ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1991-جىلدارداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭگە قاراماستان, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋعا شەشىم شىعارۋىن حالىقتى قاسىرەتتەن اراشالاپ قالۋ جولىنداعى جوبانىڭ باسى دەپ باعالاعان ابزال. بۋىنى قاتىپ, توپشىسى تولىق بەكي قويماعان جاس مەملەكەت باسشىسىنا سول كەزدە مۇنداي جارلىققا قول قويۋدىڭ ءوزى وڭايعا تۇسپەپتى. ولاي دەيتىنىمىز, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2011 جىلدىڭ 27 تامىزداعى نومىرىندە «تاجالدى تۇنشىقتىرۋ» دەگەن سۇحباتىندا قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاياۋ شىعىستاعى ءبىر ەلدىڭ وكىلى قازاقستانعا يادرولىق كۇشتەردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن 6 ميلليارد اقش دوللارىن دا ۇسىندى. سول تۇستا كەيبىر شەتەلدىك اقپارات قۇرالدارى اشىق بوپسالاۋعا دا كوشتى. نازارباەۆ تەگەرانعا ەكى رەت جاسىرىن بارىپتى, يادرولىق قارۋدى ساتاتىن بولىپ قايتىپتى دەپ تە سوقتى. ەلدىڭ ءوز ىشىندەگى پىكىر دە ءبىراۋىزدى ەمەس ەدى», دەگەن ەلباسى سوزىنەن قىراعى وقىرمان تالاي تۇيتكىلدىڭ ءتۇبىرىن تانيتىنى اقيقات. «سول الاپات يادرولىق قارۋدى ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن ەلىڭىزگە قارجىلىق سۋبسيديانى توگەمىز», دەۋشىلەردىڭ نە كوكسەگەنى وزدەرىنە ءمالىم. ال, قازاقستان باسشىسىنىڭ كوزدەگەنى – حالقىن تاۋسىلماس تاۋقىمەتتەن, ارىلماس زارداپتاردان اراشالاپ, ۇلت دەنساۋلىعىن ۋلاندىرماۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1991-جىلدارداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭگە قاراماستان, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋعا شەشىم شىعارۋىن حالىقتى قاسىرەتتەن اراشالاپ قالۋ جولىنداعى جوبانىڭ باسى دەپ باعالاعان ابزال. بۋىنى قاتىپ, توپشىسى تولىق بەكي قويماعان جاس مەملەكەت باسشىسىنا سول كەزدە مۇنداي جارلىققا قول قويۋدىڭ ءوزى وڭايعا تۇسپەپتى. ولاي دەيتىنىمىز, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2011 جىلدىڭ 27 تامىزداعى نومىرىندە «تاجالدى تۇنشىقتىرۋ» دەگەن سۇحباتىندا قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاياۋ شىعىستاعى ءبىر ەلدىڭ وكىلى قازاقستانعا يادرولىق كۇشتەردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن 6 ميلليارد اقش دوللارىن دا ۇسىندى. سول تۇستا كەيبىر شەتەلدىك اقپارات قۇرالدارى اشىق بوپسالاۋعا دا كوشتى. نازارباەۆ تەگەرانعا ەكى رەت جاسىرىن بارىپتى, يادرولىق قارۋدى ساتاتىن بولىپ قايتىپتى دەپ تە سوقتى. ەلدىڭ ءوز ىشىندەگى پىكىر دە ءبىراۋىزدى ەمەس ەدى», دەگەن ەلباسى سوزىنەن قىراعى وقىرمان تالاي تۇيتكىلدىڭ ءتۇبىرىن تانيتىنى اقيقات. «سول الاپات يادرولىق قارۋدى ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن ەلىڭىزگە قارجىلىق سۋبسيديانى توگەمىز», دەۋشىلەردىڭ نە كوكسەگەنى وزدەرىنە ءمالىم. ال, قازاقستان باسشىسىنىڭ كوزدەگەنى – حالقىن تاۋسىلماس تاۋقىمەتتەن, ارىلماس زارداپتاردان اراشالاپ, ۇلت دەنساۋلىعىن ۋلاندىرماۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ەدى.
ءيا, ەل تاعدىرى تارازىعا ءتۇسىپ تۇرعان سول ءبىر تۇماندى شاقتا سەمەي سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق جارىلىستاردى توقتاتىپ, جەر مەن كوككە ۋ تاراتقان اجداھانى تۇقىرتۋى – قازاقستان باسشىسىنىڭ تەرەڭنەن ويلاپ قابىلداعان بىرەگەي شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى عانا. بۇل شەشىم – جەرىمىزگە زورلاپ تاڭىلعان زۇلمات زالالدارىنان ارىلۋدىڭ العىشارتتارى ەدى. بۇل قولدان جاسالعان قاسىرەتتى تۇبىرىنەن ءۇزۋدى ويلاعان ۇلتجاندى قايراتكەردىڭ ۇستانىمى ەدى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى ب ۇلىڭعىر كەزەڭنەن بۇلجىمايتىن جول تاڭدالعاندىعى جىل وتكەن سايىن ايقىندالا ءتۇستى. ۋاقىت وتە ەلباسىمىزدىڭ تاڭداعان جولى جاھاندىق دەڭگەيدە مويىندالىپ, ايتۋلى مەملەكەتتەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرعانى ءمالىم. سول سىن ساعاتتا قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق قارۋدىڭ بىرىنەن باس تارتۋى – ادامزات دامۋى تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعاعا اينالىپ, ماڭىزدىلىعىن ارتتىردى.
وسى تاريحي شەشىمنىڭ شەڭبەرىندە وي ءوربىتىپ, تەرەڭىنە بويلاساق, قانشاما قايىرىمدى قادامدار مەن باياندى باستامالاردىڭ دۇنيەگە كەلىپ, جۇرت يگىلىگىنە ۇلاسقانىن كورەمىز. ارينە, بۇكىل الەم كوز تىككەن يادرولىق قارۋدى توقتاتقانمەن, ودان تۋىنداعان, تۋىندايتىن ءماسەلەلەر بىردەن القىمنان الىپ تۇرعان بولاتىن. يادرولىق سىناقتار جاسالماعانىمەن, پوليگونعا پايدالانعان اۋماقتىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قاۋىپسىزدىگى قاجەت بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيادا ەل اۋماعى يادروسىز ايماق دەپ جاريالاندى. مەملەكەتتىڭ سول تۇستاعى ەكونوميكالىق الەۋەتىنە قاراماستان, قىرىق جىل بويعى سىناقتان تۇلا بويى جاراعا تۇنعان جەر-انا تاۋقىمەتىن وڭالتۋعا, رادياتسيالىق ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىن شەشۋ جوبالارى جاسالدى. 456 رەت جاسالعان جەراستى جانە جەرۇستى اتوم سىناقتارىنىڭ زاردابىن تارتقان ايماقتاعى حالىق دەنساۋلىعىن ساۋىقتىرۋ قىرۋار شارۋانى تالاپ ەتتى.
اۋەلى 1992 جىلى ەلىمىزدە «سەمەي يادرولىق پوليگونىندا زارداپ شەككەندەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ» تۋرالى زاڭ قابىلدانعانى كوپشىلىككە ءمالىم. س