«توتەنشە جاعداي بانكتەر مەن كليەنتتەر ءبىر كەمەدى ەكەنىن ۇقتىردى. كەيىن دە ءومىر بار. سول ءومىردى كليەنتتىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرۋدەن باستاۋ كەرەك» دەيدى قارجى ينستيتۋتى وكىلدەرى. بانكتەر مەن جۋرناليستەر اراسىنداعى ونلاين كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرعان قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعى مەن ميكرو-قارجى ۇيىمدارى قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبارى توتەنشە جاعدايعا بەيىمدەلىپ ۇلگەرگەنىن, سونىڭ سالدارىنان تۋىندايتىن جاعدايدىڭ بارىنە دايىن ەكەنىن ايتتى.
جاڭالىق – قارىز الۋشىلار كەشىكتىرىلگەن تولەمدەردىڭ ايىپپۇلدارىن تولەمەيدى. جانە ول ءۇشىن بانككە بارۋدىڭ قاجەتى جوق. كۇندە دە, تۇندە دە ونلاين جۇيەگە كوشكەن بانكتىڭ سايتىنا ءوز اتىنان ءوتىنىش تاستاسا بولدى. تج كەزىندە جاعدايىن قيىنداتىپ العان شوب سۋبەكتىلەرى مەن جەكە كاسىپكەرلەرگە 90 كۇندىك جەڭىلدىك مەرزىمى قاراستىرىلىپتى. ول ءۇشىن نەسيەنى تولەۋ مەرزىمىن اۋىستىرۋ تۋرالى كەستەگە قول قويسا بولدى. بۇل ءوتىنىشتى دە ونلاين رەجيمدە تولتىرۋعا بولادى.
الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارىندا جابىلىپ قالعان شوب سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى الگوريتيمدەرى قانداي بولاتىنىن قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى وكىلدەرى ايتقان جوق. بانك وكىلدەرىنىڭ ۇنسىزدىگىنە قاراپ, جوعارىدان كەلگەن پارمەندى بويلارىنا ءسىڭىرىپ ۇلگەرە الماي جاتقانىن تۇسىندىك. سەبەبى كەرى شەگىنۋگە جول جوق. اعىنعا قارسى شىقسا, كليەنتتەردەن ايرىلادى. جيىنعا قاتىسقان قارجى ينستيتۋتى وكىلدەرىنىڭ ايتقانىنان «توتەنشە جاعدايلاردان كەيىن دە ءومىر بار. سول ءومىردى كليەنتتىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرۋدەن باستاۋ كەرەك. ودان وزگە جول جوق» دەگەن شەشىمدى ۇقتىق.
قارجى ينستيتۋتتارى قايىرىمدىلىق قورى ەمەس, بيزنەس. بانكتىڭ شىعىندارىنىڭ قانداي بولاتىنىن كارانتيننىڭ ۇزاقتىعى مەن شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ قايتا قالىپقا كەلۋ مۇمكىندىگى عانا انىقتاي الادى. كەشەگى جيىنعا قاتىسقان بانك وكىلدەرى ۋاقىتتىڭ شىعىندى ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرمەي جاتقانىن ايتتى. الدىن الا بولجامدار بويىنشا جاعداي جاقسارىپ كەتكەننىڭ وزىندە جىل سوڭىندا تابىستىڭ 30-40 پايىزعا ازايىپ قالاتىنىن ءبارى سەزىپ وتىر. «داعدارىس ۇزاققا سوزىلىپ كەتسە» دەگەن نۇسقانى ويلاۋعا دا قورقادى. «بانكتەر مەن شوب سۋبەكتىلەرى ءبىر كەمەدە وتىر. وڭتايلى شەشىم قابىلدانباسا جارتاسقا بارىپ سوعىلارىمىز انىق. سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ شەشىمىن كۇتىپ جوعارىعا قاراي بەرمەي, اركىم ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىنە قاراپ, تىرلىكتى جالعاستىرىپ, سونى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ شەشىمىمەن ۇيلەستىرۋ كەرەك» دەيدى جيىنعا قاتىسقان بانك وكىلدەرى.
وسى جيىنعا قاتىسقان قارجى ساراپشىسى ليديا بوندارەنكو بىزگە بانك پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىس كەشەگى قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاپ تۇرعان كەزدە دە جاقسى بولماعانىن ايتتى. 1990 جىلداردىڭ باس كەزىندەگى كليەنت پەن قازىرگى كليەنتتى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. بانكتەر كليەنتتەردىڭ وزگەرگەنىن قالامايدى, ال كليەنتتەر بانكتەردىڭ 30 جىلدان وزگەرمەي كەلە جاتقان ۇستانىمىنا كونگىسى كەلمەيدى. قازىرگى كلينەتتەردە قازاقستاندىق بانكتەردىڭ نەسيە بەرۋ جۇيەسىن شەتەلدىك قارجى ۇيىمدارىنىڭ تاجىريبەسىمەن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بار. قازاقستاندىق بانك جۇيەسىندە رەتتەلمەگەن تەتىكتەردىڭ بىرەگەيى دە – وسى. «بىزدەگى بانك جۇيەسى تەك ۋاقىتشا پايداعا عانا سۇيەنىپ جۇمىس ىستەپ كەلدى. ناتيجەسىندە ميلياردتارمەن جۇمىس ىستەيتىن ءىرى بيزنەس وكىلدەرى شەتەلدىك بانكتەرگە كەتتى: قازاقستاندىق بانكتەردىڭ ەنشىسىنە ميليوندارمەن عانا جۇمىس ىستەيتىن شوب عانا قالدى. بىراق ولاردىڭ ءوزى بانككە ەمەس, قور بيرجالارىندا اكتسيالارمەن جۇمىس ىستەۋگە كوشتى. ونىڭ تاۋەكەلى جوعارى بولسا دا پايداسى بانك نەسيەسىنەن ءتيىمدى. ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنىڭ پايىزىن كوتەردى. ەندىگى جاعدايدى ەشكىم بولجاپ ايتا المايدى. شوب-تى تىعىرىقتان بانكتىڭ نەسيەسى ەمەس, مەملەكەتتىڭ كومەگى عانا الىپ شىعادى» دەيدى ليديا بوندارەنكو.
شەتەلدەگى نەسيە 4 پايىز بولسا, بىزدە 25 پايىز. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ مولشەرىنىڭ قانشا پايىزعا كوتەرىلىپ كەتەتىنىن ءبارىمىز ءبىلىپ وتىرمىز. «قازاقستاندىق بانكتەردىڭ ءبىر دە-ءبىرى شەتەلدىك قارجى ۇيىمدارىمەن نەسيە لينياسى بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزە المايدى. ولارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ەڭ كەمى 500 ملن مەن 1 ملرد اقش دوللارلىق كەلىسىمشارتقا وتىرۋ كەرەك. ءبىز كەلىسكىمىز كەلسە دە ولار بىزگە بەرمەيدى. شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتارىنان كەلگەن قارجى كوزى ۇلتتىق بانك ارقىلى تاراتىلادى. ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە نەسيە بولەر كەزدەگى مارجاسىنىڭ ءوزى پايىزىنىڭ قانداي ەكەنىن ءبىز بىلمەيمىز. سودان كەيىنگى اتقارىلار جۇمىستاردىڭ قۇنى 5 پايىزدان اسىپ كەتەدى. مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە 25 پايىزدىڭ ۇستىنە كوتەرىلىپ كەتەدى. مۇنىڭ ءبارى ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەنىڭ زاردابى. قازاقستان ۇكىمەتى مەن ۇلتتىق بانك الداعى ۋاقىتتا ەدب-ءدىڭ شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىمەن بايلانىسقا شىعۋ مۇمكىندىگى جاعىن قاراستىرۋ كەرەك. بولماسا ۇب مەن ەدب بايلانىسى بۇزاۋىن ەرتكەن سيىرعا ۇقسايدى» دەيدى ول اعىنان جارىلىپ.
سونىمەن بانكتەر جوعارى پايىزبەن تۇتىنۋشىنىڭ قالتاسىن قاققانى ءۇشىن ۇلتتىق بانكتى كىنالايدى. ال ۇلتتىق بانك وكىلدەرى «AQR قورتىندىسى ولاردىڭ قانداي جۇمىس ىستەپ كەلگەنىن كورسەتتى. ەندى ءبارى باسقاشا بولادى» دەيدى. ءبىز دە سوعان سەنگىمىز كەلەدى.
ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا قازاقستاندىق 7 بانك ءوزىنىڭ كليەنتتەرىن قولداۋ ءۇشىن باعدارلامالارىن جاريالاعان بولاتىن. ولار التىن بانك, الفا بانك, ەۆرازيالىق بانك, Forte, Jýsan, Kaspi ي حوۋم كرەديت. كليەنتتەردى قولداۋ باعدارلاماسى نەسيەنى ءۇش ايلىق مەرزىمگە كەيىن شەگەرۋمەن شەكتەلىپ قالعان. جانە نازار اۋداراتىن تۇس, مۇنداي جەڭىلدىكككە بۇرىن نەسيەنى ۋاقتىلى تولەپ تۇرعاندار عانا يە بولا الادى. «ال قالعانى قايتەدى؟» دەگەن ساۋالىمىزعا بانك وكىلدەرى قولداۋ باعدارلاماسى ءالى جەتىلدىرىلەتىنىن جانە قولداۋ مەحانيزمدەرى دە ناقتىلاناتىنىن ايتتى.
بارلىق بانكتىڭ قىتاي ۆيرۋسىنان قورعانۋ ءۇشىن ونلاين ارقىلى بلوكادا قۇرىپ العانىن وسى جيىندا بىلدىك. ساۋدا ۇيلەرىندەگى فيليالدارىنىڭ قىزمەتى ۋاقىتشا توقتاسا دا بانكتەر 100 پايىز جۇمىس ىستەپ تۇر. ساراپشىلار توتەنشە جاعدايدان تۋىنداپ وتىرعان قيىندىقتاردان تسيفرلى تەحنولوگياسىن قامدانىپ العاندار عانا از زارداپ شەگەتىنىن ايتىپ جاتىر.
«امانات» ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ وكىلى اننا نەكريۋكوۆا تەك قانا باس كەڭسەنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن, مۇنىڭ قاجەتتىلىك ەكەنىن ايتتى. ال وزگە فيليالدار ونلاينعا كوشكەن. اننا نەكريۋكوۆانىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز – كومپانيا سوڭعى بىرەر جىلدا ديدجيتاليزاتسياعا كوبىرەك قارجى قۇيعان. جۇمىس ورىندارىندا وتىرۋى ءتيىس قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرازىنىڭ ورنىن روبوتتار الماستىرعان. سۇحباتتاسۋشى مەديتسينالىق ساپارلاردى ساقتاندىرۋ (MST) ءونىمىنىڭ نارىقتا ساتىلۋى شەتەلگە شىعاتىن ادامدار سانىنىڭ بىرنەشە رەت ازايۋىنا بايلانىستى كۇرت تومەندەگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل قۇبىلىس اقپان ايىنىڭ سوڭىنان باستالىپ, ناۋرىز ايىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە توقتاعان. قاڭتار ايىندا كومپانيا كۇن سايىن ورتاشا ەسەپپەن 50 ءپوليستى ساتسا, ال اقپان ايىندا - 54 بولسا, ناۋرىز ايىندا بۇل كورسەتكىش 26 پوليسكە دەيىن تومەندەپ كەتكەن. سەبەبى شەتەلگە شىعاتىن ادامدار سانى بىرنەشە ەسە ازايىپ كەتكەن. سونىمەن قاتار, كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا بايلانىستى ساقتاندىرۋشىلار ۋاقىتشا كىرۋ (ترانزيتتىك كولىكتەر) ءۇشىن ساقتاندىرۋ جارنالارى دا تومەندەپ كەتىپتى. جاعداي تۇراقتالعان كۇننىڭ وزىندە بۇل سەگمەنت جىل اياعىنا دەيىن تابىسىنىڭ 70 پايىزى توتەنشە جاعدايدىڭ شەڭگەلىندە كەتكەلى تۇر.
ەرىكتى زەينەتاقى اننۋيتەتى ونىمدەرىن ساقتاندىرۋ ونلاين-كەڭەستەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مۇنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى تەك كەڭەس بەرۋمەن عانا شەكتەلۋدە. ناقتى جارناسىن تولەپ, سۇرانىس بەرىپ جاتقاندار از.
داعدارىس كەز-كەلگەن سالادى مۇمكىندىكتەردىڭ ەسىگىن اشىپ جاتىر. قازىر حابارلاسىپ, ساقتاندىرۋ جارناسىن تولەۋگە نيەتتەنىپ جاتقان كليەنتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى زەينەت جاسىنا جاقىنداپ قالعان ازاماتتار. ولار توتەنشە جاعدايلار كەزىندە جۇمىستارىن جوعالتىپ الۋدان قورقىپ, جۇمىسسىزدىقتان ساقتاندىرعىسى كەلەدى. «بۇرىن ساقتاندىرۋ جارنالارىنىڭ 80 پايىزى اۆتوكولىكتى نەمەسە شەتەلگە ساپارعا شىققان تۋريستەردى ساقتاندىرۋدان تۇسەتىن. قازىر جۇمىسسىز قالعاندار ءۇشىن بەرىلەتىن تولەماقى 42 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسى, بۇل قارجى تەك جان باعۋعا عانا جەتەدى. زەينەت جاسىنا جاقىنداپ قالعان ازاماتتارىمىزدىڭ جۇمىسسىزدىقتان ساقتانۋ تۋرالى نيەتىنە قولداۋ بىلدىرۋگە بولادى. سول سەبەپتى ساقتاندىرۋ جارناسىن ازاماتتارىمىزدىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ مۇمكىندىگىنە بەيىمدەسەك, وعان جۇمىس بەرۋشىنىڭ مۇمكىندىگىن ينتەگراتسيالاساق, بۇل باعىتتا دا سەگمەنتىنىڭ قوزعاۋشى سالاسىنا اينالدىرۋعا بولادى» دەپ ءسوزىن اياقتادى اننا نەكريۋكوۆا.
جيىن بارىسىندا ايتىلعان پىكىرلەردەن ۇققانىمىز ولار العاش رەت وزدەرىن قاراپايىم كليەنتتەرمەن ءبىر كەمەدە ەكەنىن, ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىنان الداعى ۋاقىتتا دامەلەنە المايتىنىن ءتۇسىنىپ وتىر. ىشكى نارىقتى قول جەتىمدى نەسيەمەن قامتاماسىز ەتكىسى كەلەتىن نيەتى ۇلتتىق بانك تاراپىنان قولداۋ تاپسا ەكەن دەيدى.
مەملەكەت باسشىسى وسىعان دەيىن بانكتەر كوپ تابىس تابۋ ءۇشىن رەسۋرسىن تۇتىنۋشىلىق كرەديتكە باعىتتايتىنىن ايتىپ, ۇلتتىق بانككە قارجى سەكتورىنا شۇعىل وزگەرىس ەنگىزۋى كەرەك ەكەنىن ايتقان. بانك جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءالسىز تۇستاردى الدىن الا انىقتاۋعا تاپسىرما بەردى. ساراپشىلار بولسا بار كىنا ۇلتتىق بانكتە ەمەس, سول بانكتەردىڭ قۇرىلتايشىلارىندا ەكەنىن ايتادى. وسىعان دەيىن قول استىنداعى بانكتەر جوتەلىپ قالسا, مەملەكەتتەن ۇلتتىق قور ارقىلى كومەك الۋعا ادەتتەنىپ قالعان از عانا توپ بانك نەسيەسىنىڭ قاراپايىم كوپشىلىككە قول جەتىمدى بولعانىن قالاماي, ۇلتتىق بانكتى – سيىرعا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى سيىر-ەنەسىنىڭ سوڭىنان قالمايتىن بۇزاۋعا اينالدىرىپ جىبەردى.
قازاقستاننىڭ قارجى ساياساتىنا ەنەتىن وزگەرىستەر بانكتەر مەن كليەنتتەر اراسىنداعى سەنىمسىزدىك سيندرومىن سەيىلتەدى دەپ ءبىز دە ۇمىتتەنەمىز...
الماتى