«زامان وزعان, وي توزعان». قازىر ەلىمىزدەگى كوپتەگەن شاعىن قالالاردىڭ كۇيرەگەن كەيپىنە قاراساڭ وسى ءتامسىل ويعا ورالادى. الەمدەگى ءبىلىمدى ەلدەردىڭ الدىڭعى لەگىندە جۇرسەك تە, كەڭ بايتاق جەرىمىزدىڭ استى مەن ءۇستى قازىنا-بايلىققا تولى بولسا دا, شاعىن قالالاردى تىم قۇرىعاندا كۇيرەتپەي, ءوز قالپىندا ۇستاپ تۇرا المادىق. ونىڭ وزىندىك سەبەپ-سالدارى كوپ, ارينە.
«زامان وزعان, وي توزعان». قازىر ەلىمىزدەگى كوپتەگەن شاعىن قالالاردىڭ كۇيرەگەن كەيپىنە قاراساڭ وسى ءتامسىل ويعا ورالادى. الەمدەگى ءبىلىمدى ەلدەردىڭ الدىڭعى لەگىندە جۇرسەك تە, كەڭ بايتاق جەرىمىزدىڭ استى مەن ءۇستى قازىنا-بايلىققا تولى بولسا دا, شاعىن قالالاردى تىم قۇرىعاندا كۇيرەتپەي, ءوز قالپىندا ۇستاپ تۇرا المادىق. ونىڭ وزىندىك سەبەپ-سالدارى كوپ, ارينە.
ەلىمىزدە 87 قالا بار. ونىڭ 60-سى شاعىن شاھارلار ەكەن. ياعني ولارداعى تۇرعىنداردىڭ سانى 50 مىڭنان ءارى اسپايدى. بۇگىندە وسى مونوقالالاردىڭ 19-ى عانا ۇكىمەتتىڭ 2012-2020 جىلدارعا ارنالعان دامىتۋ باعدارلاماسىنا ەنگەن. قالعاندارى جەتىم قوزىنىڭ كۇيىنە ەنگەندەي بولعان. ايتكەنمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا بەرىلگەن تاپسىرماعا وراي, قالعان 41 شاعىن قالا دا اتالعان باعدارلامادا قامتىلاتىن بولدى. ول بويىنشا قازىر جاڭا باعدارلاما ازىرلەنىپ جاتىر.
كىشكەنتاي كەنتتەردىڭ كوبىسى كەڭەس زامانىندا تەمىر جول سالۋ, كەن ورىندارىن يگەرۋ, رەكرەاتسيالىق نىسانداردى اشۋ جانە ت.ب. جاعدايلارعا بايلانىستى ىرگە كوتەرگەن-ءدى. كەلەشەك تاعدىرى ءبىر عانا كاسىپورىنعا بايلانعان وسىنداي شاعىن قالالاردىڭ جاعدايى وداق ىدىراعاندا ىلديعا قاراي قۇلديلاعانى راس. ويتكەنى, ءىرى كاسىپورىنداردىڭ دەنى بۇرىن-سوڭدى بولماعان داعدارىسقا تاپ كەلدى. ارەدىك ەس جيعانشا زاۋلاعان زامانا وزدى دا كەتتى. بۇگىندە ەل ۇكىمەتى سونىڭ ورنىن تولتىرۋعا قامدانىپ-اق جاتىر. اتالعان باعدارلاما وسى يگىلىكتىڭ ءبىر دالەلى.
تاياۋدا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى بولىپ وتكەنى ءمالىم. سوندا ب.ساعىنتاەۆ مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىن سىنعا العان ەدى. وسى سىننىڭ نەگىزىندە اتالعان مينيسترلىككە ساۋال سالدىق. وندا شاعىن شاھارلاردىڭ باستى ماسەلەلەرىن بىلگىمىز كەلگەن.
قازىرگى ۋاقىتتا شاعىن قالالاردىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى, بىلىكتى ماماندار مەن ينۆەستيتسيالاردى تارتۋداعى ەكونوميكالىق بازانىڭ شەكتەۋلىلىگى مەن ءتيىمسىز باسەكەلەستىك ۇستانىمدارى بولىپ وتىر. كوپتەگەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تەحنولوگياسى ارتتا قالعان. نەگىزگى قورلاردىڭ توزۋ دارەجەسى دە تىم جوعارى. بۇلارمەن قاتار, ەڭبەك كۇشى دە تاپشى بولىپ تۇر. ويتكەنى, شاعىن قالالارداعى كاسىپورىندار توقىراعان سوڭ, تۇرعىندار ۇلكەن قالالارعا كوشە باستادى, دەگەن ۆيتسە-مينيستر قايىربەك وسكەنباەۆ بىزگە قايتارعان جاۋابىندا. مۇنىمەن بىرگە, حالىقتىڭ تابيعي ازايۋى, قارتايۋى, دەنساۋلىق ساقتاۋ دەڭگەيى تومەندەگەن. الەۋمەتتىك-مادەني سالانىڭ دا وڭىپ تۇرعانى شامالى. ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم نىساندارىنىڭ دامۋى وتە باياۋ كورىنەدى. مۇنىڭ ءبارى ءوندىرىستىڭ ءبىر عانا سالاسى دامىعان قالانىڭ, قالا قۇرۋشى كاسىپورىندارعا تولىق تاۋەلدىلىگىن بىلدىرەدى.
شاعىن قالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىن ساپالى ازىرلەۋ ماقساتىندا مينيسترلىك رەسپۋبليكامىزداعى شاعىن قالالاردىڭ كەشەندى دامۋىن زەرتتەپ جاتىر. ءتىپتى, بۇعان دەيىن ماماندار شەتەلدەردەگى كىشى كەنتتەردى دامىتۋ ۇردىستەرىمەن دە ارنايى تانىسىپ كەلگەن بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا مينيسترلىك ماماندارى بارلىق كورگەن-بىلگەنى مەن زەرتتەۋلەرىن جۇپتاپ, ۇكىمەتكە ناقتى ۇسىنىستارىن ازىرلەۋ ۇستىندە ەكەن. ايتا كەتەلىك, زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى شاعىن قالالاردىڭ قانشاسى باسەكەگە قابىلەتتى ءارى ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى ەكەنى, ال نەشەۋىنىڭ دامۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ءارى تومەن ەكەندىگى انىقتالاتىن بولادى.
بۇيىرتسا, شاعىن قالالاردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى جىل سوڭىنا دەيىن قابىلدانىپ قالادى.
مونوقالالارداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ارقىلى نەسيەلەۋدىڭ سىياقى ستاۆكاسىن سۋبسيديالاۋ اتالعان باعدارلامادا ناقتىلانعان. سونداي-اق, ميكرونەسيەلەۋ, يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمدى جەتكىزۋ جانە كاسىپكەرلەرگە گرانتتار ۇسىنۋ شارالارى دا باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا سىياقى ستاۆكاسى 14 پايىزدان كوپ ەمەس, اقشا كولەمى 750 ملن. تەڭگەدەن اسپايتىن بانكتەردىڭ نەسيەلەرى بويىنشا سۋبسيديالاۋ جۇزەگە اسىرىلادى. ولاردىڭ 10%-ىن مەملەكەت تولەسە, قالعان بولىگىن باعدارلاماعا قاتىسۋشىسى قازىناعا قا يتارۋى ءتيىس. ميكرونەسيە ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان, جۇمىسسىز جانە از قامتاماسىز ەتىلگەن ادامدار اراسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارىن ۇيىمداستىرعىسى كەلەتىن نەمەسە شاعىن بيزنەسىن كەڭەيتۋدى قالايتىن مونوقالا تۇرعىندارى مەن ورالماندارعا بەرىلەدى. بۇل نەسيەنى كاسىپكەر 5 جىلدىق مەرزىمگە الادى. ال كرەديتتىڭ ەڭ جوعارعى سوماسى 3,0 ملن. تەڭگەدەن اسپاۋى قاجەت دەپ بەلگىلەگەن, وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى.
باعدارلامانىڭ وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ تۋرالى بولىمىندە دە جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرگە ناقتى كورسەتىلەتىن كومەكتەر ايقىندالعان. وندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرىستەردى جاڭعىرتۋ جانە كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالار جەتكىلىكتى. ەڭ باستىسى, كاسىپكەرلەردىڭ نىساندارىنا جەتىسپەيتىن ينفراقۇرىلىمدى جەتكىزىپ بەرۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە, جولدار مەن سۋ جەلىلەرىن تارتۋ, سونداي-اق, گازداندىرۋ, سۋ قۇبىرلارىن جاساۋ, جىلۋمەن جابدىقتاۋ, ونەركاسىپ الاڭدارىنا ارنالعان قازاندىقتاردىڭ قۇرىلىسى مەن رەكونسترۋكتسياسى, تەمىر جول تۇيىقتارى, تەلەفون ورناتۋ, كىشى ەلەكتر ستانسالارى بار. بۇدان وزگە, جاڭا وندىرىستەر قۇرۋعا 1,5-3 ملن. تەڭگە مولشەرىندە گرانتتار دا بەرىلەدى. وسى شارالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بيىلعى جىلعا 4,6 ملرد. تەڭگە بولىنگەن ەكەن. ونىڭ 1,8 ملرد. تەڭگەسى سىياقى ستاۆكاسىن سۋبسيديالاۋعا, 1,75 ملرد. تەڭگەسى ميكرونەسيلەۋگە, 711 ملن. تەڭگەسى يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمعا, ال 300 ملن. تەڭگەسى گرانتتاردى ۇسىنۋعا اجىراتىلعان.
ءتىپتى, باعدارلاما اياسىندا شاعىن قالالاردا شارۋا دوڭگەلەتكەن كاسىپكەرلەرگە نەسيەلەردىڭ سىياقى ستاۆكاسىن سۋبسيديالاۋ بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيدەگى 17 بانكپەن ىنتىماقتاستىق كەلىسىمدەرى جاسالىپ, قول دا قويىلعان. وعان قوسا, ءىرى كومپانيالاردىڭ, مەملەكەتتىڭ جانە قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى وڭىرلەردەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ اينالاسىنداعى تاۋار جانە قىزمەت كورسەتۋ جۇيەلەرىن جەتىلدىرىپ, ولاردىڭ ماڭىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ مەن قولداۋ ماقساتىندا سەرىكتەستىك باعدارلاماسى ازىرلەنگەن. بۇل باعدارلامانى «اتامەكەن» وداعى, وبلىس اكىمدىكتەرى, «قازمۇنايگاز» ۇك» اق, «وزەنمۇنايگاز» اق, «قازتسينك» جشس, «قازاقمىس» كورپوراتسياسى» جشس جانە «تەڭىزشەۆرويل» جشس ءبارى ىنتىماقتاسا وتىرىپ, تىعىز بايلانىستا جۇزەگە اسىرادى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ جانە دامىتۋدى قولداۋ ماقساتىمەن كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى اشىلادى. ورتالىقتار اقپاراتتىق-كەڭەستىك قىزمەتتەردى «ءبىر تەرەزە» قاعيداسىمەن كورسەتەدى. وندا دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, مامانداندىرىلعان كومپانيالاردىڭ جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ وكىلدەرى كاسىپكەرگە اقىل-كەڭەس بەرىپ وتىرادى. مۇنداي ورتالىقتار بۇگىنگى كۇندە الماتى, شىمكەنت, پاۆلودار, قىزىلوردا جانە تاراز قالالارىندا قىزمەت ەتىپ جاتىر. ال اعىمداعى جىلى ولار بارلىق وبلىس ورتالىعىندا اشىلادى. بىلتىردان باستاپ 27 مونوقالادا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى نەگىزىندە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ورتالىقتارى قۇرىلدى. مۇنىمەن قاتار, كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ جۇمىلعىش ورتالىقتارى ىسكە قوسىلعان. ەندى وسىنىڭ شەڭبەرىندە كاسىپكەرلەرگە كومەك-كەڭەستەر جانە ترەنينگتەر وتكىزەدى. قازىردىڭ وزىندە وسىنداي 14 ورتالىق جۇمىس ىستەپ تۇر.
كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بيزنەس-ينكۋباتورلار. بۇگىندە 20 بيزنەس-ينكۋباتور جۇمىس ىستەيدى. ول بويىنشا كاسىپكەرلەرگە قىزمەت بولمەلەرى جەڭىلدىك شارتتارىمەن جالعا بەرىلەدى. سونداي-اق, بيزنەسىن جۇرگىزۋى جانە دامىتۋى ءۇشىن اقپارات, اقىل-كەڭەسپەن كومەك كورسەتىلەدى. ماسەلەن, جاڭاوزەن قالاسىندا جاڭا ۇلگىدەگى قاناتقاقتى بيزنەس-ينكۋباتور اشىلعان. ونىڭ شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى نارىقتى دامىتۋ ءۇشىن ءوسۋ الەۋەتى بار جانە جۇمىس ورىندارىن قۇرايتىن, ەكى جىلدان اسپايتىن جاڭا قۇرىلعان كومپانيالارعا قىزمەتتەر كورسەتىلۋدە. وسى كەزدە بيزنەس-ينكۋباتوردا بيزنەس-جوسپارلاردى جانە جوبالاردى دايىنداۋ ورتالىعى, بۋحگالتەرلىك جانە زاڭ قىزمەتتەرىن ۇسىناتىن 50 كاسىپكەر ورنالاسقان.
اتالعان باعدارلاما بيىلدان باستاپ تولىق ىسكە اسىرىلا باستادى. ايتقانداي, وتكەن جىلى 27 مونوقالاعا قاناتقاقتى جوبامەن 6,0 ملرد. تەڭگە بولىنگەن-ءدى. شۇكىر ەتەرلىگى, ونىڭ يگەرىلۋى 99 پايىزدى قۇرادى. جوبادا نەگىزىنەن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باسا كوڭىل بولىنگەن. ويتكەنى, مونوقالالاردىڭ دامۋىن تەجەيتىن نەگىزگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – وندىرىستىك ينفراقۇرىلىم جاعدايىنىڭ ناشارلىعى. اسىرەسە, كولىك تاسىمالىنىڭ الىستىعى مەن اۆتوكولىك جولدارىنىڭ جارامسىزدىعى وتكىر ماسەلە بولىپ تۇر. مىسالى, ءىرى وتكىزۋ نارىقتارىنان, قالا اگلومەراتسيالارىنان الىس ورنالاسقان, وعان قوسا كولىك جولىنىڭ تۇيىعىندا تۇرعان ارقالىق, جەزقازعان قالالارىنىڭ دامۋى قيىندىق تۋعىزۋدا. ينجەنەرلىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ مۇشكىل جاعدايى شاعىن شاھارلاردىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەسى. سۋ قۇبىرى, كارىزدەر, جىلۋ جانە ەلەكتر جۇيەلەرىنىڭ توزۋى مول قارجىلىق سالىمداردى قاجەت ەتەدى. تىپتەن, مونوقالالاردىڭ جارتىسىنداع ى ەلەكتر جۇيەلەرىنىڭ توزۋى 70 پايىزدى قۇراپ وتىر, دەيدى بىلەتىن ماماندار.
داتكە قۋات, وسى ماقساتقا جىل سايىن قاراجات ءبولۋ باعدارلامادا قاراستىرىلعان. اعىمداعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 18,7 ملرد. تەڭگە, ونىڭ ىشىندە ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىنا 7 ملرد. تەڭگەدەن استام قاراجات بولىنگەن. باعدارلاما قابىلدانعان كەزدەن باستاپ الەۋمەتتىك سالا وبەكتىلەرىنىڭ جوندەلۋىنە, مونوقالالاردى جىلۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىنىڭ كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا كوڭىل بولىنۋدە. بىلتىر 12 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 142, 2 ملن. تەڭگە جۇمسالعان ەكەن. ال بيىل 9 وبلىستا جىلۋمەن قامتۋعا 33 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ولارعا 1, 9 ملرد. تەڭگە بولىنگەن.
وسى جىلدىڭ 25 ساۋىرىندە مينيسترلىك شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىمەن بىرگە كۋرچاتوۆ قالاسىندا 27 مونوقالانىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ, رەسپۋبليكانىڭ قالا قۇرۋشى كاسىپورىندارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «مونوقالالار – دامۋ جولدارى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق فورۋم وتكىزدى. مۇنداي شارانىڭ وتكىزىلۋ ماقساتى الداعى ۋاقىتتا مونوقالالاردىڭ يندۋستريالىق دامۋىن جانە ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ, شاعىن, ورتا بيزنەستى اياقتاندىرۋ بولدى. سونداي-اق, فورۋمدا شەتەلدىك جانە قازاقستان مونوقالالارى اراسىندا تاجىريبە الماسۋ دا كوزدەلدى. مينيسترلىك مۇنداي فورۋم ەلىمىزدە العاش رەت وتكىزىلگەنىن ايتادى. كەلەشەكتە بۇل شارا جىلدا ۇيىمداستىرىلىپ, وڭىرلەر اراسىنداعى تاجىريبە الماسۋ, جاڭا تەحنولوگيالارمەن اقپارات الماسۋ ءۇشىن ديالوگ الاڭىنا اينالادى ەكەن.
ءيا, باعدارلامانىڭ باعدارىن باقساق, شاعىن شاھارلاردىڭ شارۋاسىن تۇزەۋگە دەگەن ۇكىمەتتىڭ نيەتى دە, ىقىلاسى دا بار. ەندى ونى جۇزەگە اسىرۋدا جەرگىلىكتى ماماندار باردى ۇقساتا بىلسە بولعانى.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».