تولەبي اۋدانى, لەڭگىر قالاسى, تاسكەشۋ ەلدى مەكەنىندە تۇراتىن رىسمەت جۇماعۇلوۆتىڭ ءۇيىن بىردەن تاپتىق. ارداگەردىڭ 9-سىنىپتا وقيتىن نەمەرەسى ناۋرىزباي ءبىزدى كوشەدەن قارسى الدى. ءجۇز جاستاعى اقساقالمەن جۇزدەسكەنشە اسىققانىمىز راس.
ول – وسى اۋدانداعى كوزى ءتىرى ەكى مايدانگەردىڭ ءبىرى. توسەك تارتىپ جاتىپ قالماسا يگى ەدى. اڭگىمە ايتۋعا جاراي ما ەكەن؟! كوكەيدەگى مۇنداي قاۋىپتى ءبىزدى تورگى بولمەگە وزدىرعان قوناقجاي شاڭىراقتىڭ كەلىنى ۇلبالا سەيىلتتى. مىنەزى اشىق-جارقىن كەلىنشەك بۇيىمتايىمىزدى ەستىگەن سوڭ كوڭىلدەنە ءۇن قاتتى:
– اتاما ارنايى جولىعۋعا كەلسەڭىز, شامالى كۇتە تۇرىڭىز. ول كىسى ءوز بولمەسىندە. مەن قازىر ەسكەرتىپ شىعايىن, – دەپ كەلىنى كەلەسى ەسىككە كىردى. ۇلبالا – وسى شاڭىراقتىڭ كەنجەسى بولاتتىڭ كەلىنشەگى. كوپ ۇزاماي قايتا شىقتى.
– شۇكىر, قۇلاعىنىڭ ناشار ەستيتىنى بولماسا, ول كىسى ءالى باقۋات. بۇرىن تاڭ اتپاي تۇرىپ الاتىن. ال قىس ايىندا اسىقپاي تاڭەرتەڭگى ساعات 10-11-دە ويانادى. وسى ۇيگە كەلىن بولىپ تۇسكەنىمە وتىز جىلعا جۋىقتادى. ەنەم ءنۇربيبىنىڭ قايتىس بولعانىنا شيرەك عاسىردان استى. قارت ادامعا ەرەكشە كۇتىم كەرەك. تاماقتى رەجىممەن ىشەدى, سوندىقتان قالىپتاسقان كۇندەلىكتى داعدىسىن ساقتايمىز. ءبىرىمىز جۇمىسقا, بالالار مەكتەپكە كەتەدى. ۇيدە جالعىز قالادى.
– ءبىر ءوزى زەرىكپەي مە؟ نەمەن اينالىسادى؟ – دەدىك ۇلبالادان سىر سۋىرتپاقتاپ.
– ۇيقىدان ويانعان سوڭ ءتۇرلى جاتتىعۋ جاساپ, بوي جازادى. تەلەديدار جاڭالىقتارىن كورىپ, تىڭدايدى. اسىرەسە سپورت باعدارلامالارىنا قۇمار. فۋتبول, حوككەي ويىنشىلارىنىڭ اتى-جوندەرىن جاتقا بىلەتىنى سونشالىق, كەيدە ۇلىمەن, نەمەرەسىمەن ءسوز تالاستىرادى. قىستا عوي ۇيدە وتىرعانى. كوكتەم, جاز, كۇز ايلارىندا ەرتە تۇرىپ, ازىن-اۋلاق باقشاعا قارايدى. ەگىستىكتى سۋارادى, ارام ءشوبىن جۇلادى. ايتەۋىر تىنىم تاپپايدى, كوپ قيمىلدايدى. ءبىر ورىندا وتىرعانىن نەمەسە توسەكتە جاتقانىن سيرەك كورەمىن. اتامىزدىڭ ءجۇز جاسقا اۋىرماي-سىرقاماي جەتكەنى دەنساۋلىعىنىڭ وسىنداي مىقتىلىعىنان شىعار.
ورتا بويلى قاريا زالعا كىرگەندە اراداعى اڭگىمە ءۇزىلدى. ورنىمنان اتىپ تۇرىپ اقساقالمەن امانداستىم. قارتتىڭ سالالى قولدارى ءالى دە قارۋلى كورىندى. «شالىڭ مىقتى» دەپ ءسۇيسىنىپ قويامىن ىشتەي. ءوزىمدى تانىستىردىم. ۇلبالانىڭ ەسكەرتۋىن ۇمىتىپ كەتتىم بە, الدە عاسىر جاساعان مايدانگەردىڭ مىسى باستى ما, ءسوزىمدى ۇقپادى.
– قاتتىراق ايت! – دەپ قۇلاعىن اۋزىما قاراي توسا بەردى. داۋىستاپ ءجونىمدى قايتا ايتقان سوڭ ديۆانعا جايعاستى.
– ءبىز جامانقارادان تارايمىز, – دەدى اقساقال اڭگىمەسىن ارىدەن باستاپ. – ءوز زامانىندا باي ساۋداگەر بولىپ ءومىر سۇرگەن. توعىز پەرزەنتى بولىپتى. تورتەۋى اشتىقتان ولسە, اكەم جۇماعۇل 1928-1929 جىلدارى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستالىپ, كەيىن اتىلىپ كەتتى. ول كەزدە 9 جاسار ەستيار بالامىن. شەشەم قىرعاۋىل قازىعۇرت اۋدانى ۇشبۇلاق اۋىلىنان ەدى. ەلدى اشارشىلىق جايلادى. اۋىلدىڭ جاس-كارىسىنە دەيىن جەردى كۇرەكپەن اۋدارىپ, استىق تۇقىمىن قولمەن سەبەدى. بيدايدى وراقپەن ورىپ, مولوتيلكامەن ءدان باستىرادى. جۇمىس ىستەۋشىلەرگە جالاقى جوق, ەڭبەككۇن عانا جازىلادى. تاماققا تەك بىلامىق بەرىلەدى...
وسىلايشا بەس كلاستىق ءبىلىمى بار رىسمەت جۇماعۇلوۆ 1934 جىلدان 1942 جىلعا دەيىن كوكسايەكتەگى كولحوزدا ەڭبەك ەتەدى. كەيىن سوعىسقا الىنادى دا ستالينگراد تۇبىندەگى كەسكىلەسكەن ۇرىستارعا قاتىسادى. قورشاۋدا قالعان نەمىس باسقىنشىلارى ولىسپەي بەرىسپەيدى. قاتارداعى جاۋىنگەر ر. جۇماعۇلوۆ قول پۋلەمەتىمەن جاۋعا تويتارىس بەرۋگە اتسالىسادى. قاسىندا جاردەمشىسى بار. قارسى شابۋىلدىڭ بىرىندە اۋىر جارالانىپ, ساراتوۆ تۇبىندەگى بولينسك قالاسىندا گوسپيتالدا ۇزاق ەمدەلەدى. ءسويتىپ, ەلگە ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ ورالادى. مايدان دالاسىنداعى ەرلىگى ءۇشىن « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنىمەن, «مارشال گ.ك.جۋكوۆ» مەدالىمەن جانە بىرنەشە مەرەكەلىك مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.
رىسمەت اقساقال مارقۇم زايىبى ءنۇربيبى ەكەۋى 9 ۇل-قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. ۇلكەنى – ەربول 70 جاستا. ۇزاق جىل تولەبي اۋداندىق ستاتيستيكا بولىمىندە قىزمەت اتقارىپ, زەينەتكە شىقتى. بەكبولسىنى 66 جاستاعى زەينەتكەر. ودان كەيىنگىسى – ىرىساي, ال زاميراسى الماتى قالاسىندا تۇرادى. كىشى قىزى جاڭىل بەرتىندە قايتىس بولدى. بيبولسىن «لەڭگىر سۋ» مەكەمەسىندە ەسەپشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. جانات بازاردا ساۋدا جاسايدى. شىرىنكۇل – توعىس ەلدى مەكەنىندە. ال بولات وسى قاراشاڭىراقتىڭ يەسى. اكەسىنە قاراپ قالعان ۇل وسى.
– جۇرت قاتارلى بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن دەگەندەي ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز, – دەدى اقساقال بىزبەن قوشتاسار ساتتە. – اس-اۋقاتىمدى ازىرلەپ قامقورلىق جاسايتىن كەلىندەرىمە راحمەت.
جاقىندا تولەبي اۋدانىندا تۇراتىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى رىسمەت جۇماعۇلوۆقا ۇلى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا وراي جانە دە باسپانا كەزەگىنىڭ كەلۋىنە بايلانىستى لەڭگىر قالاسىنداعى 1 شاعىن اۋداننان 2 بولمەلى پاتەردىڭ كىلتى سالتاناتتى جاعدايدا تابىس ەتىلدى. مايدانگەر بۇعان دەيىن لەڭگىر قالاسى, س.ساۋلەمباەۆ كوشەسىنىڭ 64-ۇيىندە تۇرىپ كەلگەن ەدى. ارينە ءۇيىنىڭ بەرەكەسى بولىپ, 4 ۇل مەن 5 قىز تاربيەلەپ وسىرگەن اقساقال ءۇشىن جەر ۇيدە ءتيىستى جاعداي جوق ەدى. بۇل بيىل 100 جاسقا قادام باسقان كەشەگى مايدانگەر ءۇشىن تۋعان كۇنىنە لايىقتى تارتۋ بولدى.
سەرىكقالي جەكسەنباەۆ
تۇركىستان وبلىسى