ء(«سىبىر جانە سۇرگىن» كىتابىنىڭ اۆتورى تۋرالى كەيبىر مۇراعاتتىق دەرەكتەر)
سەمەي قالاسىندا كەزىندە الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن سان الۋان ايگىلى ادامدار بولعان كورىنەدى. سولاردىڭ ءبىرى – بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, امەريكالىق جۋرناليست دجوردج كەننان. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا تۋىپ وسكەن وسى ءبىر امەريكالىق ازامات سەمەي قالاسىنا نە ماقساتپەن كەلگەن؟ ارينە, بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن اڭگىمەنى ءبىر جارىم عاسىرلىق شەگىنىسپەن باستاۋعا تۋرا كەلەدى.
ء(«سىبىر جانە سۇرگىن» كىتابىنىڭ اۆتورى تۋرالى كەيبىر مۇراعاتتىق دەرەكتەر)
سەمەي قالاسىندا كەزىندە الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن سان الۋان ايگىلى ادامدار بولعان كورىنەدى. سولاردىڭ ءبىرى – بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, امەريكالىق جۋرناليست دجوردج كەننان. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا تۋىپ وسكەن وسى ءبىر امەريكالىق ازامات سەمەي قالاسىنا نە ماقساتپەن كەلگەن؟ ارينە, بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن اڭگىمەنى ءبىر جارىم عاسىرلىق شەگىنىسپەن باستاۋعا تۋرا كەلەدى.
دجوردج كەننان 1845 جىلى امەريكانىڭ وگايو شتاتىنا قاراستى نورۋوكە قالاسىندا ادۆوكات وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ال شەشەسى تەلەگرافتى ويلاپ تابۋشى ايگىلى س.مورزەنىڭ نەمەرە قارىنداسى ەكەن. مۇمكىن, وسىنىڭ ىقپالى ءتيدى مە, كىم ءبىلسىن, دجوردجدىڭ اكەسى كەيىننەن ءوزىنىڭ ادۆوكاتتىق قىزمەتىن سول قالادا جاڭادان قۇرىلعان تەلەگراف كەڭسەسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە الماستىرعان.
دجوردج جەتى جاسىنان باستاپ تەلەگراف ىسىنە نازار اۋدارعان. ونىڭ بۇل ماماندىققا توسەلگەنى سونشالىق, دجوردج ون جەتى جاسىندا تەلەگراف ارقىلى الىنعان جاڭالىق حابارلاردى مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە پايدالانۋعا تۇڭعىش رەت تالپىنىس جاسايدى.
ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ امەريكا مەن رەسەيدى تياناقتى تەلەگراف بايلانىسىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ءجيى اڭگىمە قوزعالا باستايدى. مۇنىڭ العىشارتى ەسەبىندە ەكى ەلدى شەكتەستىرەتىن الياسكا-كامچاتكا ايماعىندا تەلەگراف بايلانىس جۇيەسىن ورناتۋ قولعا الىنعاندا, وسى ءبىر قيىن جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋدى ون توعىز جاسار دجوردج كەننان ءوزى تىلەنىپ مىندەتىنە العان ەكەن. ءسويتىپ, ول ەكى جىل بويى قار جاستانا, مۇز توسەنە ءجۇرىپ رەسەي مەن امەريكا ەلدەرى اراسىندا تەلەگرافتىق بايلانىس جۇيەسىنىڭ العاشقى نەگىزىن قالاۋعا اتسالىسادى.
دجوردج كەنناننىڭ ەلىنە قايتار جولى دا ەرەكشە وقيعالارعا تولى بولدى. سەبەبى, ول ەلىنە تۋرا ورالعان جوق. رەسەي مەملەكەتىنىڭ رۇحساتى بويىنشا كەننان بۇكىل باتىس ءسىبىردى ەركىن ارالاپ, ياكۋتيا, يركۋتسك, توم ارقىلى ماسكەۋ مەن پەتەربۋرگكە ءۇش ايدان كەيىن جەتەدى. ورىس ەلىنىڭ استاناسىندا سىي-سياپاتتىڭ الۋان تۇرىنە بولەنىپ, وتانىنا ۇلكەن ريزاشىلىق سەزىممەن ورالادى.
دجوردج كەننان ەلىنە كەلگەن سوڭ ءبىراز جىلدار ساۋدا سالاسىندا قىزمەت ىستەيدى. قولىنىڭ بوس, كوڭىلىنىڭ شارق ۇرعان شاقتارىندا ورىس جەرىن ارالاۋدان العان اسەرىن ءازىل اڭگىمە رەتىندە قاعاز بەتىنە تۇسىرە بەرەدى. ادەمى ءازىلدىڭ شىنايى شىندىقپەن شەندەسۋىنە تولى جازبالار جيىنتىعى اقىرىندا ء«سىبىردىڭ كوشپەلى تۇرمىسى» دەگەن اتپەن جەكە كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىعادى. ءسويتىپ, دجوردج كەننان 28 جاسىندا ءوز ەلى تانىعان جازۋشى اتانعان.
بالكىم, شىعارماسىنداعى بارلىق وقيعا جەلىسى جيۋل ۆەرنگە ءتان ەلىكپە اۋەنمەن, ال بولمىس بوياۋلارى مارك تۆەننىڭ ءازىل-وسپاق ءستيلى سىڭايىندا بەرىلۋىنەن بولار, ء«سىبىردىڭ كوشپەلى تۇرمىسى» ءار كەز امەريكالىق جاستاردىڭ ءسۇيىپ وقيتىن كىتابىنا اينالعان. مۇنى بۇل كىتاپتىڭ كەيىنگى 100 جىل ىشىندە امەريكانىڭ وزىندە عانا 21 رەت باسىلىپ شىققانى (سوڭعى باسىلعانى 1981 جىل) دالەلدەسە كەرەك.
دجوردج كەننان 1870 جىلى رەسەيگە ەكىنشى رەت اتباسىن تىرەيدى. بۇل جولى ول كەمەمەن ەدىل وزەنىن بويلاپ ساياحات جاسادى. كاۆكاز تاۋلارىن ءتورت اي بويى جاياۋ ارالايدى. بۇل ساپار كەنناننىڭ ورىس ەلىنە, ونى مەكەندەگەن حالىقتارعا دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىگىن قالىپتاستىرۋعا اسەر ەتتى. وسى كەزدەن باستاپ ول رەسەي تۋرالى ءوز ەلىنىڭ گازەت-جۋرنالدارىندا تانىمدىق مانگە تولى ماقالالار جازا باستادى, جۇرتشىلىق الدىندا لەكتسيالار وقىدى. بىلايعى جەردە ول ەندى ءوز تاعدىرىن جۋرناليستيكاعا باعىتتاپ, ونى كاسىبي ماماندىعىنا اينالدىردى.
كەنناننىڭ رەسەيگە ءۇشىنشى ساپار شەگۋىنىڭ دە تاريحى قىزىقتى. 1881 جىلى ناۋرىزدا ورىس رەۆوليۋتسيونەرلەرى ءىى الەكساندر پاتشانى ولتىرگەنى تاريحتان ايان. مىنە, وسى تاريحي توتەنشە وقيعاعا بايلانىستى الەمدىك ءباسپاسوز بەتىندە, ونىڭ ىشىندە امەريكانىڭ مەرزىمدى باسپاسوزىندە سول كەزدەگى رەسەيدىڭ قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىسىن مانسۇق ەتكەن ماقالالاردىڭ باسىلۋى بارىنشا بەلەڭ الدى.
مازمۇندارى قىم-قي عاش ماقالالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە ورىس ەلىنىڭ بيلەۋشىلەرى تەك تاعىلىق كەيىپتە باياندالسا, ال ازاتتىقتى اڭساۋشى رەۆوليۋتسيونەرلەر تىرشىلىكتەگى بار جاقسىلىقتى جوققا شىعارۋشىلار (نيگيليستەر) دەپ تۇسىندىرىلەدى. ال رەۆوليۋتسيونەرلەر ايدالاتىن ايگىلى ءسىبىر جەرى ءولىم قويماسى دەپ باياندالادى.
مىنە, وسى كەزدە ءوز ەلىندە «رەسەيدىڭ بىلگىرى» دەپ اتانعان دجوردج كەننان بەيباستاق ماقالا يەلەرىمەن ءباسپاسوز بەتىندە اشىق پىكىرتالاسقا تۇسەدى. رەسەيدە ەكى رەت بولىپ, وندا كورگەندەرىن, ويعا تۇيگەندەرىن العا تارتادى. رەسەيدىڭ بيلىك تۇتقاسىندا دا بىلىكتى, ەستى ادامداردىڭ بارلىعىن, رەۆوليۋتسيونەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ادامگەرشىلىك, ىزگىلىك نيەتتەردىڭ جاناشىرلارى ەكەندىگىن اشىپ ايتادى.
ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى مۇنداي الا-قۇلا پىكىرتالاستاردىڭ توقتالۋى بىلاي تۇرسىن, ول ءتىپتى اسقىنىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق كەلىسىم شەگىنە بارىپ تىرەلەدى. كەلىسىم شەگى مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتىندە بەيباستاق بايبالامداردى بارىنشا ازايتۋ ماقساتىندا رەسەيدىڭ ساياسي تۇتقىندارى شوعىرلانعان ءسىبىر ايماعىنا امەريكانىڭ بەلدى ءبىر ءجۋرناليسىن جىبەرۋ ماسەلەسىن العا تارتتى. ءتورت جىلعا سوزىلعان ۇزدىك-سوزدىق كەلىسىم نەگىزىندە رەسەيدىڭ ۆاشينگتونداعى ەلشىلىگىنىڭ ماقۇلداۋىمەن كۇدىگى مەن قيىنشىلىعى مول رەسەي ەلىنە ءبىر جىلدىق ساپارعا بارۋ ورىس ءتىلىن اۋدارماشىسىز-اق ۇعىپ سويلەي بىلەتىن نيۋ-يوركتاعى «سەنچۋري» جۋرنالىنىڭ قىزمەتكەرى دجوردج كەننان مەن سۋرەتشى دجوردج فروستقا جۇكتەلدى.
قوس دجوردج ءبىرى جۋرناليست, ەكىنشىسى سۋرەتشى 1885 جىلدىڭ ەكىنشى ماۋسىمىندا نيۋ-يوركتەن شىعىپ, ەۋروپا ارقىلى ءۇش اپتادان كەيىن پەتەربۋرگكە كەلەدى. ورىس ەلىنىڭ استاناسىندا ءبىر اپتا بولىپ, بولاشاق ساپاردىڭ جاي-جاپسارىن رەسمي مەكەمەلەرمەن تۇبەگەيلى كەلىسكەن سوڭ ولار رەسەي جەرىن ارالاۋعا شىقتى. ساپار تابانى كۇرەكتەي ون بەس ايعا سوزىلدى. بۇل ۋاقىتتا قوس دجوردج باتىس ءسىبىر ولكەسىن, قيىر شىعىس ايماعىن تۇگەل ارالاپ, بارىس-قايتىس جولدارىن ەسەپتەگەندە 16 مىڭ شاقىرىم جەر جۇرگەن. وسى ساپار كەزىندە ولار كىشىگىرىم مەكەندەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە سول كەزدەگى 27 قالادا بولعان. سولاردىڭ ءبىرى – سەمەي قالاسى ەدى. دالا گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا قاراستى ەكى وبلىستىڭ ءبىرى – سەمەي وبلىسىنىڭ ورتالىعى سەمەي قالاسىنا د.كەننان مەن د.فروست 1885 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا كەلدى.
مۇراعاتتىق دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇل كەزدە سەمەي قالاسىندا 24 مىڭ تۇرعىن بولعان. كاسىپورىندارى دەگەندە 6 تەرى يلەيتىن, 4 سابىن قايناتاتىن, 36 كىرپىش قۇياتىن, 1 سىرا قايناتاتىن ءوندىرىس ورىندارى جۇمىس ىستەگەن ەكەن. («وبزور سەميپالاتينسكوي وبلاستي نا 1884 گود», 36-38 بەتتەر). تولىق ەمەس دەرەكتەرگە قاراعاندا بۇل جىلدارى سەمەي قالاسىنا 60-تان استام باسقا ۇلتتاردىڭ ناسىلدەرى جەر اۋدارىلىپ كەلگەن.
وبلىس ورتالىعىنىڭ تىرشىلىگىمەن, وعان ساياسي سەنىمسىزدىگىنەن جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەرمەن تانىسۋ د.كەنناننىڭ العا قويعان نەگىزگى ماقساتى بولاتىن. پەتەربۋرگتەن سەمەي قالاسىنا جەتكەنشە ورىندالماعان بۇل تىلەك تەك سەمەي قالاسىنان باستاپ قانا جۇزەگە اسا باستاعاندى. مۇنى كەننان ءوزىنىڭ وسى ساپار نەگىزىندە جازعان ء«سىبىر جانە سۇرگىن» كىتابىنىڭ «مەنىڭ ساياسي جەر اۋدارىلعاندارمەن تۇڭعىش كەزدەسۋىم» اتتى تاراۋىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندايدى.
سەمەيدە كەننان تۇڭعىش تانىسقان ادامى ساياسي سەنىمسىزدىگى ءۇشىن جانە «نارودنايا ۆوليا» ۇيىمىنىڭ ۇندەۋلەرىن تاراتقانى ءۇشىن ەشقانداي سوت ۇكىمىنسىز دونداعى روستوۆتان دالا گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ باقىلاۋىنا ءۇش جىل مەرزىمگە جەر اۋدارىلىپ جىبەرىلگەن پاۆەل دميتريەۆيچ لوبانوۆسكي ەدى. كەننان سەمەيگە كەلگەندە لوبانوۆسكي قالالىق تەاتردا سۋرەتشى-دەكوراتور بولىپ ىستەپ جۇرسە كەرەك. كەننان لوبانوۆسكيمەن ەكى دۇركىن اڭگىمەلەسكەن. بۇل اڭگىمەلەردىڭ بارىسىندا لوبانوۆسكي ءوز كوزقاراسىنىڭ ءمانىن ەشبىر جاسىرماي كەننانعا اشىق بايانداعان.
لوبانوۆسكي نەگىزىندە حالقىمىزدىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباەۆپەن دە ءجيى كەزدەسكەن. بۇل تۋرالى مۇراعاتتىق دەرەكتەر بارشىلىق. كەزىندە ابايدىڭ وزىنە قاراپ وتىرىپ قارىنداشپەن سالعان بىردەن-ءبىر جالعىز سۋرەتتىڭ اۆتورى ساياسي جەر اۋدارىلۋشى پاۆەل لوبانوۆسكي ەكەنى دە بەلگىلى.
اڭگىمەمىزگە تيەك بولىپ وتىرعان كەنناننىڭ ء«سىبىر جانە سۇرگىن» كىتابىندا اباي جونىندە دە ءماندى ماعلۇماتتار كەزدەسەدى. سەمەي قالاسىنا جەر اۋدارىلعاندارىمەن تانىسقىسى كەلگەن كەننان قۇرمەتىنە كەشكىلىك ءبىر قوناقاسى ۇيىمداستىرىلادى. ول الەكساندر لەونتەۆ دەگەن جەر اۋدارىلۋشىنىڭ ۇيىندە وتەدى. قىزۋ پىكىر الىسۋ ۇستىندە جانە كەنناننىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, ءۇي يەسى لەونتەۆ سەمەي كىتاپحاناسى (قازىرگى اباي اتىنداعى كىتاپحانا 1883 جىلى اشىلعان), ونىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن ماڭىزى تۋرالى ايتىپ بەرەدى. مىنە, وسى جايلى كەننان ءوز كىتابىندا بىلايشا باياندايدى:
ء«تىپتى قىرعىزداردىڭ ءوزى, – دەدى ول, – كىتاپحانانى قاتتى پايدالانادى. مەن وسىندا بوكل مەن درەپەردى وقىعان ءبىر وقىمىستى قىرعىزدى بىلەمىن.
– سەمە يدە بوكل مەن درەپەردى وقىعان قارت قىرعىزدىڭ بارى راس, – دەدى تاعى ءبىر جاس ستۋدەنت.
– ءيا, ءيا, – دەپ جاۋاپ بەردى لەونتەۆ, – مەن ونى ءبىرىنشى رەت كوردىم. ول مەنەن يندۋكتسيا مەن دەدۋكتسيا اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ايتىپ ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى ءوتىنىپ, كەرەمەت تاڭعالدىردى. مەن ونى اعىلشىن فيلوسوفياسىن زەرتتەپ, ورىسشا اۋدارماسى ارقىلى مەن اتاعان بارلىق اۆتورلاردى وقىپ شىققانىن كەيىننەن ءبىلدىم.
– ايتسە دە سول وقىعاندارىنان ءبىر نارسەنى تۇسىنەدى دەپ سەنەسىز بە, – دەپ سۇرادى الگى ستۋدەنت.
– مەن ودان درەپەردىڭ «ەۋروپا اقىل-ويىنىڭ دامۋى» دەگەن كىتابى بويىنشا ەكى كەش بويى سىناق الدىم, – دەپ قارسى داۋ ايتتى لەونتەۆ. –ول وتە جاقسى تۇسىنەدى, مەن بۇعان ءسىزدى سەندىرە الامىن». (د.كەننان «سيبير ي سسىلكا», سانكت-پەتەربۋرگ, ۆرۋبلەۆسكي باسپاسى, 1906, 84-85-بەتتەر).
جوعارىدا كەلتىرىلگەن ۇزىندىدەگى «وقىمىستى قىرعىز», «قارت قىرعىز» دەلىنگەن ءسوز تىركەستەرى ۇلى اقىنىمىز ابايعا ارنالىپ ايتىلعانى داۋسىز.
بۇل كۇندە تاريحي دەرەكتەر دالەلدەپ وتىرعانداي, ءومىرىنىڭ دەر شاعىندا اباي سەمەي قالاسىنا جەر اۋدارىلعانداردىڭ كوپشىلىگىمەن تانىس بولعان. ءتىپتى, كەيبىرەۋلەرىمەن شىنايى دوستىق بايلانىس جاساعان. مىنە, سولاردىڭ ىشىندە نيكيفونت يۆانوۆيچ دولگوپولوۆ تۋرالى دەرەكتەر مول. ول تۋرالى د.كەننان ءوزىنىڭ كىتابىنىڭ ەكى-ءۇش بەتىن ارناعان. وقىرماندارعا ونىڭ ءومىربايانىن, دۇنيەتانىمىن تولىق تانىستىرىپ وتەدى.
ءدال وسىنداي مازمۇن-ماعىنادا كەزىندە سەمەيگە جەر اۋدارىلىپ كەلگەن, ابايمەن پىكىرلەس بولعان پولياك, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەۆەرين گروسستى, سونداي-اق, پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بۇرىنعى ستۋدەنتى الەكساندر بلەكتى د.كەننان ءوز كىتابىندا جاقسى جاعىنان سۋرەتتەيدى. د.كەننان گروسس پەن بلەك سياقتى سەمەيگە جەر اۋدارىلعان باسقا دا ادامدار تۋرالى ايتا كەلىپ, بىلاي دەيدى:
«...بارلىق جەر اۋدارىلعانداردىڭ جاعدايلارى ناشار بولسا دا, مەن ولاردان جازۋ ۇستەلىن, كىتاپتار مەن گازەتتەر تاپتىم. ولاردىڭ ىشىندە كوپتەگەن زاڭ جانە ساياسي ەكونوميا جونىندەگى فرانتسۋزشا جانە نەمىسشە جازىلعان شىعارمالار بار. وسىنشاما كىتاپتاردى وزىمەن بىرگە سىبىرگە الىپ كەلىپ جۇرگەن ادامدار ەشقاشان جابايى فاناتيك ەمەس, ولاي ويلاۋدىڭ ءوزى ارتىق, قايتا ماعان ءبىر ورىس وفيتسەرىنىڭ سۋرەتتەگەنىندەي, ولار وتە ۇستامدى, ءبىلىمدى, ويشىل ادامدار. ەگەر ونداي ادامدار موڭعول شەكاراسىنداعى قاپاس ءسىبىر دەرەۆنياسىنا جىبەرىلسە, وندا ولار مەملەكەتتىك جۇمىسىن اتقارا ءجۇرىپ, ءوز وتانىنا پايدا كەلتىرەدى, بۇل, ارينە مەملەكەت ءۇشىن جامان». (بۇل دا سوندا, 100-بەت).
كەننان ەلىنە رەسەيدەن بولاشاق كىتاپ جازۋدا دەرەك رەتىندە 650 كىتاپتى, 500 سۋرەتتى امەريكاعا امان-ەسەن جەتكىزسە كەرەك. قازىردە بۇل مۇراعاتتىق ماتەريالدار نيۋ-يوركتەگى ورتالىق مەملەكەتتىك كىتاپحانا قورىندا ماڭگىلىك ساقتاۋدا تۇر. (جۋرنال «يستوريا سسسر», 1959, №2, 223-228-بەتتەر).
دجوردج كەننان قولدا بار دەرەكتەرىن رەتتەۋمەن ەلىنە بارعان سوڭ ءبىر جىل شۇعىلدانعان. سودان كەيىن عانا ول ءوزى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن «سەنچۋري» جۋرنالىندا 1888-1889 جىلدار اراسىندا رەسەيدى ارالاۋ ساپارى تۋرالى ماقالالار توپتاماسىن جاريالاتا باستاعان. بۇل ماقالالار جيناقتالا كەلىپ 1891 جىلى ء«سىبىر جانە سۇرگىن» اتتى كولەمدى كىتاپ بولىپ شىعارىلعان.
كەنناننىڭ بۇل كىتابىن كەزىندە ف.ەنگەلس, گ.ۆ.پلەحانوۆ, م.تۆەن جوعارى باعالاعان. بۇلاردىڭ ىشىندە ف.ەنگەلستىڭ پىكىرى بارىنشا بايسالدى. ول بىلاي دەيدى:
«ون رازوبلاچيل پەرەد ۆسەم ميروم ۆسە تە گنۋسنىە مەتودى, پري پوموششي كوتورىح تساريزم ۆ سوبستۆەننوي يمپەري پوداۆلياەت ۆسياكۋيۋ پوپىتكۋ ك سوپروتيۆلەنيۋ» (ك.ماركس, ف.ەنگەلس. شىعارمالارى, ماسكەۋ, 1962, 22-توم, 46-بەت).
وسىنداي تاريحي تانىمى مول كىتاپ يەسى ۇزاق ءومىر ءسۇردى. ول ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ل.ن.تولستوي مەن ۆ.گ.كورولەنكومەن دوستىق بايلانىستا بولىپ, ولارمەن بىرنەشە دۇركىن كەزدەسىپ, حات جازىسىپ تۇردى. ول 1925 جىلى 80 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
عابيت زۇلحاروۆ,
مۇراعاتشى.
اياگوز.