولەۋگە نيەتتەنىپ جاتقان كليەنتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – زەينەت جاسىنا جاقىنداپ قالعان ازاماتتار. ولار توتەنشە جاعداي كەزىندە جۇمىسىنان ايىرىلىپ قالۋدان قورقىپ, جۇمىسسىزدىقتان ساقتانعىسى كەلەدى. «بۇرىن ساقتاندىرۋ جارنالارىنىڭ 80 پايىزى اۆتوكولىكتى نەمەسە شەتەلگە ساپارعا شىققان تۋريستەردى ساقتاندىرۋدان تۇسەتىن. قازىر جۇمىسسىز قالعاندار ءۇشىن بەرىلەتىن تولەماقى 42 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. بۇل قارجى تەك جان باعۋعا عانا جەتەدى. زەينەت جاسىنا جاقىنداپ قالعان ازاماتتارىمىزدىڭ جۇمىسسىزدىقتان ساقتانۋ تۋرالى نيەتىنە قولداۋ بىلدىرۋگە بولادى. سول سەبەپتى ساقتاندىرۋ جارناسىن ازاماتتارىمىزدىڭ تولەم قابىلەتىنە بەيىمدەسەك, وعان جۇمىس بەرۋشىنىڭ مۇمكىندىگىن ينتەگراتسيالاساق, بۇل باعىتتى دا سەگمەنتتىڭ قوزعاۋشى سالاسىنا اينالدىرۋعا بولادى», دەپ ءسوزىن اياقتادى ا.نەكريۋكوۆا.
جيىن بارىسىندا ايتىلعان پىكىرلەردەن ۇققانىمىز, بانك وكىلدەرى العاش رەت وزدەرىن قاراپايىم كليەنتتەرمەن ءبىر كەمەدە ەكەنىن, ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىنان الداعى ۋاقىتتا دامەلەنە المايتىنىن ءتۇسىنىپ وتىر. ىشكى نارىقتى قولجەتىمدى نەسيەمەن قامتاماسىز ەتۋ نيەتى ۇلتتىق بانك تاراپىنان قولداۋ تاپسا ەكەن دەيدى. مەملەكەت باسشىسى وسىعان دەيىن بانكتەر كوپ تابىس تابۋ ءۇشىن رەسۋرسىن تۇتىنۋشىلىق كرەديتكە باعىتتايتىنىن ايتىپ, ۇلتتىق بانككە قارجى سەكتورىنا شۇعىل وزگەرىس ەنگىزۋى كەرەك ەكەنىن ايتقان. بانك جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءالسىز تۇستاردى الدىن الا انىقتاۋعا تاپسىرما بەردى.
وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا اقوردادا وتكەن جيىندا پرەزيدەنت تاراپىنان بانكتەردىڭ اكتسيونەرلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جانە ولاردى نەسيەلەندىرۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ ماسەلەسى دە تۇڭعىش رەت ايتىلدى. ساراپشىلار بولسا بار كىنا ۇلتتىق بانكتە ەمەس, بانكتەردىڭ قۇرىلتايشىلارىندا ەكەنىن بۇرىننان ايتىپ كەلگەن. وسىعان دەيىن قول استىنداعى بانكتەر تۇشكىرىپ قالسا, مەملەكەتتەن ۇلتتىق قور ارقىلى كومەك الۋعا ادەتتەنگەن از عانا توپ بانك نەسيەسىنىڭ قاراپايىم كوپشىلىككە قولجەتىمدى بولعانىن قالاماي, ۇلتتىق بانكتى ساۋىن سيىرعا اينالدىرىپ جىبەردى. قازاقستاننىڭ قارجى ساياساتىنا ەنەتىن وزگەرىستەر بانكتەر مەن كليەنتتەر اراسىنداعى سەنىمسىزدىك سيندرومىن سەيىلتەدى دەپ ءبىز دە ۇمىتتەنەمىز.
الماتى